تنوع بخشی بازارها و سبد صادراتی؛ اولویت نخست صنعت پتروشیمی در پسابرجام

تهران- ایرنا- پتروشیمی به عنوان صنعتی كارآمد و اشتغال زا از مهم ترین حوزه ها در زمینه دستیابی به انواع بازارها در عرصه بین المللی و افزایش تنوع در سبد صادراتی كشور در پسابرجام محسوب می شود كه با بهره گیری از توان داخلی توانسته است در مسیر اهداف تعیین شده خویش حركت كند و به نمونه ای كارآمد از اقتصاد مقاومتی در صنعت نفت تبدیل شود.

صنایع پتروشیمی بخشی از صنایع شیمیایی است كه فرآورده ‌های این حوزه را از مواد خام حاصل از نفت و گاز طبیعی تولید می‌كند. تا پیش از ورود نفت به مفهوم امروزی در زندگی انسان، مواد شیمیایی بر اثر تغییر و تبدیل صنایع گیاهی و حیوانی به دست می آمد اما در اوایل سده بیستم میلادی نفت خام و گاز طبیعی به عنوان ماده اولیه برای تهیه بسیاری از تركیب های مورد نیاز انسان، اهمیت حیاتی و روز افزونی پیدا كرد.

همین امر سبب شد تا اینك فرآورده های نفتی علاوه بر مصرف در زمینه سوخت وسایل نقلیه، روغن موتور و ... در بسیاری از بخش های كشور نیز نقش ارزنده ‌ای ایفا كند. از این رو فرآورده ‌های نفتی در تهیه سوخت موشك های هدایت كننده، سفینه های فضایی و ماهواره ها و حتی در ساخت بسیاری از قطعه های داخلی آنها كاربرد اساسی دارد. همچنین ماده اولیه بیشتر داروها و حتی آنتی ‌بیوتیك ها از تركیب های نفتی مشتق می شود.

صنعت پتروشیمی در ایران با گشایش بنگاه شیمیایی و به دنبال آن آغاز فعالیت كارخانه كود شیمیایی در 1338خورشیدی، شكل گرفت. چند سال بعد و در 1343خورشیدی به منظور تمركز و توسعه این صنعت، شركت ملی صنایع پتروشیمی تاسیس شد و كار خود را شروع كرد كه هدف آن، تولید فرآورده های پتروشیمی و شیمیایی از نفت، مشتق های نفتی، گازهای طبیعی و دیگر مواد خام آلی و معدنی بود. در نهایت با رشد فزاینده مصرف محصول های پتروشیمی در جهان و ایجاد بازاری گسترده در این حوزه، در سال های گذشته به ویژه پس از پایان جنگ تحمیلی، سیاست گذاران كشور با تمركز در برنامه ریزی، طراحی و احداث مجتمع های بزرگ نفت، گاز و پتروشیمی درصدد استفاده بهینه از این منابع اقتصادی بر آمدند و در این راه با مشاركت سرمایه گذاران داخلی و خارجی به بهره گیری بهینه از منابع عظیم زیر زمینی و موقعیت راهبردی جغرافیایی كشور با استفاده از آخرین دستاوردهای دانش و فناوری در این صنعت پرداخته اند. از این رو پتروشیمی را باید صنعتی سرمایه بر و دانش محور دانست.

دولت یازدهم با تكیه بر رویكرد تعاملی باعث رونق فضای حاكم بر كسب و كار شده كه صنعت پتروشیمی ایران نیز از این قاعده مستثنی نبوده است. لغو تحریم های بین المللی اعمال شده پس از برجام در حوزه فناوری، تأمین مالی، حمل و نقل، بیمه و فروش محصول ها در بازارهای بین المللی، امید حضور پررنگ تر و جدی تر ایران در بازارهای از دست رفته را به همراه فعالیت در بازارهای جدید، آسان تر كرد كه این سبب سرعت بخشیدن در رشد توسعه صنعت پتروشیمی كشور شد و همین توجه دولت، وابستگی اقتصاد كشور به نفت خام و خطر وابستگی به اقتصاد تك محصولی را كاهش خواهد داد. همچنین حضور دوباره ایران در بازار اروپا، باعث بازپس گیری سهم صنعت پتروشیمی در این بازار می شود.

توسعه پایدار در پتروشیمی، اشتغال زایی و ایجاد ارزش افزوده در این صنعت را به دنبال دارد كه این امر با كامل كردن زنجیره ارزش محصول های بالادستی و توسعه صنایع پایین دستی به دست می آید. همچنین تجربه های موفق كشورهای دیگر نشان می دهد با توجه به فضای رقابت جهانی در حوزه های مختلف، كاهش هزینه های تولید و بهره گیری هوشمندانه از فناوری های جدید و شیوه های كارآمد مدیریتی و جذب منابع مالی، می توان پیشرفت در این عرصه را ایجاد كرد. از این رو توسعه مدل هایی مانند پارك ها و شركت های پتروشیمی در كشور، شكوفایی این بخش و توسعه منطقه ای استان های كشور در راستای توسعه این صنعت مهم را به دنبال خواهد داشت.

پژوهشگر گروه اطلاع رسانی ایرنا به مناسبت روز صنعت پتروشیمی با «فاطمه رضایی خاچكی» پژوهشگر موسسه مطالعات بین المللی-راهبردی نپتا، دبیر سرویس داخلی و بین الملل آژانس رویدادهای مهم نفت و انرژی «نفت ما» و كارشناس مدیریت انرژی به گفت و گو پرداخت.

- متن كامل گفت و گو با ایرنا در ادامه آمده است:
**ایرنا: در سال های گذشته اعمال تحریم های یك جانبه چه تاثیری بر صنعت پتروشیمی گذاشته است؟
رضایی خاچكی تولید و صادرات محصول های پتروشیمی را پس از نفت بزرگترین درآمد ارزی كشور دانست و گفت: تحریم كنندگان بعد از تحریم نفت به دنبال تحریم صنعت پتروشیمی ایران رفتند. هر چند بخش بزرگی از این صنعت، خصوصی شده بود و مشمول بهانه ها و اتهام های واهی آنان نمی شد اما این حوزه نیز از ین معضل دور نماند و در زمینه تامین مالی طرح ها، انتقال فناوری، بیمه، كشتیرانی و انتقال بانكی، تحریم را تجربه كرد و این امر نخست به وسیله آمریكا صورت گرفت و سپس با مدیریت و راهبری این كشور وارد فهرست تحریم های اتحادیه اروپایی و سازمان ملل متحد شد.

**ایرنا: بر پایه گفت و گوهای دولت یازدهم و به وجود آمدن شرایط پساتحریم این وضعیت چه تاثیری بر صنعت پتروشیمی داشته است؟
این كارشناس مدیریت انرژی درباره لغو تحریم های مرتبط با حوزه پتروشیمی، بیان داشت: بر پایه دستور های اجرایی رییس جمهوری آمریكا در زمینه های زیر تحریم ها لغو یا متمم به آنها افزوده شد.
1-تحریم سرمایه گذاری، شامل مشاركت در سرمایه گذاری های مشترك، كالاها، خدمات، اطلاعات، فناوری و دانش و كمك فنی برای بخش های نفت، گاز و پتروشیمی 2- تحریم خرید، تحصیل، فروش، حمل و نقل، یا بازاریابی نفت، فرآورده های پتروشیمی و گاز طبیعی از ایران 3- تحریم صادرات، فروش یا عرضه فرآورده های نفتی تصفیه شده و فرآورده های پتروشیمی به ایران 4- تحریم خدمات وابسته برای هریك از دسته تحریم های فوق.
همچنین برپایه ابلاغیه اتحادیه اروپایی درباره اجرای برجام تحریم های حوزه پتروشیمی ایران نیز لغو شدند كه عبارتند از: 1-تحریم های واردات فرآورده های پتروشیمی ایران 2- تحریم های صادرات تجهیزات كلیدی بخش های نفت، گاز و پتروشیمی 3-تحریم های سرمایه گذاری در بخش های نفت، گاز و پتروشیمی 4-تحریم ها خدمات وابسته برای هر یك از گروه های فوق.

وی در ادامه اظهار داشت: ساختارهای سه گانه تحریم صنعت پتروشیمی ایران در حوزه هایی همچون تحریم فاینانس و تأمین مالی ایجاد واحدهای پتروشیمی، تحریم دانش فنی، تجهیزات و كاتالیست ها، تحریم صادرات محصول های پتروشیمی ایران، لغو شد. همچنین به گفته مسوولان این بخش در پسابرجام رشد بالای 50 درصدی صادرات را تجربه كرده است.

**ایرنا: جایگاه صنعت پتروشیمی را بر پایه سیاست های كلی اقتصاد مقاومتی در این حوزه چگونه ارزیابی می كنید؟
پژوهشگر موسسه مطالعات بین المللی راهبردی نپتا، بندهای 15،14،13و 18 سیاست های كلی اقتصاد مقاومتی را در ارتباط با صنعت نفت دانست و گفت: در این بندها در ارتباط با كاهش وابستگی به درآمدهای نفتی، مشاركت بخش خصوصی در فروش و افزایش صادرات فرآورده های نفتی، پتروشیمی و ارزش افزوده تاكید شده و از آنجا كه حدود 40 درصد صادرات غیر نفتی كشور متعلق به محصول های پتروشیمی بوده حمایت از این صنعت كمك به جلوگیری از خام فروشی است. با توجه به توسعه 50 طرح پتروشیمی كه نیاز به 30 میلیارد دلار سرمایه گذاری دارد، در صورت تحقق این طرح ها علاوه بر درآمد زایی، سبب رونق اشتغال، افزایش امنیت و منافع كشور در تمامی ابعاد خواهد شد.

**ایرنا: سرمایه گذاری های خارجی تا چه اندازه می تواند به صنعت پتروشیمی كمك كند؟
رضایی خاچكی با تاكید بر سرمایه گذاری در حوزه صنعت پتروشیمی یادآور شد: اینك به دلیل فضای جدید ایجاد شده در پسابرجام و تمایل شركت های صاحب نام خارجی، شاهد حضور بیشتر این شركت ها برای تكمیل طرح های توسعه پتروشیمی هستیم كه این روند استمرار خواهد داشت. سرمایه گذاران خارجی خواهان بازدهی و گریز از ریسك هستند. در این زمینه استمرار معافیت مالیاتی در منطقه های ویژه اقتصادی و آزاد اهمیت زیادی در جذب سرمایه خارجی دارد. باید دانست هر یك میلیارد دلار سرمایه گذاری 1.3 میلیون تن به تولید پتروشیمی كشور می افزاید.

**ایرنا: معرفی تولیدهای صنایع پتروشیمی به بازارهای مصرف چگونه باید انجام پذیرد؟
دبیر سرویس داخلی و بین الملل آژانس رویدادهای مهم نفت و انرژی «نفت ما» بیان داشت: شركت های داخلی با بازاریابی های جدید در تلاش هستند تا علاوه بر تامین نیاز داخلی، حضوری فعال در بازار بین المللی داشته باشند. با توجه به تدابیری همچون افزایش صادرات پتروشیمی، متنوع سازی سبد تولید و بازارهای هدف و كشف بازارهای جدید، ایجاد سندیكای بیمه ایرانی، تولید برخی محصول های راهبردی پتروشیمی در داخل كه به وسیله دولت یازدهم صورت گرفته است در مسیر دستیابی به تثبیت و حفظ بازار پتروشیمی به خوبی حركت كرده ایم.

**ایرنا: دولت در برابر صنعت پتروشیمی چه وظیفه ای بر عهده دارد؟
پژوهشگر موسسه مطالعات بین المللی-راهبردی نپتا درباره وظیفه دولت در حوزه صنعت پتروشیمی تصریح كرد: دولت باید علاوه بر عرضه و تامین خوراك مطلوب با قیمت مناسب در راستای تبدیل نفت خام به فرآورده های با ارزش افزوده‌ بالاتر بكوشد و با حمایت از پژوهش، آموزش نیروی متخصص، توسعه فناوری و كمك به صدور دانش فنی و مهندسی پتروشیمی در مسیر بهره وری بیشتر این عرصه تلاش كند.

همچنین كمك به تشكیل مدیریت زنجیره تامین و مدیریت لجستیك در صنعت نفت، گاز و پتروشیمی كشور مهم است و باید چنین صنایعی كه تامین كنندگان زیادی دارند از این راه حل برای بهبود ارتباط با تامین كنندگان استفاده كنند. توجه به مدیریت زنجیره تامین در طرح ها از جمله مواردی است كه موفقیت برنامه را تحت تاثیر قرار می دهد. نبود آگاهی امكان دارد باعث، افزایش هزینه و تاخیر در طرح شود كه كاهش این تاثیرهای منفی از مسیر مدیریت زنجیره تامین به ویژه در عرصه های نفت، گاز و پتروشیمی با توجه به بزرگی طرح ها و هزینه های بالای آنها می تواند گام موثری در جلوگیری از هدر رفتن منابع مالی، نیروی انسانی و زمان باشد. عملكرد زنجیره تامین صنعت پتروشیمی ایران از عوامل مكان یابی تولید، نبود اطمینان زنجیره تامین و اقدام های ساخت و تولید تاثیر می گیرد.

**ایرنا: چشم انداز پتروشیمی ایران در آینده را چگونه ارزیابی می كنید؟
وی صنعت پتروشیمی ایران را در مسیر رشد و توسعه دانست و گفت: این عرصه دستاوردهای ارزشمندی را در 50 سال عمر خود به دست آورده است. ایران به عنوان دومین قدرت پتروشیمی در منطقه خاورمیانه بیش از ٢٥ درصد از تولید محصول های پتروشیمی را در اختیار دارد و بر اساس طرح های توسعه ای كه وارد مدار تولید شده اند، سهم این صنعت در بازارهای داخلی و بین المللی افزایش خواهد یافت كه با یك راهبرد جامع می توان بسیاری از بازارهای بین المللی را نیز بدست آورد. برپایه لغو تحریم های اعمال شده علیه صنعت پتروشیمی ایران و با توجه به فضای مثبت پدید آمده،«تنوع تولید محصول ها و مقصدهای جدید صادراتی» به عنوان دو راهبرد مهم در صنعت پتروشیمی در دستور كار قرار دارد و اینك تقاضا از سراسر جهان برای محصول های پتروشیمی ایران در حال افزایش است.

رضایی خاچكی در پایان اظهار داشت: اكنون ظرفیت تولید پتروشیمی در كشور به بیش از ٦٠ میلیون تن رسیده است و بر اساس تنوع تولید محصول و بازارهای متنوع هیچ گونه نگرانی در زمینه تامین نیاز داخل و صادرات وجود ندارد. یكی از هدف های صنعت پتروشیمی ایران در افق ١٤٠٤ خورشیدی دستیابی به مقام نخست منطقه در صنعت پتروشیمی محسوب می شود كه بر پایه دانش فنی موجود و تلاش متخصصان ایرانی رسیدن به این هدف ممكن خواهد شد. با توجه به برنامه ریزی ها، ظرفیت تولید پتروشیمی تا پایان برنامه پنجم به 100 میلیون تُن رسیده است و می كوشیم تا این ظرفیت در 1404 خورشیدی به 180 میلیون تُن به منظور دستیابی به افزایش تنوع و ارتقای محصول های تولیدی برای حضور در بازارهای داخلی و خارجی برسد و پیش بینی می شود حجم صادرات محصول های پتروشیمی افزایش بیابد و به 14 میلیارد دلار برسد. البته چالش هایی همچون محصول های پتروشیمی مشتق از شیل اویل و شیل گس، راهبرد شكست خورده دامپینگ(صادرات یك كالا با قیمت كمتر از هزینه های تمام شده) محصول های پتروشیمی تولید متانول چین و هند از ذغال سنگ و برخی موانع و محدودیت های سرمایه گذاری خارجی بر سر راه توسعه این صنعت وجود دارد. بنابراین انجام دادن یك طرح تحقیقاتی در این زمینه با توجه به پیامدهای اقتصادی، سیاسی و امنیتی آن برای ایران بسیاری ضروری است تا راهبرد جامعی برای رویارویی با شرایط تدوین شود.

*گروه اطلاع رسانی
خبرنگار: مهدی احمدی** انتشار دهنده: شهربانو جمعه
**پژوهشم**9370**2002**9131
*ایرنا مقاله كانالی برای انعكاس مقاله های اندیشكده ها - پژوهشكده ها - دانشكده ها - مراكز تحقیقاتی و رسانه های ایران وجهان*
Irnaarticle@