شهرستان مرزي درميان سرزمين قلعه‌هاي كهن در خراسان جنوبي

بيرجند - ايرنا - شهرستان مرزي درميان با وجود قلعه هاي متعدد تاريخي به سرزمين قلعه‌ هاي كهن خراسان‌جنوبي معروف است، قلعه « كَل حسن صَبّاح »، فورگ، اسديه، درخش، طبس مسينا و قلعه مسلمانان گرسك از مهمترين قلاع اين شهرستان به شمار مي آيند.

درميان با حدود 200 اثر فرهنگي و تاريخي از غني ترين شهرستان هاي خراسان جنوبي به شمار مي رود، در طول سال خصوصا ايام نوروز مسافران و گردشگراني با سفر به اين شهرستان مرزي از تعدادي آثار آن به ويژه قلاع آن ديدن مي كنند.
اين شهرستان از لحاظ وجود آثار فرهنگي و تاريخي از غني ترين شهرستان هاي خراسان جنوبي محسوب مي شود، وجود تپه ها و محوطه هاي باستاني پـراكنده در منطقه، قلعه هاي اسماعيلي، آسبادها و مساجد تاريخي نشان دهنده سابقه تمدني با عظمت اين شهرستان است.
همچنين شهر طبس مسينا و مناطق اطراف آن در فاصله حدود 30 كيلومتري شرق شهر اسديه (اسدآباد) از لحاظ تاريخي و باستان شناسي بسيار غني است.
گفتني است قلعه «كَل حسن صَبّاح» بزرگترين قلعه شهرستان و مركز اسماعيليه در دوره سلجوقي بوده و به قلعه مومن آباد مشهور است.
وجود مناطق كوهستاني باعث شده كه پاي فرقه اسماعيليه به اين منطقه باز شود و مردم براي دفاع از خود، قلعه هاي مرتفع و مستحكمي در اكثر نقاط اين شهرستان ساختـه و بـاقي بگذارند به دليل وجود قلعه هاي زياد، اين شهرستان به ديار قلعه هاي كهن معروف است.
درميان در شرق خراسان جنوبي قرار دارد و از شمال به شهرستان قاينات، از جنوب به شهرستان سربيشه، از غرب به شهرستان بيرجند و از شرق به افغانستان محدود است.
اين شهرستان پنج هزار و 861 كيلومترمربع مساحت دارد و از سه بخش و شش دهستان تشكيل شده است،

**قلعه «كل حسن صباح» دوره اسماعيليان
قلعه كل حسن صباح يا دژ مومن آباد در نزديكي روستاي « تغنديك» شهرستان درميان قرار دارد.
اين قلعه با ارزش ترين و مهم ترين قلعه اسماعيليان در منطقه تاريخي قهستان و دومين مركز دفاعي آنها پس از قلعه الموت است.
در غربي ترين بخش اين قلعه بقاياي معماري به صورت تل خاك بر فراز كوه قابل مشاهده است.
اين فضا به وسيله يك راهروي باريك با عرض حدود سه متر به بخش مركزي منتهي مي شود.
بخش مركزي نسبت به ساير قسمت هاي قلعه سالم تر مانده و بقاياي معماري آن قابل تشخيص است.
عناصر معماري اين قسمت شامل راهروها، اتاق ها و تالار هاي بزرگي است كه از سنگ ساخته شدند.
پوشش سقف اتاق هاي اين قسمت به شكل قوس جناغي است، بخش سوم در شرق قلعه قرار دارد كه در اين قسمت حصار خارجي قلعه و تعدادي از برجها قابل تشخيص است.
در سطح قلعه تعداد زيادي از آجرهاي منقوش با نقوش حيواني و گياهي پراكنده است كه اين آجرها به شكل مربع، مستطيل و شش ضلعي هستند كه براي تزيين بخش هاي مختلف قلعه استفاده شدند.
در قلعه قطعه سفال هاي پراكنده از نوع سفال هاي لعابدار اسلامي به رنگ هاي فيروزه اي، آبي، سبز، زرد و نيز سفال هايي با نقوش قالب زده نيز مشاهده مي شود.
قلعه كل حسن صباح با شماره 8279 در فهرست آثارملي كشور شده است.

** قلعه فورگ دوره افشاريه
روستاي فورگ از توابع بخش مركزي شهرستان درميان و در فاصله 90 كيلومتري شرق بيرجند و 10 كيلومتري شهر اسديه واقع شده است.
ساخت اين قلعه در زمان نادرشاه توسط ميرزا بقاخان حاكم منطقه شروع شد و پس از وي پسرش ميرزا رفيع خان ساخت قلعه را به اتمام رساند.
مصالح به كار رفته در اين بنا، سنگ، آجر، خشت، گچ، آهك و ساروج است.
فضاي داخلي قلعه از قسمت هاي مختلف مانند محل زندگي خدمه، اصطبل و انبار مهمات تشكيل شده است كه به وسيله حصار قلعه و برج هاي مدور احاطه شده و بالاي حصار و برج ها كنگره دار است و منافذي براي ديده باني و دفاع در آن تعبيه شده است.
دروازه اصلي قلعه در ضلع شرقي و يك دروازه كوچك تر در ضلع شمالي آن قرار دارد.
شاه نشين در بلندترين نقطه قرار دارد و فضاهايي از قبيل اصطبل، آب انبار، اتاق هاي ساخته شده در دو طبقه و مسجد را در بر دارد.
اين اثر تاريخي نيز به شماره 3450 ثبت ملي است.

**قلعه اسديه دوره قاجار
قلعه اسديه در مركز شهر اسديه قرار دارد، بنايي حكومتي بود اين بنا كه به لحاظ نقشه و فرم ساخت با داشتن چهار برج در چهار گوشه علاوه بر عملكرد مسكوني، عملكرد دفاعي نيز داشته، از بناهاي ساخته شده در دوره قاجار به شمار مي رود.
در ضلع شمالي اين بنا باغ بزرگي وجود داشته كه اكنون به پارك تبديل شده است.
ضلع جنوبي بنا داراي يك طبقه و ضلع شمالي داراي دو طبقه است كه طبقه فوقاني با معماري اشرافي تر محل سكونت حاكم و طبقه پايين به عنوان انبار و محل سكونت خدمه استفاده مي شده است.
طبقه دوم مشرف به باغ داراي ايواني است با پوشش مسطح و چوبي كه دو ستون چهار ضلعي با سر ستون هاي تزئيني، طاق ايوان را حمل مي كند.
اين بنا به شماره ملي 8278 ثبت شده است.

** قلعه درخش دوران قبل از صفوي
قلعه درخش با نقشه چهار ضلعي ساخته شده و ورودي اصلي در ضلع جنوبي آن واقع شده است،اين بنا داراي شش برج مدور است كه در اضلاع جنوبي، غربي و شمالي قرار دارند.
ورودي قلعه در ضلع جنوبي است و پس از آن فضاي هشتي قرار گرفته كه داراي پوشش گنبدي از نوع عرقچين است.
از ديگر فضاهاي موجود در اين ضلع بايد به راهرو ارتباطي، اتاق هاي متعدد و مطبخ و هيزم دان اشاره كرد و اين قلعه داراي دو حياط مرتبط با يكديگر است.
فضاي هشتي توسط يك راهرو به حياط اول منتهي مي شود كه فضاهاي اصلي قلعه در اطراف اين حياط شكل گرفته اند، از جمله دو اتاق سه دري كه در اضلاع شرقي و غربي حياط قرار گرفته اند.
از تزيين هاي موجود در اين اتاق ها بايد به شومينه و طاق نماها اشاره كرد و در اطراف حياط اول طاق نماهايي با قوس جناغي و هلالي ديده مي شود.
براي پوشش فضاهاي اين قلعه از گنبد عرچين، تخت و كليل استفاده شده است.
اين بنا هم جنبه دفاعي و مسكوني داشته و محل زندگي حاكمان اين منطقه بوده است و در حياط دوم اتاقي در گوشه شمال غربي آن وجود داشته كه به فضاي برج منتهي مي شده است.
اين اثر تاريخي به شماره 15284 ثبت ملي است و به استناد قانون هرگونه دخل و تصرف در اين اثر و حريم آن بدون كسب مجوز كتبي از اداره كل ميراث فرهنگي ممنوع است.

**قلعه طبس مسينا دوره اسلامي
قلعه طبس مسينا در حاشيه شرقي شهر طبس مسينا قرار دارد، نقشه قلعه به شكل دايره و داراي حصار و برج هاي متعدد است.
دور تا دور قلعه را خندقي فرا گرفته و در قسمت ورودي، برجي بزرگ كه در حال حاضر 11 متر ارتفاع و بيش از 15 متر قطر دارد، باقي مانده است.
با وجود آسيب ها و صدماتي كه به اين قلعه وارد آمده هنوز 15 برج از مجموع برج هاي آن قابل مشاهده است.
با توجه به پلان مدور قلعه احتمال مي رود، اين اثر متعلق به قبل از اسلام باشد كه در دوره اسلامي نيز مورد بهره برداري قرار گرفته است.
وجود تپه هاي باستاني متعلق به دوره هاي تاريخي (احتمالا اشكاني) در حاشيه اين شهر، احتمال تعلق طبس مسينا را به دوره هاي قبل از اسلام تقويت مي كند.
طبس مسينا شهري است بسيار كهن و تاريخي كه در اكثر متون جغرافيايي قرون اوليه اسلامي، نام آن ذكر شده است مصالح به كار رفته در بناي قلعه طبس خشت و گل است. اين اثر با شماره 1742 ثبت ملي است.

** قلعه مسلمانان گرسك
قلعه مسلمانان گرسك در يك كيلومتري شرق روستاي گرسك از توابع بخش گزيك شهرستان درميان بر فراز قله اي به نام قله قوچان در رشته كوه شيخ عبدالله قرار دارد.
قلعه مذكور از جمله قلاع كوهستاني است كه با تبعيت از شكل ناهمواري هاي كوه و با نقشه نامنظم ساخته شده و داراي بخش هاي مختلفي از جمله حصار، آب انبار، برج ها، بند، مسيرهاي ورودي و كوره آجرپزي است.
اين قلعه با مصالح سنگ و آجر و ملات گچ ساخته شده و با توجه به شواهد تاريخي - فرهنگي موجود از قلاع اسماعيليه و مربوط به دوره سلجوقي است و با شماره 17420 ثبت ملي است.
براي دريافت لحظه به لحظه اخبار خراسان جنوبي به كانال تلگرامي irnabirjand@ ملحق شويد.
*7556 **2047*خبرنگار- حكيمه مصطفايي*انتشار دهنده- عباسقلي اشكورجيري *

سرخط اخبار استان‌ها