طرح كشف حجاب رضاخان عامل كاهش حضور زنان در جامعه شد

تهران- ایرنا- «علیرضا ملائی توانی» در گفت وگوی تفصیلی با ایرنا با تاكید بر اینكه طرح كشف حجاب سبب كاهش حضور زنان ایرانی در جامعه شد و این امر بر روی اقتصاد كشور تاثیر نامطلوبی گذاشت، گفت: این اقدام سبب ایجاد گسست بزرگی در سیر طبیعی تحقق مطالبه های زنان بود و آن را به چالشی عمومی تبدیل كرد زیرا این رویداد نوعی مداخله در زندگی خصوصی افراد به شمار می رفت.

مقوله پوشش و حجاب برای ایرانیان همیشه از ارزش و اهمیت والایی برخوردار است و آنان همواره به این مهم نگاهی احترام آمیز داشته اند. این موضوع را می توان به خوبی در آثار برجای مانده از گذشته مشاهده كرد اما در برهه هایی از تاریخ حجاب و پوشش، دستمایه برخی از سردمداران قدرت برای دستیابی به هدف های سیاسی آنان شد و بدین گونه اعتراض ها و مقاومت های مردمی را به دنبال داشت.

یكی از این دست اتفاق ها در دوره حكومت رضاخان به وقوع پیوست. وی كه پس از كودتای سوم اسفند 1299 هجری خورشیدی با پشتیبانی بیگانگان روی كار آمد، تلاش كرد تا فرهنگ غربی را جایگزین ارزش های اسلامی- ایرانی كند و كشف حجاب یكی از برجسته ترین اقدام ها در این زمینه محسوب می شود.

تجددگرایی در آن زمان با بهره‏گیري از الگوهاي اروپایي، مهم‏ترین محور پیشرفت اجتماعي به شمار می رفت. بنابراین انتخاب نوع زندگي اروپایي كه از دوره قاجار آغاز شده بود در حكومت پهلوي به‏صورت یك دستورالعمل حكومتي با هدف ایجاد تغییر در زندگي برای ایرانیان اجرایی شد. اندیشه كشف حجاب به منظور توسعه فرهنگی از هنگامی در ذهن رضاخان نقش بست كه وی سفری به تركیه داشت.

قانون متحدالشكل ساختن البسه در راستای آماده سازی بسترهای اجرای فرمان كشف حجاب در 6 دی 1307 هجری خورشیدی به تصویب مجلس شورای ملی درآمد كه بر پایه آن، پوشیدن كت و شلوار و استفاده از كراوات و كلاه فرنگی برای مردان الزامی شد. رضاخان كه به دنبال تغییرهای گسترده تری به منظور دستیابی به فرهنگ غرب بود در بهمن 1313 خورشیدی در مراسم گشایش دانشگاه تهران دستور داد محصلان زن بدون حجاب به تحصیل مشغول شوند اما این اقدام، واكنش ها و اعتراض های گسترده ای را از طرف مردم و روحانیان در پی داشت و سركوب قیام مسجد گوهرشاد كه در ارتباط با مخالفت با این اقدام بود، نمونه ای از این برخورد حكومت وقت به شمار می رفت.

پس از سپری شدن 6 ماه از فاجعه مسجد گوهرشاد و با وجود اعتراض های گسترده مردم و روحانیان به این قانون، رضاخان با بی اعتنایی به نارضایتی ها در 17 دی 1314 خورشیدی همزمان با برگزاری جشن فارغ التحصیلی دانشسرای مقدماتی دختران در تهران، قانون كشف حجاب زنان را به صورت رسمی اعلام كرد. او برای تاكید بر ضرورت اجرای این قانون به همراه همسر و دخترانش كه بدون حجاب بودند، در مراسم شركت كرد.

رضاخان برای پیاده سازی طرح كشف حجاب و ایجاد تغییرات غربی در كشور همه تلاش خود را به كار بست اما برخلاف انتظارش این پروژه كه بیانگر وابستگی و الگوگیری وی از تمدن غربی بود به دلیل آگاهی و بصیرت زنان ایرانی و همچنین پافشاری بر حفظ فرهنگ اسلامی راه به جایی نبرد و ناكام ماند.

اینك با فرارسیدن 17 دی سالروز اجرای فرمان كشف حجاب به دستور رضاخان، پژوهشگر گروه اطلاع رسانی با «علیرضا ملائی توانی» رییس پژوهشكده تاریخ پژوهشگاه علوم انسانی و كارشناس تاریخ معاصر به گفت و گو پرداخت. علیرضا ملائی توانی از جمله تاریخ نگاران برجسته كشورمان كتاب های زیادی را در زمینه تاریخ معاصر نگاشته است كه كتاب های «مشروطه و جمهوری»، «مجلس شورای ملی و تحكیم دیكتاتوری رضاشاه» و «گفتمان تاریخ نگاری رسمی دوره پهلوی پیرامون رضاشاه» از جمله آثار ماندگار وی در این حوزه است.

- متن كامل گفت وگوی ایرنا را در ادامه می خوانیم:
** ایرنا: موضوع كشف حجاب نخستین بار به وسیله مصطفی كمال آتاتورك در تركیه و پس از آن امان الله خان در افغانستان اجرا شد؛ سیر تاریخی این مقوله چگونه بود؟
*** ملائی توانی: اصل پدیده كشف حجاب یا تغییر در بافت سنتی پوشش ایرانیان پدیده ای غربی و از دستاوردهای تعامل با مدرنیته غرب به شمار می رود. فرآیندی كه كشف حجاب خوانده می شود، در سنت ایرانی- اسلامی یا شرقی پیش از برخورد با تمدن غرب سابقه نداشت و همه آنچه در این عرصه در تركیه، افغانستان و ایران به وقوع پیوست، محصول رویارویی ها و تعامل های سیاسی، فرهنگی و اجتماعی كشورهای شرقی با كشورهای غربی و تمدن جدید غرب بوده است. روشنفكران، سیاستمداران و اصلاح گران جوامع شرقی با مدرنیته اروپایی در سطوح گوناگون برخورد و تعامل داشتند و تجلی نگاه های آنان را می توان در نخستین سفرنامه هایی كه نگاشته شد، به روشنی مشاهده كرد.

با گذشت زمان و در پی افزایش مراوده های اجتماعی، ورود تولیدهای ارزان قیمت صنعت پوشاك و نساجی اروپا به تمدن های شرقی از جمله ایران كه با ایجاد طرح های متنوع و جذاب همراه بود، روند تولید دستی و سنتی این كالاها در شرق و سبك پوشش را در این كشورها با چالش روبه رو كرد. از طرف دیگر، به مرور زمان و با توسعه سطح سواد و گسترش مباحث روشنفكری و اندیشه هایی كه برای ورود زنان ایرانی به اجتماع مطرح می شد، بستر را برای كشف حجاب فراهم آورد. این رویداد در سطح گسترده تر در تركیه و سپس در افغانستان اتفاق افتاده بود. تركیه به دلیل موقعیت خاص جغرافیایی و اینكه تعامل بیشتری با غرب داشت در الگوگیری از غرب پیشتاز محسوب می شد و یكی از مسیرهای ورود تجددگرایی به ایران و دیگر كشورهای شرقی محسوب می شد. در این راستا، ادبیاتی كه روشنفكران و زنان نوگرای ترك در این زمینه داشتند و آثار، نشریه ها، مدرسه های نوینی كه به منظور الگوگیری از فرهنگ غربی در این كشور ایجاد شد، پیشگامی آنان را در این عرصه آشكار می كند.

افزون بر آن، به وسیله عثمانی بستر مساعدی برای فعالیت های سیاسی، فكری و انتشاراتی روشنفكران ایرانی شكل گرفت و چندین كانون تجددگرای ایرانی در آن كشور دایر شدند. به تدریج دیدگاه آنان و دیگر تجددگرایانی ایرانی ساكن یا مسافر اروپا در لایه محدودی از منتقدان وضع اجتماعی موجود و افرادی كه خواهان تغییر كیفیت عملكرد زنان در كشور بودند، پذیرفته شد. بنابراین نخستین واكنش ها برای ایجاد این تغییرها در ایران نیز شكل گرفت.

در واقع جریان كشف حجاب به سال های پس از مشروطه مربوط می شود. در این زمان موضوع تربیت و آموزش های نوین و حقوق زنان در سطح وسیع تری مطرح شد و پس از آن روشنفكران و افراد نظام وقت به این نتیجه رسیدند كه گویی یكی از مهم ترین عوامل تحقق نیافتن آرمان های مشروطه خواهی و تجددگرایی در ایران، حجاب زنان است و باید برای برون رفت از این مانع ظهور و پیشرفت زنان در جامعه به اقدامی دست زد. بنابراین این مبانی فكری و نظری باعث طرح موضوع كشف حجاب شد.

** ایرنا: این قانون مصوبه مجلس شورای ملی بود یا فرمان رضاخان به شمار می رفت؟
*** ملائی توانی: رضاخان برای پیشبرد هدف های خود نیازمند مصوبه پارلمان بود، او همیشه می كوشید مجلس را ابزاری به منظور مشروعیت بخشی برنامه های تجددگرایانه اش تبدیل كند اما در موضوع كشف حجاب این فرآیند سپری نشد و با توجه به فراهم شدن زیربناهای عملی این مقوله، رضاخان به وسیله تصمیم های هیأت دولت عمل كرد و در واقع بدون تصویب مجلس شورای ملی آن را به اجرا درآورد.

** ایرنا: جامعه در آن زمان با اجرای این فرمان چه واكنشی نشان داد؟
*** ملائی توانی: كشف حجاب یك رخداد عادی نیست و برای فهم این پدیده باید حقیقت ها و واقعیت های ایران آن زمان را درك كرد و دریافت كه چگونه حكومت تصمیم می گیرد، تغییری این چنین ناگهانی را بر جامعه ای سنتی و دین گرا تحمیل كند. این مهم از جنس رویدادهای خاصی است كه با وجود تمركز بر زنان ایرانی اما در واقع تمام جامعه را هدف قرار داده بود. زنان عنصر قوام بخش خانواده به شمار می رفتند كه بخش مهمی از فرهنگ و آداب، فرایند اجتماعی شدن، تربیت كودكان، خانه داری، همسرداری و ... را به كشور تزریق می كردند. بنابراین زمانی كه حادثه ای با این سطح از گستردگی و مداخله در فرهنگ عمومی صورت می گیرد، نمی توان آن را رویدادی عادی تلقی كرد. این رخداد نه تنها مردم عادی و قشر متوسط جامعه بلكه طبقه بالایی و مقام های بلندپایه كشور را شگفت زده ساخت و به واكنش وا داشت.

اجرای طرح كشف حجاب در ایران بسیار دشوار بود و زمانی كه رضاخان برای نخستین بار این موضوع را در دولت مطرح كرد، ایرانیان از آمادگی ذهنی برای پذیرش این مقوله برخوردار نبودند و او بی تردید با دشواری های فراوانی برای پیاده سازی این فرمان در جامعه رو به رو بود و اعلام این طرح در كابینه واكنش اعضای دولت را به دنبال داشت زیرا كارمندان عالی رتبه دولت، وزارتخانه ها و افرادی كه به گونه ای جزو مقام های كشوری محسوب می شدند، ناگزیر بودند، در این امر پیشگام شوند. پس از آن اعلام شد، هر یك از اعضای كابینه و كارمندان وزارتخانه متبوع باید در روز خاصی به همراه زنان و دختران كشف حجاب شده خود در مراسمی حضور یابند، این امر موجب نارضایتی و ناراحتی اعضای كابینه شد. به گونه ای كه هر یك از اعضای دولت درخواست می كردند تا این تعییر و تحول ها از كابینه ای دیگر آغاز شود.

برای نمونه «محسن صدر» وزیر عدلیه وقت در سخنانی درخواست كرد به دلیل اینكه بافت اصلی وزارتخانه وی را روحانیان تشكیل می دهند، بهتر است این وزارتخانه آخرین نهاد برای اجرای طرح كشف حجاب باشد اما این درخواست با مخالفت همراه شد و رضاخان اعلام كرد كار باید از جای دشوار آن آغاز شود. در خاطرات صدر آمده است، زمانی كه این موضوع را با همسر خویش در میان گذاشتم، با واكنش شدید او روبه رو شدم، به گونه ای كه شركت در این مراسم را محال دانسته بود. در این خاطرات اینگونه عنوان شده است همسر صدر پس از اصرار فراوان در مراسم با لباسی به طور كامل پوشیده شركت كرد تا جایی كه تنها از پوشش سر برخوردار نبود و او پس از آن به شدت بیمار شد.

این موضوع برای بسیاری از شخصیت های آن زمان رخ داد و پس از آن زنان به ندرت از منزل خارج می شدند و در صورت لزوم نیمه شب با پوشیدن كلاه و به صورتی كه شناخته نشوند به رفت و آمد می پرداختند. این طرح بار روانی مخربی را به جامعه تحمیل كرد زیرا بسیار فراتر از سطح تحمل مردم سنتی آن زمان بود. پس از اجرای فرمان كشف حجاب بسیاری از مراودات و حتی صله رحم میان اعضای خانواده ها كاهش یافت. این امر در حوزه زندگی فرهنگی ایرانیان نیز تاثیر گذاشت زیرا آنان كه با سنتی تاریخی رشد كرده بود، نمی توانستند این تغییر و تحول ها را به آسانی بپذیرند.

به همین دلیل برخلاف انتظار مجریان فرمان كشف حجاب، نفوذ و حضور اجتماعی زنان به شدت كاهش یافت چون آنان در برابر این رویداد مقاومت منفی نشان دادند. حتی پژوهش هایی كه به تازگی صورت گرفته است، نشان می دهد طرح كشف حجاب روی اقتصاد كشور تاثیر نامطلوبی برجای گذاشت زیرا عامل اصلی بسیاری از خرید و فروش ها و گردش امور اقتصادی، زنان هستند و این طرح باعث شده بود، بازاریان و تولیدكنندگان بازار مصرف مناسب خود را از دست بدهند و این مهم ركود اقتصادی بزرگی را به وجود آورد. در این شرایط، افرادی كه كالاها را به صورت دست فروشی و دوره گردی می فروختند از موقعیت استفاده كردند و بازار را به دست گرفتند و توسعه فزاینده روش دوره گردی شكل گرفت چراكه به این ترتیب نیاز به حضور زنان در جامعه نبود، بنابراین بازاری حاشیه ای در كنار بازار رسمی ایجاد شد.

** ایرنا: آیا فرمان كشف حجاب را می توان نقشه و طرح غرب برای دین زدایی دانست؟
*** ملائی توانی: اجرای این طرح را نمی توان به طور كلی نقشه غرب برای دین زدایی دانست هرچند منافع آنان در این مهم نهفته است كه هرچه كشورهای شرقی در مسیر سكولاریزه كردن و دین زدایی گام بردارند، به فرهنگ آنان نزدیك تر می شوند.

** ایرنا: عملكرد قشرهای روشنفكری را در زمان اجرای طرح كشف حجاب چگونه ارزیابی می كنید؟
*** ملائی توانی: اصل پدیده كشف حجاب، تغییر لباس و ایجاد یك هویت تازه ایرانی، نظریه پردازی برای نوسازی، ضرورت انجام دادن اصلاحات اقتصادی- اجتماعی و گذار از جامعه سنتی به مدرن و بسیاری از مولفه های دیگر، جزو دغدغه هایی بود كه روشنفكران ایرانی داشتند، البته موضوع دموكراسی، برابری و بسیاری دیگر از آرمان های دموكراتیك مدرن نیز شامل این خواسته ها می شد كه بخشی از آنها همگام با مشروطه وارد ایران شدند. روشنفكران، سخنگویان جامعه در حال تغییر ایران بودند كه با مشابه سازی و نظریه پردازی می كوشیدند كه تغییرها را متناسب با اقتضای فرهنگ ایرانی در كشور ایجاد كنند. آنان می دانستند اگر نتوانند در وضعیت زنان ایران تغییر معناداری پدید آورند و نوع نقش آفرینی و مشاركت آنان در عرصه های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی تغییر ندهند، تمامی فعالیت های اصلاحی آنها ناكام خواهد ماند.

رییس پژوهشكده تاریخ پژوهشگاه علوم انسانی افزود: برخی از قشرها به دلیل نبود مشاركت اجتماعی زنان بر این باور بودند كه نیمی از جامعه ایران فلج شده است و باید بهبود یابد. بنابراین بیشتر اجتماع برای رسیدن به این آرمان بزرگ می كوشیدند. در سال های پس از مشروطه برخی روشنفكران زن ایرانی نیز وارد صحنه شدند و به این جرگه پیوستند و در نشریه های گوناگون به انتشار شعر پرداختند و شماری دیگر با برپایی مدرسه های نوین اختصاصی زنان فعالیت خود را آغاز كردند. در آن زمان، افزون بر اقدام های فكری و نظری، فعالیت های عملی نیز برای ایجاد تغییر در وضعیت زنان همچون تشكیل مدرسه های نوین، برپایی انجمن های مختلف با حضور زنان و... صورت گرفت. این اقدام ها به مرور توانست بر قانون های مجلس اثر بگذارد و مصوبه هایی به سود زنان در آن به تصویب برسد.

روند تدریجی این فعالیت ها كه از طرف جریان روشنفكری دنبال می شد، ناگهان از مسیر طبیعی خارج و وارد طرح كشف حجاب شد كه خود سبب ایجاد گسست بزرگی در سیر طبیعی تحقق مطالبه های زنان ایرانی بود و این موضوع را به چالشی عمومی تبدیل كرد. ورود این تحول ها به جنبه های سیاسی و فرهنگی، موضوعی مداخله گرانه در زندگی خصوصی افراد به شمار می رفت. این اقدام سیر تاریخی را دچار وقفه ای عمیق ساخت كه حل و فصل آن از عهده نخبگان سیاسی و روشنفكران خارج بود. اجرای این طرح یكی از عوامل اصلی سوء ظن جامعه به عملكرد رضاخان به شمار می رفت و بسیاری از افراد این طرح را یك توطئه خارجی می دانستند كه فرهنگ ایرانی را هدف قرار داده است و همین امر به یكی از عوامل مهم بدنامی رضاخان تبدیل شد.

** ایرنا: با توجه به اینكه فرمان كشف حجاب در تركیه نیز اجرا شده بود. چرا این اقدام در آن كشور تا میزانی توفیق یافت اما در ایران با واكنش های اساسی روبه رو شد؟
*** ملائی توانی: پدیده مذهب و متولیان مذهبی در دو جامعه با یكدیگر متفاوتند. افزون بر آن، نه تنها در طرح كشف حجاب بلكه در بسیاری از عرصه های اجتماعی- اقتصادی، پیشبرد اصلاحات غرب گرایانه در تركیه بسیار آسان تر از ایران بوده است. به گونه ای كه بسیاری از روشنفكران ایرانی كه در تركیه می زیستند و به همسنجی ایران و عثمانی آن روز می پرداختند، نیز بر این موضوع تاكید داشتند. از طرفی باید گفت تركیه آن زمان همچون ایران، جامعه ای مذهبی بود اما یك تفاوت بسیار مهم میان این دو كشور وجود داشت و آن این كه روحانیان دولت عثمانی با مقام های برجسته كشورشان ارتباط دوستانه ای داشتند زیرا از نظر حقوقی و مالی به دولت وابسته بودند اما روحانیان ایران مستقل از حكومت اقدام می كردند و مواضع و رویكردهای آنان مخالف سیاست های مذهبی و فرهنگی رژیم پهلوی بود و روحانیان، مراجع و بافت فرهنگی- مذهبی حقایق دیگری را خواستار بودند كه قابل قیاس با خواسته های كشورهای مجاور نبود.

*گروه اطلاع رسانی
خبرنگار: سیده مریم سیدان** انتشار دهنده: شهربانو جمعه
پژوهشم**9368**2002**9131
*ایرنا مقاله كانالی برای انعكاس مقاله های اندیشكده ها - پژوهشكده ها - دانشكده ها - مراكز تحقیقاتی و رسانه های ایران و جهان*
Irnaarticle@