جهش صنعت پتروشيمي ايران پس از پيروزي انقلاب اسلامي*

تهران- ايرنا- اوج گيري صنعت پتروشيمي ايران پس از پيروزي انقلاب اسلامي با اجراي بيش از ٥٠ طرح‌ پتروشيمي با ظرفيت ٦٥ ميليون تن، رشد 46 برابري ميزان توليد و... تحقق يافت.

در سال ١٣٣٧ هجري شمسي با فعاليت «بنگاه كود شيميايي مرودشت» نخستين بارقه‌هاي اميد مربوط به صنعت پتروشيمي در ايران شكل گرفت و در سال ١٣٤٢ با بهره‌برداري از مجتمع پتروشيمي شيراز اين صنعت به طور رسمي وارد فعاليت‌هاي اقتصادي كشور شد.
از سوي ديگر در سال ١٣٣٨ بخش خصوصي يك كارخانه «كلرآلكالي» نزديك آبادان ايجاد كرد كه با تجزيه نمك طعام، سود سوز آور و كلر توليد مي‌كرد.
مشخص نيست چرا نام شركت را «شركت سهامي پتروشيمي ايران» و نام كارخانه را «كارخانه پتروشيمي ايران» گذاشته بودند زيرا كار كارخانه، عمليات شيميايي محض بود. شايد اين شركت يا كارخانه در آينده مي‌خواست محصولات پتروشيمي توليد كند.
بيست و نهم دي ماه ١٣٤٢ شاه مخلوع از اين كارخانه بازديد كرد و روزنامه‌ها نوشتند «پتروشيمي آبادان به بهره‌برداري رسيد».
پس از تشكيل و سازماندهي شركت، بررسي طرح‌هايي كه از ميان توليد محصولات انبوه پتروشيمي بايد انتخاب مي‌شد، آغاز شد. تا مدت‌ها كارخانه توليدي شركت، محصول كود شيميايي شيراز بود كه به شركت واگذار شده بود.
تا پيش از پيروزي انقلاب اسلامي، توسعه اين صنعت با شمار اندكي از مجتمع‌هاي پتروشيمي با هدف تامين نياز داخلي كشور به كود شيميايي و برخي مواد پايه شيميايي جديد مانند دوده، گوگرد، گاز مايع، سود سوزآور، كربنات و بي كربنات سديم، پي.وي.سي و مواد نرم كننده پلاستيك صورت گرفت. ساخت مجتمع‌هاي پتروشيمي رازي (شاهپور سابق)، آبادان، پازارگاد، كربن اهواز، خارك، فارابي (ايران نيپون سابق) و طرح‌هاي توسعه پتروشيمي شيراز و ساخت بخش زيادي از پتروشيمي بندر امام خميني (ره) (ايران ژاپن سابق) حاصل تلاش‌هاي اين دوره بود.
بنابراين تا زمان پيروزي انقلاب اسلامي، روند رشد صنعت پتروشيمي در ايران آنچنان چشمگير نبود. در آن مقطع آهنگ آرام توسعه با سرعت رشد و توسعه پس از انقلاب به هيج وجه قابل مقايسه نيست.
در دوره پس از انقلاب و به فاصله سال‌ هايي كه كشور درگير جنگ تحميلي بود فعاليت خيره كننده‎اي در اين صنعت رخ نداد اما پس از آن در دوره سازندگي و با توسعه شبكه گازرساني و توليد از مخزن پارس جنوبي در دهه ٧٠ و اوايل دهه ٨٠ صنعت پتروشيمي به صنعتي اثرگذار در اقتصاد ايران بدل شد.
در سال‌هاي ١٣٦٨ تا ١٣٧٣ بازسازي مجتمع‌هاي آسيب ديده در جنگ تحميلي با جديت پيگيري شد و به تدريج، مجتمع‌هاي آسيب ديده به بهره‌برداري رسيد. در عين حال بهره‌برداري شماري از طرح‌هاي اساسي شركت ملي صنايع پتروشيمي شامل مجتمع‌هاي پتروشيمي اصفهان، پتروشيمي اراك و تكميل مجتمع بندر امام آغاز شد.
در سال‌هاي ١٣٧٤ تا ١٣٧٨ با بهره‌برداري از طرح ‌هاي باقيمانده از برنامه پنج‌ساله نخست، توليد ساليانه محصولات پتروشيميايي از چهار ميليون و 200 هزار به ١١ ميليون تن در سال رسيد.
از سال ١٣٧٩ فعاليت‌هاي صنعت پتروشيمي به اوج خود رسيد. در اين دوره، بر پايه تجربه‎هاي به دست آمده از اجراي برنامه‌هاي نخست و دوم، با اجراي برنامه پنج‌ساله سوم و چهارم، ساخت طرح‌هاي متعددي آغاز شد و از آن ميان مجتمع‌هاي پتروشيمي تبريز، اروميه، خراسان، بوعلي سينا، خوزستان، بيستون، فن‌آوران، امير كبير، شهيد تندگويان، مارون، پارس، زاگرس، آريا ساسول، نوري (برزويه)، پرديس، جم، كرمانشاه، لاله، كارون و مهر به توليد رسيد.
افزون بر آن، فعاليت‌هايي چون استفاده بهينه از ظرفيت‌هاي موجود، توسعه صادرات، ارتقاي جايگاه پتروشيمي در صادرات غير نفتي و گسترش فعاليت‌هاي خصوصي‌سازي مورد توجه بود.

**٦٥ ميليون تن ظرفيت نصب شده پس از انقلاب اسلامي
در سال‌هاي پس از پيروزي انقلاب اسلامي، بيش از ٥٠ طرح‌ پتروشيمي با ظرفيت ٦٥ ميليون تن افتتاح شده كه بخشي از آن شامل توسعه پتروشيمي شيراز، توسعه پتروشيمي رازي، پتروشيمي بندر امام، پتروشيمي اصفهان، پتروشيمي اراك، گسترش دوده صنعتي اهواز، پتروشيمي اروميه، پتروشيمي خراسان، پتروشيمي تبريز، متانول خارك (پتروشيمي خارك)، الفين ششم (پتروشيمي اميركبير)، سرويس‌هاي جانبي متمركز (پتروشيمي جم)، آروماتيك سوم (پتروشيمي بوعلي سينا)، متانول سوم (پتروشيمي فن‌آوران)، LAB نخست (پتروشيمي بيستون) و PET/ PTA اول (پتروشيمي شهيد تندگويان) است.
پليمرهاي مهندسي (پتروشيمي خوزستان)، استحصال اتان (پتروشيمي پارس)، سرويس‌هاي جانبي متمركز (پتروشيمي مبين)، الفين هفتم (پتروشيمي مارون)، متانول چهارم (پتروشيمي زاگرس)، اسيد استيك و منواكسيد كربن (پتروشيمي فن آوران) آروماتيك چهارم (پتروشيمي نوري)، آمونياك و اوره چهارم (پتروشيمي پرديس)، PET/ PTA دوم (پتروشيمي شهيد تندگويان)، پلي‌اتيلن سبك (پتروشيمي لاله) و آمونياك سوم (پتروشيمي رازي) از ديگر طرح‌هاي به بهره‌برداري رسيده پس از پيروزي انقلاب به شمار مي رود.
همچنين پس از پيروزي انقلاب طرح‌هاي پلي‌اتيلن سنگين فيليپين (NPC – آليانس)، آمونياك و اوره پنجم (پتروشيمي كرمانشاه)، الفين نهم (پليمر آرياساسول)، الفين دهم (پتروشيمي جم)، اتيلن گلايكول‌ها (فرسا شيمي)، توسعه سرويس‌هاي جانبي متمركز (پتروشيمي فجر) و فاز اول ايزوسيانات‌ها (پتروشيمي كارون) به بهره‌برداري رسيده است.
مهمترين دستاوردهاي صنعت پتروشيمي پس از انقلاب اسلامي، توسعه و ايجاد ظرفيت توليد انواع محصولات پتروشيمي بود.
اكنون، صنعت پتروشيمي ايران با بيش از ٥٠ سال فعاليت در بخش‌هاي توسعه‌اي توانسته است با رويكرد كاهش خام فروشي و تكميل زنجيره ارزش، سبب ايجاد زيرساخت‌هاي مناسب در بخش صنايع پايين دستي شود.
براساس اعلام مديرعامل شركت ملي صنايع پتروشيمي ايران، ظرفيت كنوني نصب شده توليد اين صنعت ٦٥ ميليون تن است و اين مقدار تا چند سال آينده سه برابر مي شود.

**افزايش ٤٦ برابري توليد محصولات پتروشيمي
توليد محصولات پتروشيمي از يك ميليون و ٦٠٤ هزار و ١٠٠ تن در سال ١٣٥٧ به ٤٦ ميليون و ٤٠٠ هزار تن در سال ٩٤ رسيد. از اين رو، توليد محصولات پتروشيمي در كشور نزديك به ٤٦ برابر شده است.
از سوي ديگر بر اساس برآوردهاي صورت گرفته، پيش‌بيني مي‌شود مقدار توليد محصولات پتروشيمي تا پايان امسال تا ٥١ ميليون تن افزايش يابد.
مجموع كل توليد ٥٥ مجتمع پتروشيمي ايران از آغاز امسال تا دي‌ماه در ماهشهر، عسلويه و ساير مناطق كشور با ٧٤ درصد ظرفيت اسمي و ٨٦ درصد برنامه توليد، ٣٧ ميليون و ٦٠٠ هزار تن بود.
اكنون ٢١ مجتمع پتروشيمي مستقر در منطقه ماهشهر با ٦٤ درصد ظرفيت اسمي و ٧٩ درصد برنامه توليد، نزديك به ١٣ ميليون و ٥٠٠ هزار تن توليد را رقم زده اند.
عملكرد توليد مجتمع‌هاي پتروشيمي مستقر در منطقه عسلويه نيز با ٨٢ درصد ظرفيت اسمي و ٩٠ درصد برنامه توليد، نزديك به ١٧ ميليون تن بود.
سهم توليد ١٩ مجتمع پتروشيمي مستقر در ساير مناطق كشور از كل توليد واقعي، با ٨٠ درصد ظرفيت اسمي و ٩٣ درصد برنامه توليد، هفت ميليون و ٣٠٠ هزار تن رقم خورده است.

**بهره‌برداري از چند طرح صنعت پتروشيمي در دهه فجر
با توجه به سياست هاي ابلاغ شده در زمينه اقتصاد مقاومتي، ١١ طرح تعريف شده است كه شمار زيادي از آنها به توليد رسيده و افتتاح شده‌اند.
پتروشيمي مهاباد، واحد آمونياك و اوره پتروشيمي شيراز، واحد اسيد سولفوريك پتروشيمي اروميه و... از واحدهايي به شمار مي‌آيند كه به توليد رسيده‌اند. برخي طرح‌ها مانند واحد تصفيه آب فاز ٢ پتروشيمي فجر، پتروشيمي تخت جمشيد، چند واحد در پتروشيمي كارون، واحد سولفور زدايي پتروشيمي نوري، فاز دوم كاويان٢، مرحله نخست نيروگاه پتروشيمي دماوند و... از ديگر طرح‌هاي توليدي است كه در دهه فجر امسال افتتاح مي شوند.
به گفته مديرعامل شركت ملي صنايع پتروشيمي ايران، پنج طرح پتروشيمي در دهه فجر امسال و سه طرح نيز در آغاز سال آينده وارد جريان توليد مي شوند و به بهره‌برداري رسمي مي رسند.
مرحله دوم پتروشيمي كاويان به ظرفيت يك ميليون تن، فاز دوم پتروشيمي مرواريد به ظرفيت ٥٥٠ هزار تن، راه اندازي پتروشيمي انتخاب به ظرفيت ٢٥٠ هزار تن و نيز پتروشيمي تخت جمشيد به ظرفيت ٢٥٠ هزار تن براي افتتاح رسمي در دهه فجر آماده اند. مرحله دوم پتروشيمي پرديس نيز با ظرفيت يك ميليون تن تا پايان سال به بهره‌برداري مي‌رسد.
سه واحد از طرح پتروشيمي بوشهر، متانول مرجان و واحد نخست مخازن نيز در اوايل سال آينده آماده افتتاح مي شوند.
ظرفيت نصب شده اين صنعت تا پنج سال آينده به بيش از ١٠٠ ميليون تن مي رسد و انتظار مي رود تا پايان امسال ظرفيت توليد به ٥٠ ميليون تن برسد.
بر اساس اعلام مسئولان، توليد محصولات پتروشيمي در برنامه ششم توسعه 2 برابر مي‌شود و طرح‌هاي مورد نياز، سرمايه‌گذاري براي تحقق اين برنامه‌ها تعريف و چارچوب‌هاي آن نيز مشخص شده است.
بر اين اساس، با هماهنگي شركت‌هاي نفت، گاز و پالايش و پخش خوراك مورد نياز مجتمع‌هاي پتروشيمي مشخص شده و انتظار براين است كه تا افق ١٤٠٤ توليد دستكم 2 برابر شود و نياز ارزي اين صنعت نيز به ٤٠ تا ٥٠ ميليارد دلار برسد كه ارزش افزوده خوبي ايجاد مي‌كند و سبب ايجاد درآمد ارزي مناسبي مي شود.
صنعت پتروشيمي اكنون به عنوان يكي از بخش‌هاي اصلي صنعت نفت كشور، طلايه دار ايجاد ارزش افزوده و رشد اقتصادي در كشور است كه محصولات آن مقام نخست صادرات غير نفتي را در سبد تجاري اقتصاد ايران به عهده دارد. اين صنعت همچنين به عنوان عاملي اثرگذار در توسعه پايدار و ايجاد اشتغال در كشور به شمار مي رود.
اكنون ٦٦ طرح پتروشيمي برنامه پنجم به همراه سه طرح پيشتاز برنامه ششم در نقاط مختلف كشور بويژه منطقه ويژه اقتصادي پتروشيمي ماهشهر و منطقه ويژه اقتصادي انرژي پارس در دست اجراست كه پيش‌بيني مي‌شود با تكميل و راه‌اندازي آنها ظرفيت توليد اين صنعت به بيش از ١٠٥ ميليون تن افزايش يابد كه نتيجه اين توليد در به حركت درآمدن چرخ‌هاي اقتصاد كشور و همچنين اشتغالزايي در مناطق مختلف كشور بسيار اثرگذار است.
از سوي ديگر، بررسي اهداف نقشه راه توسعه صنعت پتروشيمي كشور به افزايش بازده توليد مجتمع‌هاي موجود تا رسيدن به سطح ظرفيت اسمي، اجرا و تكميل طرح‌هاي نيمه تمام باقيمانده از برنامه‌هاي چهارم و پنجم توسعه، اجراي طرح‌هاي جديد (ظرفيت‌هاي سرمايه‌گذاري با هدف جبران تاخير در دستيابي به اهداف برنامه‌ها) فراهم ساختن زمينه توسعه متوازن صنايع پايين دستي پتروشيمي با هدف تكميل زنجيره ارزش طبق قانون نفت و با همراهي وزارت صنعت، معدن و تجارت اشاره مي‌كند.
برنامه صنعت پتروشيمي ايران در افق ١٤٠٤ دستيابي به توليد ١٣٠ ميليون تن محصولات پتروشيمي را در نظر دارد.

** تنوع محصولات و صادرات به كشورهاي مختلف
يكي از دستاوردهاي صنعت پتروشيمي ايران پس از انقلاب اسلامي، ايجاد تنوع در توليد محصولات پتروشيمي و صادرات آن به كشورهاي مختلف است.
به گفته مدير برنامه‌ريزي و توسعه شركت ملي صنايع پتروشيمي، صادرات محصولات پتروشيمي ايران تا پايان امسال به ٢٠ ميليون تن مي‎رسد.
بررسي بازار‌هاي هدف صادراتي ايران نشان مي‌دهد بالاترين رقم صادرات محصولات پتروشيمي ايران را به آسياي دور و كشورهايي مانند هند، چين و كره جنوبي بوده است.
صادرات محصولات پتروشيمي ايران به آفريقا نيز شرايط مناسبي دارد و با توجه به افزايش توليد، براي رشد ميزان صادرات به اين منطقه تلاش مي شود.
اكنون محصولات پتروشيمي افزون بر اين مناطق به كشورهاي اروپاي غربي و شرقي مانند آلمان، انگليس و مجارستان صادر مي‎شود؛ به گونه اي كه صادرات محصولات پتروشيمي ايران به اروپا در هفت ماه امسال دو برابر شده است.
...........................................
* نشريه وزارت نفت (مشعل)