بازگشت به عقلانيت، پيام كتاب «تفسير سياسي قرآن» است

تهران - ايرنا - عضو هيات علمي دانشگاه مفيد قم و مولف كتاب برگزيده «تفسير سياسي قرآن در ايران معاصر» بازگشت به عقلانيت را مهمترين پيام اثر خود دانست.

هفته گذشته درششمين جشنواره كتاب دين و پژوهش هاي برتر ، كتاب تفسير سياسي قرآن در ايران معاصر به نويسندگي يوسف خان محمدي به عنوان يكي از دو كتاب برگزيده از ميان 785 كتاب در گروه علوم قرآن و حديث معرفي شد.
يوسف خان محمدي روز جمعه به خبرنگار معارف ايرنا گفت: دين اسلام يك دين عقلانيت است و آن را نعمت الهي مي دانيم و اگر وجهه عقلاني دين را تقويت كنيم، در تمام زمينه ها پيشرفت خواهيم كرد ولي اگر به طرف احساسات تمايل بيشتري داشته باشيم، جامعه از سعادت دور خواهد شد.
وي افزود: جريان سلفي عقلانيت را كنار گذاشته است در حالي كه عقل در اسلام به عنوان رسول باطني معرفي شده و حضرت علي(ع) فرمود كه پيامبران آمده اند تا عقل را شكوفا كنند.
اين كارشناس مذهبي گرايش به خرافات را حاصل دور شدن از عقلانيت دانست و گفت: امروز خرافات و رمالي جاي عقل را گرفته است و به جاي اين كه دين عقلاني را ارائه دهيم به بيان خواب و مسائل ديگر در محافل عمومي و به ويژه صدا و سيما مي پردازيم و بعضي از سخنرانان مذهبي به طرح اين مسائل دامن مي زنند.
نويسنده كتاب انديشه سياسي شيخ عبدالكريم زنجاني همچنين گفت: امروز به جاي مسجدمحوري به مداح محور روي آورده ايم كه اگرچه ممكن است در كوتاه مدت مفيد باشد ولي در درازمدت به ضرر جامعه خواهد بود.
وي افزود: برخي افراد به جاي پيدا كردن ريشه هاي مشكلات خانوادگي و اجتماعي به دعانويسي و رمالي پناه مي برند كه به عنوان نمونه مي توان به جواناني اشاره كرد كه به جاي ازدواج عاقلانه و زندگي عاشقانه، ترجيح مي دهد تا ازدواجي عاشقانه داشته باشد و زماني كه به مشكلات آن برخورد مي كند به دعانويس و رمال پناه مي برد.

** اهميت موضوع وحدت در دوره كنوني
نويسنده برتر ششمين جشنواره كتاب دين و پژوهش هاي برتر در گروه علوم قرآن و حديث از موضوع وحدت به عنوان يكي از مطالب مهم كتاب تفسير سياسي قرآن در ايران معاصر ياد كرد كه در هيچ دوره تاريخي تاكنون از اهميت برخوردار نبوده است.
خان محمدي گفت: در 150 سال اخير جنبش هاي اسلامي به 2 پديده حساسيت داشتند كه يكي استبداد داخلي بود و ديگري استعمار خارجي ولي امروز مساله جريان هاي تكفيري و اختلافات مذهبي باعث شده تا مسلمانان، دشمن اول خود را كه اسراييل است، كنار گذاشته و به درگيري و اختلافات مذهبي بپردازند و هر روز اين جريان تشديد مي شود و در هيچ مقطع تاريخي مسلمانان اين گونه عليه هم نبوده اند.
وي افزود: در تفسير سياسي قرآن بارها به موضوع وحدت اشاره شده و در يك تقسيم بندي مي توان موضوع وحدت را در سه سطح بررسي كرد كه سطح اول آن وحدت انساني است و خطاب آيات آن به همه مردم جهان است و در اين زمينه با تاكيد بر كرامت مي توان به وحدت دست يافت.
خان محمدي اضافه كرد: اين آيات معمولا با «يا ايها الناس» شروع مي شود و حضرت علي(ع) نيز در فرمان خود به مالك اشتر (نامه 53 نهج البلاغه) مي فرمايد كه «مردم دو دسته هستند. گروهي برادر ديني و دسته ديگر همنوع در آفرينش هستند»
وي وحدت بين اديان آسماني را دومين سطح از وحدت دانست و گفت: از مهمترين اسناد در اين زمينه مي توان به نامه هاي پيامبر اكرم(ص) به پادشاهان ياد كرد كه به «مكاتيب النبي» معروف است و آن حضرت در ابتداي اين نامه ها آيه 64 سوره آل عمران را مي آوردند.
خان محمدي افزود: اين آيه مي فرمايد «تعالوا الي كلمه سواء بيننا و بينكم الا نعبد الا الله و لا نشرك به شيئا» يعني «بياييد بر سر سخني كه ميان ما و شما يكسان است بايستيم كه جز خدا را نپرستيم و چيزي را شريك او نگردانيم» و بر همين اساس مي توان بر مبناي توحيد با اديان آسماني ارتباط داشته باشيم.
وي از وحدت اسلامي به عنوان سومين سطح از وحدت ياد كرد و گفت: خطاب قرآن در اين آيات با «يا ايها الذين امنوا» است ولي ما هنوز نتوانسته ايم در جامعه به اين وحدت دست پيدا كنيم و امروز گروهي علاوه بر اين كه تلاش مي كنند تا ميان اهل سنت و شيعيان اختلاف ايجاد كنند، در قالب جريان هاي سياسي نيز مانعي براي زندگي بهتر و سياست خارجي موثر در دنيا مي تراشند.

** سكولاريسم در اسلام جايگاهي ندارد
اين استاد دانشگاه گفت: ما معتقديم اسلام يك دين خاتم است كه به تمام نيازهاي بشري پاسخ داده و لذا دين فقط به ابعاد عبادي نمي پردازد و اگر محتواي اسلام را شامل اخلاق، عقايد و احكام بدانيم، به جدايي ناپذيري سياست و دين پي مي بريم.
وي افزود: تقريبا همه انديشمندان ديني معتقدند احكام اسلامي شامل احكام عبادي و معاملاتي است و برخي نوانديشان به احكام تنظيمي يا انتظامي به معناي احكام اجتماعي و سياسي سخن مي گويند كه شهيد محمدباقر صدر به احكام تنظيمي اعتقاد داشت و مرحوم آيت الله محمدهادي معرفت از احكام انتظامي سخن مي گفت.
خان محمدي اضافه كرد: كساني كه معتقدند اسلام در حوزه اجتماعي و سياسي حرفي براي گفتن ندارند، احكام اسلامي را در حد احكام عبادي مي دانند در حالي كه بسياري از احكام ديني به مسائل سياسي و اجتماعي مي پردازد كه اين موضوع در بسياري از آيات قرآن نيز آمده است.
وي از جنگ و صلح به عنوان دو نمونه در اين زمينه ياد كرد و گفت: امنيت يكي از دغدغه هاي بشري بوده و در حالي كه آيات بسياري در زمينه جهاد نازل شده از طرف ديگر احكامي درباره صلح وجود دارد و قرآن به پيامبر تاكيد مي كند كه اگر دشمن پيشنهاد صلح داد، آن را بپذيرد و با توجه به وضعيت مسلمانان در زمان صدر اسلام و خطرات مشركان مكه به بهانه تجديد قوا، قرآن به پيامبر مي گويد كه صلح را بپذيرد.
خان محمدي تاكيد كرد: اين موضوع مربوط به احكام عبادي نيست و مسائل بسياري مانند حج، مشورت، امر به معروف و نهي از منكر وجود دارد كه ماهيت آن سياسي يا اجتماعي است.
وي افزود: برخي معتقدند حج يك مساله عبادي سياسي است و در موضوع مشورت نيز كه قرآن به پيامبرش دستور مشورت مي دهد، بعضي از مفسران معتقدند در آيه 159 سوره آل عمران كه خدا به پيامبرش فرمان مي دهد «و شاورهم في الامر» منظور از «امر» حكومت است.
نويسنده كتاب تفسير سياسي قرآن در ايران معاصر همچنين گفت: همه اين آيات و مسائل نشانگر آن است كه سكولاريسم در اسلام جايگاهي ندارد بلكه احكام اسلامي و بسياري از آيات قرآن به مسائل اجتماعي و سياسي اشاره مي كند.
وي اضافه كرد: برخي از مفسران معتقدند بسياري از آيات قرآن مربوط به مسائل سياسي و اجتماعي است و مرحوم سيداسدالله خرقاني در كتاب رساله مقدسه قضاء و شهادات بيان مي كند كه 90درصد از آيات قرآن مربوط به مسائل سياسي و اجتماعي است.

** توسعه و پيشرفت در سايه خودآگاهي ممكن است
خان محمدي گفت: يكي ديگر از موضوع هاي مورد تاكيد در كتاب تفسير سياسي قرآن در ايران معاصر مربوط به موضوع خودآگاهي و آگاه كردن مردم است. چون معتقديم دين اسلام براي آگاه كردن بشر آمده و تا زماني كه جامعه به آگاهي نرسد، هيچ توسعه اي بوجود نمي آيد.
اين پژوهشگر مذهبي افزود: نوانديشان ديني از مرحوم سيدجمال الدين اسدآبادي گرفته تا مرحوم عبده يا ابوالاعلي مودودي يا ابوالكلام آزاد در شبه جزيره هند و بديع الزمان سعيد نوسي در تركيه يا شخصيت هايي همچون اسدالله خرقاني و محمدحسن سنگلجي در اين زمينه فعاليت هاي بسياري داشتند.
اين استاد دانشگاه از مرحوم علامه سيدحسين طباطبايي صاحب تفسير الميزان، شهيد آيت الله محمدحسين بهشتي و استاد شهيد مرتضي مطهري به عنوان بزرگاني ياد كرد كه به دنبال آگاه كردن مردم بودند و لذا معتقديم تا زماني كه انسان به مسائل ديني و وظايف خود و مشكلات آگاه نباشد، توسعه و پيشرفتي در جامعه اتفاق نمي افتد. چون خرافات جاي آنها را گرفته و اجازه پيشرفت نمي دهد.

** آشنايي با كتاب تفسير سياسي قرآن در ايران معاصر‌
هفته گذشته در مراسم اختتاميه ششمين جشنواره كتاب دين و پژوهش هاي برتر كه به همت سازمان تبليغات اسلامي در حوزه هنري برگزار شد، كتاب تفسير سياسي قرآن در ايران معاصر تاليف يوسف خان محمدي و كتاب خاورشناسان و ابن عباس از ميان 785 كتاب در گروه علوم قرآن و حديث به عنوان آثار شايسته تقدير معرفي شدند.
كتاب تفسير سياسي قرآن در ايران معاصر كه در شانزدهمين همايش كتاب سال حوزه نيز به عنوان اثر تحسين شده انتخاب شد، در سال 92 توسط انتشارات پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي در 496 صفحه منتشر شد.
تفسير سياسي قرآن در ايران معاصر انديشه اي نص محور و درون گراست كه با اعتقاد به جامعيت و خودكفايي قرآن راه حل سياست امروزين را در بازگشت بازفهمانه به قرآن مي داند و از همين ديدگاه به نقد دوگانه سنت يا تحجرگرايي ديني و تجدد يعني ايدئولوژي هاي سكولار مي پردازد.
اتخاذ روش درون قرآني، گسست از مفسران گذشته، توجه به واقعيت هاي سياسي- اجتماعي، پرهيز از اسرائيليات و احاديث ضعيف، تاكيد بر تاريخ صدر اسلام و عقل گرايي از شاخصه هاي مهم قرآن گرايان محسوب مي شود.
تفسير سياسي قرآن پس از شكست تجارب گوناگون مدرنيته هاي ايراني از جمله تجدد سياسي در قالب مشروطه و نوسازي اقتصادي و اجتماعي در قالب پهلويسم و گسترش خرافات در عرصه هاي فرهنگي و اجتماعي، براي سامان بخشي جامعه ايران شكل گرفت.
از سيد اسدالله خرقاني، رضاقلي شريعت سنگلجي و سيد محمود طالقاني مي توان به عنوان پيشگامان تفسير سياسي قرآن ياد كرد كه با عرضه معضلات و مشكلات جامعه ايران به قرآن، رويكرد جديدي را در قرآن پژوهي ابداع كردند و بين قرآن و واقعيت هاي اجتماعي- سياسي تعامل ايجاد كردند.
اتخاذ چنين رويكردي باعث ايدئولوژيك شدن مذهب گرديد و ايدئولوژي اسلامي در تقابل با ايدئولوژي هاي ماركسيسم، ليبراليسم و سلطنت قرار گرفت و براساس اين رويكرد، نظام اجتماعي مانند نظام طبيعي داراي ضوابط و مقررات از پيش تعيين شده است.
اركان جامعه از جمله اقتصاد، سياست، جهاد و فرهنگ قانونمند و منطبق بر سنت هاي الهي مي باشد و بنا به اعتقاد قرآن گرايان جامعه اي بطرف توسعه و پيشرفت گام برمي دارد كه با شناخت جامع اصول و سنت هاي الهي در جامعه و عالم هستي هماهنگ حركت كند.
نظام سياسي در چنين جامعه غيراستبدادي و با مشاركت مردم قوام پيدا مي كند كه قرآن گرايان از آن به «حكومت اسلامي شورايي» و «دموكراسي اسلامي» تعبير مي كنند و در عرصه اقتصادي به مالكيت خصوصي تاكيد دارند، براي رسيدن به چنين جامعه اي مهمترين مؤلفه خودآگاهي مردم از خود، جامعه و نظام بين الملل است.
آگاه شدن مردم از فوايد نظام سياسي غير استبدادي، جامعه منسجم، غير متشتت، عقلاني، مردم را براي دستيابي و رسيدن به چنين جامعه مطلوبي به تلاش و كوشش وامي دارد. در راستاي چنين برداشتي از قرآن بود كه بحث وحدت و همگرايي، خرافات زدايي، احياي روحيه انسان مسلمان كه بر اثر سلطه غرب به رخوت و سستي گرايده بود و همگاني كردن مفاهيم رهايي بخش قرآن در اولويت قرآن گرايان قرار گرفت.
قرآن گرايي تحولات و پيامدهاي مثبت و منفي بسياري بر جاي گذاشت كه برخي از اين نتايج در اين كتاب توضيح داده شده است.
خان محمدي پس از مقدمه، مطالب و مباحث خود را در شش فصل بيان كرده و به چارچوب نظري و زمينه‌هاي فكري و سياسي و اجتماعي ظهور تفسير سياسي قرآن در ايران معاصر پرداخته است.
مختصات تفسير سياسي قرآن در انديشه انديشمنداني همچون سيداسدالله خرقاني، رضاقلي شريعت سنگلجي و آيت ‌الله سيدمحمود طالقاني و نتايج و پيامدهاي قرآن‌گرايي سياسي در ايران معاصر از ديگر مطالب اين كتاب است و نويسنده با بخشي كه به نتيجه‌گيري اختصاص داده، كتاب را خاتمه داده است.
نويسنده معتقد است كه مهم ‌ترين شاخصه اين رويكرد تفسيري آن است كه شيوه ‌اي جديد را در حكومت ‌داري، تعاملات اجتماعي، روابط بين المللي و روابط فرد، جامعه و خدا فرا روي بشر مي‌نهد.
فراهنگ**1003** 1823 خبرنگار: محمدرضا جعفرملك * انتشار دهنده : طاهره نبي اللهي

سرخط اخبار فرهنگ