كميته اي براي پايان جدال در هورالعظيم/ حقابه هورالعظيم ضمانت قانوني مي خواهد

اهواز - ايرنا - آبگيري تالاب هورالعظيم در خوزستان در ماه هاي گذشته به مناقشه اي ميان سازمان حفاظت محيط زيست و مخالفان تبديل شده است.

'شهلا' عكاس ها و خبرنگارها را كه مي بيند، دستپاچه مي شود. پيراهن بلندِ سرخ و زردش را مرتب مي كند و آرام سلام مي دهد و مي خزد كنار مادرش كه سر تا پا سياه پوش است. مادر روي يكي از بشكه هاي فلزي نصفه و نيمه خم شده تا خوراك گاوميش ها را بدهد.
چند اتاق و كپر در ميان ني هاي بلند، پراكنده شده اند؛ شمال تالاب هورالعظيم، تقاطع جاده هاي شط علي و شهيد باكري.
يكي از اتاق ها سنگري سيماني، يادگار زمان جنگ تحميلي است و ديگري با سقف هلالي شكل، از ني هاي 'هور' ساخته شده كه روي سقف آن را پلاستيك كشيده اند. شهلا از اخبار و جنجالي كه بر سر هورالعظيم در رسانه ها و ميان افراد سياسي و غيرسياسي درگرفته بي اطلاع است، اما اين را خوب مي داند كه آب هور سال هاست كه عقب نشسته و آنها و هفت هشت خانواده ديگر كه گاوميشداري مي كنند، مجبورند براي تامين علوفه دام هايشان، زمستان ها از شهر 'رُفيّع' كوچ كنند و بيايند بنشينند در دل تالاب. البته چون آب و برق ندارند، در گرماي تابستان ناچار به شهر باز مي گردند.
شهلا كه حرف مي زند، مادر شال او را مرتب مي كند و مي كشد پايين: 'من ليسانس حقوق را از دانشگاه پيام نور گرفتم به اميد اينكه شغلي پيدا كنم اما انگار هرچه درس بخواني فايده ندارد، از جستجو نااميد شدم و حالا در نگهداري گاوميش ها كمك مي كنم.'
گفته مي شود كه 'بيت القصب' يا 'خانه نِي' قدمتي چند هزار ساله دارد. چند صد متر آنطرف تر روبه روي خانه ديگري از ني، 'طعمه' با ني هاي هور حصير مي بافد. او مي گويد: علوفه گران است و من و برادرم براي نگهداري گاوميش ها مجبوريم زمستان ها در اينجا زندگي كنيم اما زن ها و بچه ها كه به مدرسه مي روند در شهر 'رُفيّع' مانده اند. آب هور نسبت به گذشته هم كمتر شده و هم شور؛ حتي گاوميش ها هم آن را نمي خورند و ما مجبوريم آب گاوميش ها را از شهر بياوريم.
او ادامه مي دهد: سال ها پيش آب تا رفيّع مي رسيد ولي شركت نفت، هور را خشك كرده، نفت هيچ نفعي براي ما نداشت و ما مي خواهيم هور به وضع سابقش برگردد و پر آب شود.

* يادگار جنگ تحميلي و نفت
هورالعظيم، بازمانده تالاب هاي بين النهرين و يكي از بزرگ ترين تالاب هاي خوزستان، در جنوب غربي كشور است كه يك سوم آن در ايران و دو سوم آن در عراق قرار دارد.
هورالعظيم از چذابه شروع مي شود، تا طلائيه. جاده هاي اصلي نظامي كه در زمان جنگ تحميلي و پس از آن ساخته شدند تالاب را به پنج حوضچه تقسيم كرده اند. جاده امام رضا(ع)؛ جاده شط علي؛ جاده شهيد همت و جاده سيدالشهدا(ع) مرز بين اين حوضچه ها هستند. از سال 87 كه شركت نفت براي اكتشاف وارد هور شد و بيش از هشت هزار هكتار را تصاحب كرد، هم جاده هاي بزرگ و كوچك زيادي ساخت و هم بيش از نيمي از تالاب را خشك كرد. حالا اما وضع هورالعظيم بهتر شده و بخشي از زمين هاي خشك آن را آب گرفته است. در برخي نقاط آب زير تاسيسات نفتي و لوله ها رفته است. شعله دودكش ها و دكل هاي نفت اما هنوز از شمال تا جنوب هورالعظيم ديده مي شود.
چند وانت كه قايق و صياد بار زده اند، از جاده اكتشاف مي گذرند. 'سيد طالب' از صيادي در هور ناراضي است، اگر چه چند سبد حصيري پر از ماهي بار وانت كرده است. او مي گويد: صيد در قديم با حالا زمين تا آسمان تفاوت دارد، چندين سال است كه آب هور خيلي كم شده، البته زمستان ها كمي وضع بهتر مي شود وگرنه تابستان تقريبا خشك است، از آن همه صياد فقط 30 تا 40 نفر مانده اند كه روزي پنج تا 6 كيلوگرم ماهي بيشتر نصيبشان نمي شود.

* سال هاي دور از آب
از چند ماه پيش جدال بر سر آبگيري هورالعظيم بالا گرفته است. از يك سو سازمان حفاظت محيط زيست مدعي آبگيري 71 درصدي تالاب است و از سوي ديگر مخالفان و برخي نمايندگان مجلس آن را تكذيب مي كنند و به تازگي نيز آبگيري تالاب به وسيله زهاب هاي نيشكر را مطرح كرده اند.
مديركل حفاظت محيط زيست خوزستان كه خبرنگاران محلي را براي مشاهده آبگيري هورالعظيم دعوت كرده، در اين بازديد مي گويد: دي سال 93 با حكم قضايي ابتدا پنج دريچه بين حوضچه هاي 2 و 3 را باز كرديم، پس از آن 75 دريچه توسط سازمان آب و برق بازگشايي شد؛ با بارندگي پارسال و سيلابي كه در كرخه آمد، در اواخر فروردين با همكاري سازمان آب و برق خوزستان توانستيم 220 دريچه به صورت لوله اي و 33 دريچه به صورت پل ايجاد كرده و هور را آبگيري كنيم به طوري كه هم اكنون 71 درصد تالاب هورالعظيم آبگيري شده است؛ آب رودخانه كرخه از 13 شاخه آن، به شمال تالاب و حوضچه هاي يك و 2 و 3 منتهي مي شود.
احمدرضا لاهيجان زاده اظهار مي كند: در سال هاي 91 تا 93 بيش از 60 هزار هكتار از تالاب خشك بود و حوضچه هاي يك و 2 نيز به مانداب تبديل شده بود اما با بازشدن دريچه هاي بين حوضچه هاي 2 و سه در حدود 1.7 ميليارد مترمكعب آب وارد حوضچه شماره سه شده است كه سرريز آن در حال ورود به حوضچه شماره چهار (كه تا پارسال كاملا بيابان بود) است.
وي تخليه زهاب كشاورزي به حوضچه هاي يك ، 2 و سه را رد مي كند و مي افزايد: 2 زهكش مربوط به سازمان آب و برق در جنوب تالاب (موسوم به EMD و CMD) وجود دارد كه از 15 سال پيش زهاب هاي كشاورزي دشت آزادگان به جنوب تالاب و در حوضچه هاي شماره چهار و پنج را به تالاب وارد مي كند و اكنون نيز آب حوضچه شماره چهار مخلوطي از زهاب كشاورزي و آب كرخه است.
لاهيجان زاده ادامه مي دهد: زهكش نيشكر واحد دهخدا نيز از سال 79 ساخته شده كه زهاب اين واحد را به جنوبي ترين نقطه تالاب در حوضچه شماره پنج و منطقه طلائيه مي ريزد.
وي تصريح مي كند: اين زهكش ها كه حدود 60 كيلومتر با بخش هاي شمالي تالاب فاصله دارند هيچگاه نتوانسته اند هور را آب‌دار كنند، چنانچه در 15 سال گذشته ورودي چنداني نداشتند به طوري كه در اين سال ها هيچكس سراغ آنها را نگرفته است.
لاهيجان زاده مي افزايد: آب موجود در تالاب همه بخش هاي اكوسيستمي آن را پوشش مي دهد، زيرا تصاوير موجود از 40 سال پيش تاكنون نشان مي دهد در اين سال ها حوضچه هاي چهار و پنج شايد 2 بار آبگيري كامل شده اند؛البته بايد به اين مساله توجه كرد كه حوضچه هاي چهار و پنج يكي از كانون هاي ريزگردها است به همين دليل ما براي آبگيري آنها تلاش مي كنيم.
وي تاكيد مي كند: سازمان محيط زيست مدعي آبگيري همه تالاب نيست و هنوز 30 درصد آن كه وسعت زيادي است خشك است.
مديركل حفاظت محيط زيست خوزستان درباره دليل شوري آب تالاب توضيح مي دهد: آب تالاب شوري در حدود 10 هزار واحد دارد كه به اصطلاح 'لب شور' است؛ اكنون نمونه برداري كاملي از آب و خاك و پوشش گياهي تالاب انجام و به كانادا براي آزمايش ارسال شده است.
وي همچنين مي گويد: اكنون ميدان نفتي ياران شمالي 20 حلقه چاه نفت، ميدان ياران جنوبي 20 حلقه، ميدان آزادگان شمالي 55 حلقه چاه و ميدان آزادگان جنوبي 90 حلقه چاه نفت احداث كرده اند كه آزادگان جنوبي طرح توسعه 90 حلقه چاه را نيز دارد.
لاهيجان زاده تصريح مي كند: براي رسيدگي به تخلفات نفت براي هر كدام از ميادين نفتي پرونده قضايي تشكيل داديم كه منتهي به تعهد آنها براي اجراي طرح هايي بر اساس برنامه زمانبندي شده است؛ اما اكنون برخي از مشكلاتي كه قبلا بوده از قبيل دفن زباله، تخليه گل حفاري در هور و خاكبرداري غيرمجاز برطرف شده است.

* در انتظار سيلاب
مدير GIS سازمان آب و برق خوزستان با ارائه تصاوير ماهواره اي تالاب هورالعظيم بر آمار سازمان محيط زيست از آبگيري هورالعظيم صحه مي گذارد و مي گويد: استخراج تصاوير و تحليل آنها وظيفه اين واحد است كه بر اساس اين تصاوير هورالعظيم در بهمن امسال 71 درصد؛ در دي 94 ، 56 درصد؛ دي 93، 58 درصد و تير 93 ، 44 درصد آب داشته است.
سيد محسن حسين زاده با بيان اينكه تصاوير ماهواره اي از 60 سال پيش منطقه موجود است مي افزايد: اين تصاوير در دسترس عموم قرار دارد و مرجع آنها سايت ناسا به نشاني glovis.usgs.gov و ماهواره لندست (landsat) است كه هر 15 روز عكس جديدي ارائه مي كند.
به گفته وي، اين تصاوير، پوشش گياهي و آب با ارتفاع بيش از 20 سانتيمتر را نشان مي دهد و سطوحي كه مرطوب هستند در اين تصاوير به شمار نمي آيند و محاسبات درصد آبگيري نيز توسط سيستم انجام مي شود.
كاظم حمادي كارشناس ارشد آب سازمان آب و برق خوزستان همچنين مي گويد: هم اكنون 40 متر مكعب بر ثانيه آب از شاخه هاي رودخانه كرخه (هوفل، سابله، نيسان و كرخه نور) به تالاب هورالعظيم وارد مي شود.
وي نياز آبي هورالعظيم را حدود 1.2 ميليارد مترمكعب مي داند و مي افزايد: در سال آبي 95-94 حدود 1.1 ميليارد مترمكعب آب وارد تالاب شده كه تامين آن به بركت بارندگي خوب درحوضه كرخه بوده و پيش بيني مي شود همين ميزان آب نيز در سال آبي جاري تامين شود.
حمادي با بيان اينكه مشكل كنوني در حوضچه هاي چهار و پنج است كه به دليل داشتن شيب، براي آبگيري آنها نياز به سيلاب داريم اظهار مي كند: در صورتي كه ورودي به تالاب به 72 مترمكعب بر ثانيه افزايش يابد انتظار داريم همه تالاب آبگيري شود.

* تعيين گروه حقيقت ياب
يك عضو هيات علمي دانشگاه علوم و فنون دريايي خرمشهر، معتقد است: براي پايان دادن به بحث ها درباره وضعيت هورالعظيم و ميزان آبگيري آن، لازم است كه يك گروه مستقل توسط سازمان حفاظت محيط زيست و با موافقت فعالان محيط زيست و نمايندگان مجلس شوراي اسلامي ، تعيين شود و البته اين گروه مي تواند ناظر هميشگي تالاب ها باشد.
احمد سواري با بيان اينكه در ماه هاي اخير از هورالعظيم بازديد نداشته و از طريق تصاوير وضعيت آن را رصد كرده ام، مي گويد: اگر پيگيري مردمي نبود اين آب اكنون در هورالعظيم نبود و اين بحث ها باعث شده يك ذخيره بزرگ ملي بازسازي شود اما بايد در نظر داشت كه مساله هورالعظيم نبايد باعث خصومت بين گروه هاي مختلف، و يا موجب سوء استفاده برخي ها از اين وضعيت فراهم شود. با توجه به اينكه دولت اكنون همكاري خوبي دارد بايد از اين شرايط به نفع محيط زيست منطقه استفاده كنيم.
وي تاكيد مي كند: از طرفي ريزگردها آرامش مردم را بر هم زده و از سوي ديگر اخباري كه در فضاي مجازي منتشر مي شود بيشتر مردم را نگران مي كند به همين دليل بايد زودتر اين موضوع خاتمه پيدا كند.
سواري ، با اشاره به اينكه بسياري از كودكان خوزستاني به دليل گرد و غبار بيمار هستند تصريح مي كند: تلاش همه ما بايد در راستاي آبگيري بيشتر اين تالاب و مهار كانون هاي ريزگرد و هدف همه ما نگرش علمي، طولاني مدت و بدون شتاب و بدون حب و بغض به مساله محيط زيست باشد؛ از سوي ديگر نيز دولت بايد صادقانه يك اقدام كار دائمي در منطقه انجام دهد زيرا مساله هورالعظيم حاد نيست بلكه يك عارضه مزمن است و نياز به درمان طولاني مدت دارد.
اين متخصص محيط زيست با اشاره به تاريخ طبيعي هورالعظيم مي گويد: تا 30 سال پيش شرايط ديگري در تالاب حاكم بود كه با اكنون قابل مقايسه نيست؛ در آن زمان برخلاف حالا، هيچ بياباني در هور نبود؛ دو سوي جاده باكري غرق آب بود و آب تا چند متري 'رفيّع' مي رسيد و چندين روستا با جمعيت قابل توجه در تالاب وجود داشت، سالانه 20 تا 30 هزار تن انواع ماهيان بومي در هور صيد مي شد، من در اين تالاب اژدها و ماهي 'عَنزه' (نوعي ماهي عظيم الجثه) مشاهده كرده ام؛ همه اينها مستند است و تصاوير تالاب از 40 سال گذشته، اين مساله را ثابت مي كند.
وي اظهار مي كند: در دهه 50 طول تالاب (در ايران و عراق) 100 كيلومتر و عرض آن 10 كيلومتر بود كه حدود نصف آن در ايران قرار داشت.
سواري تاكيد مي كند: هورالعظيم از نظر ذخيره اقتصادي از نفت مهم تر است و اين مساله صرفنظر از مشكلات ريزگرد و مسائل تفريحي در تالاب است.
وي با بيان اينكه اگر حقابه تالاب به صورت مداوم و كامل تامين شود، هور به شكل سابق خود باز مي گردد، مي افزايد: صرف وجود آب در هورالعظيم مشكل را حل نمي كند و كيفيت آب نيز اهميت دارد، به طور مثال در تالاب شادگان اكنون آب وجود دارد اما بيشتر آن زهاب است بنابراين نه تنها مشكل زيستمندان را حل نمي كند بلكه تاثير منفي بر آنها دارد.

* هور قديم؛ هور جديد
يك كارشناس آب و محيط زيست نيز در اين باره مي گويد: وضعيت هورالعظيم در يك سال گذشته به نسبت گذشته بهتر شده البته اين به دليل مديريت منابع آب نبوده، بلكه به دليل بارندگي و سيلاب در اين حوضه بوده است.
اين كارشناس كه خواست نامش فاش نشود مي افزايد: شرايط فعلي هورالعظيم با گذشته آن بسيار تفاوت دارد و در واقع ما با يك تالاب جديد روبه رو هستيم كه اين شرايط نامناسب از 15 سال پيش به ويژه پس از آغاز عمليات اكتشاف نفت در تالاب تشديد شده و بخش هايي از آن به كلي خشك شده است.
وي تصريح مي كند: قطعه قطعه كردن يك اكوسيستم بدترين اقدام در محيط زيست يك منطقه تلقي مي شود كه اكنون اين اتفاق با جاده سازي متعدد و ايجاد سازه هايي در هورالعظيم رخ داده و طبيعت واحد آن، تكه تكه شده است بنابراين اولويت نخست بايد يكپارچه سازي تالاب باشد، اين در حاليست كه اكنون نه تنها براي يكپارچه سازي تالاب اقدامي نشده بلكه اين قطعه بندي را به رسميت شناخته و مديريت تالاب را بر اساس اين ساختار (حوضچه هاي يك تا پنج) تعريف مي كنند.
وي تاكيد مي كند: نقشه تالاب بايد بر اساس وسعت تاريخي آن باشد و مديريت و احياي تالاب نيز بايد با همكاري كشور عراق انجام شود زيرا هور يك اكوسيستم واحد است.
اين كارشناس با تاكيد بر بررسي كيفيت آب هورالعظيم اظهار مي كند: درست است كه زهاب هاي كشاورزي و نيشكر به صورت مستقيم به شمال تالاب تخليه نمي شود اما وجود همين زهكش ها مي تواند روي كيفيت آب تالاب تاثيرگذار باشد و آن را شور كند، بنابراين بايد كيفيت آب تالاب نيز بررسي شود.
وي در ادامه مي گويد: هم اكنون هيچ مديريتي بر مصارف آب در بالادست تالاب به ويژه از شهرستان حميديه تا تالاب، نمي شود و كشاورزي غيرمجاز، حوضچه هاي پرورش ماهي غيرمجاز متعدد و پمپ هاي غيرمجاز زيادي فعاليت مي كنند كه ضربه زيادي به حيات تالاب وارد مي كنند و حقابه آن را مي بلعند كه بايد براي برچيدن آنها نيز چاره انديشي شود.
وي مي افزايد: اگر چه توافقاتي براي تامين حقابه تالاب با وزارت نيرو صورت گرفته اما هيچگونه تضمين قانوني براي آن وجود ندارد، اين در حاليست كه بايد اين توافقات مكتوب شده و به رسميت شناخته شود.
اين كارشناس تصريح مي كند: متاسفانه در اين مدت هجمه ها متوجه سازمان حفاظت محيط زيست بوده است، اين در حاليست كه وزارت نيرو و وزارت نفت بايد در زمينه تخريب تالاب و تامين نشدن منابع آبي آن پاسخگو باشند.

* هور افسانه ها
اهالي، روايت هاي بيشمار از رونق و بركت هورالعظيم نقل مي كنند. داستان هايي كه با 'سد' و 'نفت' پاياني تلخ را براي اين بازمانده تالاب هاي بين النهرين رقم زده است.
جنگ تحميلي، آبگيري سد كرخه و اكتشاف نفت را شايد بتوان سه دوره مهم در تخريب گسترده اين تالاب دانست. تخريب هايي كه يك سيلاب براي جبران آنها كم است.
آيا حيات دوباره به هورالعظيم بازمي گردد؟

7151 /6037
گزارشگر: نادره وائلي زاده ** انتشار دهنده: عبدالحميد راجي

سرخط اخبار استان‌ها