از جامعه فرهنگی تا فروشنده فرهادی

تهران- ایرنا- «از جامعه شناس فرهنگی تا سیاست گذاری فرهنگی»، «تبارشناسی و نقد نظریه های جامعه شناسی محمدعلی كاتوزیان»، «علایق ژئوپلیتیكی روسیه در جنوب غرب آسیا»، «نقش حوزه و دانشگاه با موضوع تحول در علوم انسانی، موفقیت ها و ناكامی ها» و «تحلیل جامعه شناختی فیلم فروشنده» از مهمترین نشست هایی بود كه هفته گذشته در كشور برگزار شد.

** از جامعه شناس فرهنگی تا سیاست گذاری فرهنگی
نشست «از جامعه شناس فرهنگی تا سیاست گذاری فرهنگی(علم میان رشته ای، دفاعیه ای برای گذار جامعه شناسی)» در دانشگاه خوارزمی برگزار شد.

شهلا باقری عضو هیات علمی گروه جامعه شناسی دانشگاه خوارزمی در سخنان خود گفت: پدیده «چرخش فرهنگی» در سیر تاریخی علوم اجتماعی و انسانی نقطه عطف مهمی تلقی می شود و توانست جایگاه فرهنگ را در ادبیات علوم اجتماعی به سطح متغیر مستقل در تحلیل پدیده های اجتماعی و انسانی مبدل كند كه در فرانظریه «جامعه شناسی فرهنگی» چنین است و فرمول فرد و جامعه با بینیت فرهنگ، تغییر یافته و توضیح داده می شود.

اهمیت موضوع فرهنگ در صحنه نظری و عملی جهان در چرخش فرهنگی وجود دارد و این موضوع می تواند از موجودیت امر فرهنگی در برابر امر اجتماعی پرده برداری كند. به عبارت دیگر در چارچوب تحلیلی جامعه شناسی، مكانی به فرهنگ داده می شود كه متغیرهای اجتماعی را در جایگاه یك متغیر وابسته و نه به عنوان یك مستقل قرار می دهد و تحلیل می كند.

عضو هیات علمی گروه جامعه شناسی در ادامه بیان داشت: از طرف دیگر ما با شرایطی در وضعیت جامعه شناسی روبرو هستیم كه برابر با بیانیه و گزارش جهانی جامعه شناسان(كمیسیون گلبنكی 1996) درباره بازسازی علوم اجتماعی بحث و گفته می شود كه وضعیت رشته های علوم اجتماعی در بحران است(افول مدرنیته، غیر كاربردی بودن جامعه شناسی، عدم پیوند نظریه و عمل و ...).

این كمیسیون و جامعه شناسان معتقدند علوم اجتماعی واحدی ایجاد شود و تكثر رشته های علوم اجتماعی سبب تك ساحتی شدن امر حیات اجتماعی انسان و دستاورد های نهایی ساحت اجتماعی بشر و مطالعه علمی آن شده است.

وی در پایان یادآور شد: رشته «سیاست گذاری فرهنگی» كه در دانشگاه خوارزمی و در ایران در بدنه رشته های علمی جامعه شناسی و علوم اجتماعی ورود پیدا كرده و در سطح دكتری دانشجو پذیرفته با رویكرد پیوند «نظریه» و عمل و نزدیكی «فرهنگ و اجرا » بنیان گذاری و اجرا شده است و در نظر و عمل مبتنی بر دستاوردهای چرخش فرهنگی و گزارش جهانی علوم اجتماعی به شمار می رود و قابلیت یك رشته بومی و نوعی جامعه شناسی بومی را در خود دارد و لازم است از طرف مسوولان گروه و دانشگاه تقویت و حمایت شود تا با ركود و تعطیلی رو به رو نشود و به عنوان یك صدا، مجال طرح و گسترش پیدا كند.

** تبارشناسی و نقد نظریه های جامعه شناسی محمدعلی كاتوزیان
نشست «تبارشناسی و نقد نظریه های جامعه شناسی محمدعلی كاتوزیان» در دفتر انجمن جامعه شناسی ایران واقع در دانشكده علوم اجتماعی دانشگاه تهران برگزار شد.

«علی اصغر سعیدی» عضو هیات علمی گروه جامعه شناسی دانشگاه تهران با ارایه زندگینامه و شرح حالی از «محمدعلی همایون كاتوزیان»، او را تحت تاثیر افرادی چون «خلیل ملكی» و تا میزانی «جلال آل احمد» دانست كه توانسته است نظریه بدیلی در برابر نظریه طبقاتی ماركسیستی ارایه دهد.

به نظر سعیدی نظریه های كاتوزیان در برخی دوره ها با اقبال رو به رو شده و در دوره ای دیگر ابطال شده است اما نمی توان با نقدهای ابتدایی با مجموعه كارها و آثار وی برخورد كرد.

«ابوالفضل دلاوری» عضو هیات علمی گروه جامعه شناسی علامه طباطبایی با اشاره به كودكی كاتوزیان و رویدادهای تاثیرگذاری چون كودتای 28 مرداد 1332 خورشیدی و وقایع دهه 40 خورشیدی بیان داشت، دغدغه كاتوزیان، سیاسی است و او در واقع در مقیاس مینیاتوری یك پارادایم - شبه پارادایم- مطرح می كند و با تاثیرپذیری از ابطال پذیری پوپری به بازاندیشی درباره برخی چهره های تاثیرگذار چون «احمد وثوق الدوله» و «محمد مصدق» می پردازد و تمامی جامعه علوم اجتماعی و سیاسی را تحت تاثیر خود قرار می دهد.

«حمید عبداللهیان» عضو هیات علمی گروه جامعه شناسی دانشگاه تهران كاتوزیان را تحت تاثیر ویتفوگل دانست و گفت: كاتوزیان دچار تقلیل گرایی در فهم تاریخ ایران است.

وی با برشمردن ویژگی های دولت خودكامه یادآور شد: این اندیشه نزد كاتوزیان خیلی پر رنگ تر از ماركسیست ها است. میان دولت و حكومت با سلطان و شاه تفاوت وجود دارد، امری كه كاتوزیان متوجه آن نبود. با توجه به شرایط رشد حكومت خودكامه از جمله توانایی مطیع سازی جمعیت، موروثی كردن قدرت به نوعی كه بتواند خودكامگی را تداوم بخشد، توانایی رویارویی با نیروهای خارجی و توانایی اخذ مازاد، این موارد را در تاریخ ایران نمی توان یافت تا صفت خودكامه را بتوان به دولت های ایرانی نسبت داد.

«مصطفی عبدی» عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد قشم با اشاره به جلسه نقد كتاب استبداد شرقی ویتفوگل در پژوهشكده تاریخ اسلام با این پرسش سخنرانی خود را شروع كرد كه چقدر نظریه پردازی كاتوزیان متعلق به خود اوست؟ وی برپایه بررسی دو دستگاه نظری ویتفوگل و كاتوزیان، گفت می توان نظریه كاتوزیان را بدیع و نو دانست یا این نظریه در واقع عملیاتی كردن نظریه استبداد شرقی ویتفوگل در ایران است؟

«داریوش رحمانیان» عضو هیات علمی گروه تاریخ دانشگاه تهران از كاتوزیان به عنوان یك شرق شناس بومی یاد كرد كه دیدگاه هایش به واقعیت، تحمیل شده است و تصریح كرد: بزرگترین مشكل كاتوزیان این به شمار می رود كه چون نظریه برای او حكم باور و اعتقاد را یافته و به مثابه یك ابزار برای مجادله به كار می رود، آثار او محملی برای صدور گزاره های مطلق و تعمیمی شده است. كاتوزیان به تاریخ بلند ایران به چشم یك تمامیت یكپارچه می نگرد كه باعث شده او كوتاه مدتی و استبداد زدگی ایران را بلند مدت بداند و به نوعی تحلیل كند كه گویی كوتاه مدتی، بی قانونی و استبدادزدگی در تاریخ ایران، سرشتی ازلی و ابدی دارد در حالی كه این ها بیماری هایی در تاریخ ایران هستند و ذاتی، قدیم و ازلی نیستند و تنها به تاریخ ایران عارض شده اند.

او با اشاره به طول عمر سلسله های ایرانی مانند ساسانیان و اشكانیان كه چندین سده تداوم داشته اند و اشاره به برخی نهادهای علمی ایرانی مانند جندی شاپور كه سده ها ادامه یافته اند، بیان كرد: دیدگاه های كاتوزیان را واقعیت تجربی تاریخ ایران تایید نمی كند. وی شرق و غرب را تبدیل به ذات ازلی و ابدی و در نتیجه تاریخ ایران را تبدیل به طبیعت می كند و همه چیز را به اقلیم و جغرافیا و ... مرتبط می داند.

استاد تاریخ دانشگاه تهران با نقد نظر كاتوزیان درباره فقدان اشراف و خاندان های ریشه دار در تاریخ ایران بیان داشت: شواهد بسیاری در تاریخ باستانی ایران می توان یافت كه نشان می دهد جایگاه خاندان های ایرانی در سلسله مراتب قدرت در این دوران همانندی هایی با نظام واسالی اروپا/ فئودالیسم اروپایی داشته اند كه البته با پایان دوران باستان منقطع شده است.

**علایق ژئوپلیتیكی روسیه در جنوب غرب آسیا
نشست «علایق ژئوپلیتیكی روسیه در جنوب غرب آسیا» در دانشگاه تربیت مدرس برگزار شد.

در این نشست «لوان جاگاریان» سفیر روسیه در ایران در سخنانی اظهار داشت: هدف آمریكا از تحریم های روسیه این است كه روسیه سیاست های خود را در برابر اوكراین و سوریه تغییر دهد اما ما كوچكترین عقب نشینی در این باره نخواهیم كرد. با توجه به حوادث اخیر و سیل ورود مهاجران سوری به اروپا، مردم دنیا بیشتر به این امر پی می برند كه همكاری با كشورهای ضد تروریسم نظیر ایران و روسیه بسیار ضروری است.

جاگاریان با تبیین اهداف و مواضع كشورش در برابر منطقه و جهان، تصریح كرد: هدف های اصلی روسیه در منطقه حمایت از دولت های قانونی در این كشورها و حفظ ثبات و امنیت در منطقه به شمار می رود.

وی همچنین با اشاره به موضع كشورهای اروپایی درباره بحران های جهانی، افزود: متاسفانه اروپایی ها فاقد سیاست مستقل و سیاست مدار برجسته ‌ای اند و دنبال سیاست های آمریكا حركت می كنند.
سفیر روسیه در تهران همچنین اقدام های آمریكایی ها را ناقض حقوق بین المللی توصیف كرد و گفت: حمله به عراق در 2003 میلادی بدون مجوز شورای امنیت سازمان ملل متحد بیانگر این نكته است كه با وجود این ناهماهنگی‌ها نمی توان با آمریكایی ها همكاری كرد.

جاگاریان در بخش دیگری از سخنان خود یادآور شد: با وجود همه سكوت ها و قانون شكنی‌ها، روسیه همواره در نظر دارد به واكنش ‌های خصمانه پاسخی دندان شكن ارایه دهد و اگر چه در این روند هم ما و هم آن‌ها ضرر خواهند كرد و معلوم نیست كدام طرف بیشتر ضرر خواهد كرد اما این روند ادامه خواهد یافت.

سفیر روسیه درباره ارتباط با ایران نیز بیان داشت: ‌اكنون رفت و آمدهای زیادی میان تهران و مسكو در جریان است. ما هماهنگی های لازم را در ارتباط با سوریه در زمینه های سیاسی و نظامی با طرف ایرانی داریم. امروز اولویت ما در ایران راه ‌اندازی راه آهن گرمسار- اینچه برون محسوب می شود كه كمیسیون مشترك و سرمایه گذاری هم در این زمینه انجام شده است و طرح اقتصادی دیگر راه اندازی چهار رآكتور حرارتی در استان هرمزگان خواهد بود و باید دانست مناسبات اقتصادی ایران و روسیه هفتاد درصد رشد داشته است.

جاگاریان با اشاره به ترور سفیر روسیه در تركیه، آن را بهای مبارزه با داعش در منطقه دانست و خاطر نشان كرد: ارتباط روسیه با تركیه بهبود یافته است و هر چند اختلاف نظرهایی با آنها داریم اما باید برای صلح و آرامش در منطقه با آنها همكاری كنیم و همزمان با پیروزی های نظامی به دنبال راه حل‌ مشكل های سیاسی هستیم.

در ادامه «بهرام امیراحمدیان» عضو هیات علمی دانشكده مطالعات جهان دانشگاه تهران و «جهانگیر كرمی» مدیر گروه مطالعات روسیه در دانشكده مطالعات جهان دانشگاه تهران به بیان دیدگاه های خود در خصوص نقش و هدف های روسیه در منطقه خاورمیانه پرداختند.

** نقش حوزه و دانشگاه با موضوع تحول در علوم انسانی، موفقیت ها و ناكامی ها
سومین همایش علمی «بررسی نقش حوزه و دانشگاه با موضوع تحول در علوم انسانی، موفقیت ها و ناكامی ها» در دانشگاه تهران برگزار شد.

« آیت‌الله صادق آملی لاریجانی» رییس قوه قضاییه در این همایش با تاكید بر اینكه نوع تعامل میان حوزه و دانشگاه به عنوان تحول در علوم انسانی بسیار مهم است، اظهار امیدواری كرد، تعامل قوه قضاییه با دانشگاه بیشتر شود.

آیت‌الله آملی لاریجانی گفت: از ابتدا در قوه قضاییه پژوهشگاهی راه اندازی كردیم كه استادان دانشگاه در آن فعالیت می‌كنند و این پژوهشگاه بستر مناسبی برای فعالیت است. در این پژوهشگاه استادان و اعضای هیأت علمی دانشگاه ها حضور دارند و در معاونت هایی مانند معاونت پیشگیری از وقوع جرم و معاونت فرهنگی، كم و بیش این تعامل وجود دارد. امیدواریم در ایامی كه پیش رو داریم این تعامل را بتوانیم بیشتر فراهم كنیم. یكی از كارهایی كه در این پژوهشگاه انجام می‌دهند، نقد آراء به شمار می رود و راه های جدیدی برای تعامل با دانشگاه در حال بازگشایی است كه امیدواریم گسترش یابد.

رییس قوه قضاییه اظهار كرد: برخی تحول در علوم اجتماعی و انسانی را موضوعی سیاسی جلوه می‌دهند و آن را نفی می‌كنند. این آقایان می ترسند كه این علوم حاكم شود و جلوی علوم دینی و ولایت فقیه را بگیرد و آمدند آن را نفی كردند، بعضی دیگر به محض شنیدن سخنان من در خصوص علوم انسانی، گفتند من علوم انسانی را نفی كرده ام كه هر دو دیدگاه درست نیست.

آیت الله لاریجانی در ادامه افزود: موضوع تحول در علوم انسانی دشوار است و اجرای آن دشوارتر؛ هم یافتن مجاری تحول و هم در مقام عمل تحول در علوم انسانی كار آسانی به شمار نمی رود و وحدت حوزه و دانشگاه را ‌طلب می كند. باید ببینیم در حوزه های علمیه چه چیزی را می‌توانیم به علم وارد كنیم. اگر ما تحول را بپذیریم، استادان علوم باید تشخیص دهند كه چه پیش فرض هایی لازم است؛ از طرف دیگر استادان حوزه نقش دین را بررسی كنند. شتاب زدگی ما را به اشتباه می‌اندازد و بنابراین باید از تحول شتاب زده پیشگیری كنیم.

«محمود نیلی احمدآبادی» رییس دانشگاه تهران نیز گفت: دانشگاه تهران به بحث وحدت حوزه و دانشگاه توجه بسیار دارد و این به نام‌گذاری هفته وحدت حوزه و دانشگاه به نامگذاری امام خمینی(ره) باز می‌گردد.

نیلی احمدآبادی آیت‌الله محمد مفتح را چهره برجسته ای دانست كه در مسیر وحدت حوزه و دانشگاه گام برمی داشت و دانشگاه تهران وظیفه خود می ‌داند در این باره گام های مؤثرتری بردارد.

رییس دانشگاه تهران این دانشگاه را معتبرترین مركز آموزش عالی كشور خواند كه بیشترین استاد، دانشجو و رشته را در حوزه های علوم انسانی دارد و با توجه به فعالیت های علمی كه در حوزه های علمیه صورت می‌گیرد، بیشترین هم ‌پوشانی و زمینه همكاری را با حوزه های علمیه داشته است.

وی وجود پردیس فارابی دانشگاه تهران در قم را عامل دیگری دانست كه به این موضوع كمك می‌كند و یادآور شد: وجود دانشكده های متعدد در دانشگاه تهران كه در حوزه معارف اسلامی، فلسفه و دیگر علوم منطبق با فعالیت های حوزه علمیه قم و حوزه های علمیه به صورت عام فعالیت می‌كنند، باعث می‌شود دانشگاه تهران نگاه ویژه ای به بحث پیاده سازی واقعی وحدت حوزه و دانشگاه داشته باشد.

رییس دانشگاه تهران تاكید كرد: دانشجویی كه رساله ‌اش در ارتباط با مسایل كشور است امكان مهاجرتش كمتر خواهد بود. یكی از چالش هایی كه تحقق وحدت حوزه و دانشگاه را محدود كرده، كمبود فضای تعاملی میان سازمان های مختلف است. عالمان و دانشمندان نقش مهمی در ایجاد وحدت دارند. اگر در امور اجرایی بستر مناسبی فراهم شود، این موضوع محقق می‌شود.

همان طور كه مقام معظم رهبری انتظار دارند، دانشجویان باید در كنار تحصیل به فعالیت های صنفی، اجتماعی و سیاسی بپردازند. این مساله بخشی از آموزش محسوب می شود و بهترین جایی كه دانشجو می‌تواند كار گروهی را تجربه كند، همین محیط سالم دانشگاه و با نظارت استادان و هم فكری بقیه است كه تجربه بهتری خواهد داشت.

نیلی احمدآبادی در پایان بیان داشت: امیدوارم با همكاری دانشگاه و قوه قضاییه مسایل را در درون دانشگاه و با ساز و كارهای موجود و نظارت و همكاری دانشجویان حل كنیم و بتوانیم شادابی موجود را توسعه دهیم و نیروهایی چندبعدی از لحاظ تدین، تعهد و تخصص به گونه‌ای مثال‌زدنی به جامعه تحویل دهیم و برای نیل به این هدف از تمام ظرفیت‌ها استفاده خواهیم كرد.

** تحلیل جامعه شناختی فیلم فروشنده
نشست «تحلیل جامعه شناختی فیلم فروشنده» در گروه جامعه شناسی دانشگاه خوارزمی برگزار شد.

«فاطمه جواهری» عضو هیات علمی گروه جامعه شناسی دانشگاه خوارزمی به اهمیت انتخاب نام فیلم «فروشنده» اشاره داشت و اتفاق تخریب خانه و شكاف هایی را كه بر دیوار آن ایجاد شد، نشانه آغاز لرزش هایی در زندگی خانوادگی زوج فیلم دانست.

سپس به این كه در فیلم نشان داده می شود كه مردان متأهل(بابك و مردی كه به رعنا متعرض شد) بیش از مردان مجرد مشتریان فحشاء هستند، اشاره كردو گفت این واقعیت با وضعیت گزارش شده در دیگر نقاط دنیا همخوانی دارد و تقاضای مردان برای فحشاء به دلیل تأمین نشدن یك نیاز اساسی نیست بلكه بیشتر به دلیل تنوع طلبی است.

جواهری در ادامه به بررسی حوادث پس از تعرض به رعنا پرداخت و واكنش شوهر او با عنوان غیرت را مولفه مشترك فرهنگ مردانه دانست و وجود آن را تا اندازه ای كه به حمایت از حریم خانواده منجر شود و موجب تخریب نشود، لازم دانست و اظهار كرد: عماد پس از آن كه در خلال گفت و گو توانست زشتی عمل مرد خلافكار را به او نشان دهد و وی را در آستانه تخریب عزت نفس قرار داد، آن مرد را توانست ببخشد. شاید این امر نشانه اهمیت عامل گفت و گو و درك متقابل در چاره جویی از برخی مشكل های اجتماعی باشد.

این استاد دانشگاه به حضور سه زن در این فیلم اشاره كرد و یادآور شد: زن اول رعنا است كه بر اثر یك غفلت كوچك یعنی باز كردن در خانه بدون اطمینان از این كه شوهرش پشت در قرار دارد یا یك فرد غریبه، در برابر تعرض قرار گرفت. این امر شاید به این مهم اشاره داشته باشد كه زنان باید سطح هوشیاری خویش را افزایش دهند تا كمتر قربانی جرم شوند.

زن دوم، فردی است كه از راه فحشاء زندگی می گذراند و به دلیل انتقام از رعنا كه وارد اتاق او شده بود، یكی از مشتریانش را به خانه وی فرستاد تا برای او مزاحمت ایجاد كند. آن زن هم نمونه یك زن درمانده به شمار می رود. چنین زنانی كه پایبند اخلاق نیستند، گاهی اجحافی به زنان دیگر روا می دارند و آن بزرگ تر از آسیب هایی است كه مردان برای آنان ایجاد می كنند.

زن سوم، همسر مردی به شمار می رود كه به رعنا تعرض كرده و از این كه شوهرش بارها و بارها به او خیانت كرده، غافل است.
هر سه شخصیت ضعف هایی را در نگرش ها و رفتارهای زنان به نمایش می گذارند. به نظر می رسد راه برون رفت از این وضعیت، توانمند شدن چندجانبه زنان محسوب می شود. البته تأكید بر تقویت عاملیت زنان به معنای نادیده گرفتن ضرورت اصلاح ساختارهای جامعه نیست بلكه عاملیت و ساختار هر دو می توانند مكمل یكدیگر شوند.

صلاح الدین قادری عضو هیات علمی گروه جامعه شناسی دانشگاه خوارزمی رویكرد فكری و معرفت شناختی اصغر فرهادی - در مقام كارگردان به واقعیت های اجتماعی را مهم دانست و از عوامل اجتماعی موثر بر ساخت فیلم، ارتباط متقابل جامعه و سینما و تاثیرهای این دو برهم سخن گفت.

قادری نگاه فرهادی در فیلمسازی را با نظرهای جامعه شناسان كلاسیك مقایسه كرد و دیدگاه او را در مباحثی همانند پرهیز از قضاوت یكدیگر، الزام های جامعه مدرن و ... همانند دیدگاه «ماكس وبر» دانست.

عضو هیات علمی گروه جامعه شناسی با بیان اینكه خلق سبك جدید فرهادی در بیان حرف هایش موثر و خلاقانه است و گفت: تلفیق تئاتر و سینما، پیوند واقعیت و مجاز، درآمیختگی این دو و وجود قراین موجود در شخصیت های نمایشنامه، انتخاب هوشمندانه فرهادی را نشان می دهد كه به خوبی توانست از پس آن بربیاید و با این خلاقیت جوایز زیادی را در جشنواره ها بدست آورد و او نیز به این امر واقف بوده است.

وی در ادامه افزود: جامعه ترسیم شده در فیلم فروشنده، جامعه ای مبتنی بر نظریات «امیل دوركیم» به شمار می رود كه مدرن شدن پرشتاب را سپری می كند و در هنگام این تغییر، معضل های اجتماعی پدید می آید و بر سبك زندگی دینی، الگوهای روزمره و ... تاثیر می گذارد.

قادری در پایان گفت: با تكیه بر نقد فیلم با توجه به زن جوان و سالخورده ایرانی، این پرسش مطرح می شود كه آیا فیلم می تواند به عنوان ترمزگیر عمل و وجدان افراد را تحریك كند؟


*گروه اطلاع رسانی
خبرنگار: مهدی احمدی** انتشار دهنده: شهربانو جمعه
**پژوهشم**9370**2002**9131
*ایرنا مقاله كانالی برای انعكاس مقاله های اندیشكده ها - پژوهشكده ها - دانشكده ها - مراكز تحقیقاتی و رسانه های ایران وجهان*
Irnaarticle@