آسیب های بیشتر در كمین 'فارسی' در پاكستان/ ضرورت توجه مسئولان عالی ایران

اسلام آباد - ایرنا - 'توصیه من برای حفظ و صیانت از زبان فارسی در پاكستان، خطاب به مسئولان ایران است.این روزها یك خطردیگر پیش روی زبان فارسی درپاكستان وجود دارد و لازم است ایران با حساسیت این موضوع را دنبال كند.' این مطالب، بخش هایی سخنان كسی است كه نیم قرن از عمر خود را صرف آموزش و ترویج زبان فارسی در پاكستان كرده و نگران روزهای سخت برای زبان فارسی در این كشور است.

دكتر'مهرنور محمدخان' حدود یك ماه پیش، از ریاست گروه زبان فارسی دانشگاه ملی زبان های مدرن پاكستان در اسلام آباد، بازنشسته شد وحدود نیم قرن زحمات و خدمات وی در راه آموزش و ترویج زبان فارسی، در مراسمی از سوی سفارت و رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران در پاكستان، پاس داشته شد.
برای شنیدن حرفهایش درباره بیش از 50 سال خدمت در زمینه زبان فارسی در پاكستان، با او در دفتر مدیرگروه زبان فارسی دانشگاه ملی زبان های مدرن پاكستان، جایی كه در و دیوار قدیمی و ققسه های پر از كتاب و پنجره های چوبی اش سالیان سال با هم نشینی با این استاد ادب فارسی خو گرفته است، به گفت وگو نشستیم.
او امروز مثل ما، فقط میهمان این چهاردیواری پرخاطره بود و حالا كه بازنشسته شده، دیگر كار چندانی بااین اتاق و میز ریاست گروه ندارد هرچند به رغم كهولت سن، عشق و علاقه اش به فارسی هنوز جوان و تازه است و قصد دارد همچنان به تدریس زبان فارسی در این دانشگاه ادامه دهد.
از روزهای جوانی اش كه باعشق و علاقه، فراگیری زبان فارسی را در دانشگاه پنجاب آغاز كرد و تا به امروز كه حتی پس از دوران بازنشستگی، غمخوارونگران حال و روز زبان فارسی و حتی زبان اردو در پاكستان است، برایمان سخن گفت.
او علاوه بر اینكه خدمات بزرگی به زبان فارسی در پاكستان انجام داده، پایه گذار كرسی زبان و ادبیات اردو در دانشگاه تهران نیز، هست.

حرف های دكتر 'مهرنور محمدخان' در گفت و گو با خبرنگار ایرنا، در پی می آید:
'برای یاد گرفتن زبان فارسی در سال 1965 وارد دانشگاه پنجاب لاهور شدم و در سال 1967 به عنوان دانشجوی ممتاز از این دانشگاه فارغ التحصیل شدم و مدال طلای دانشگاه پنجاب در آن دوره به من تعلق گرفت.
بلافاصله بعد از فارغ التحصیل شدن در سال 1967، در پایان همان سال در دانشگاه فیصل آباد ایالت پنجاب به عنوان استاد زبان فارسی استخدام شدم.
درسال 1969ازطرف'سازمان همكاری منطقه‌ای برای عمران' كه سه كشور ایران، پاكستان و تركیه عضو آن بودند(سازمانی كه امروز به عنوان سازمان 'اكو' – سازمان همكاری های اقتصادی شناخته می شود) بورس تحصیلی گرفتم و در همان سال عازم تهران شدم و برای دوره دكتری زبان فارسی، وارد دانشگاه تهران شدم.
در آن دوره خوشبختانه توانستم از محضر بزرگ ترین اساتید زبان و ادب فارسی در ایران از جمله دكتر ذبیح الله صفا، دكتر جعفر شهیدی، دكتر محقق، دكتر پرویز خانلری، دكتر محمد حسین زرین كوب و ... درس بیاموزم و دكتر پرویز خانلری استاد راهنمای پایان نامه دكتری من با عنوان 'فكر آزادی در ادبیات مشروطیت' بود.
درسال 1974درمقطع دكتری رشته ادبیات فارسی از دانشگاه تهران فارغ التحصیل شدم و دوباره به پاكستان برگشتم.درآن زمان دوره حكومت ذوالفقار علی بوتو درپاكستان بود.بلافاصله در دانشگاه ملی زبان های نوین پاكستان به عنوان استادیار زبان فارسی استخدام شدم و تا به امروز در این دانشگاه در زمینه آموزش زبان فارسی و ریاست كرسی زبان فارسی فعالیت دارم.

** احیای كرسی زبان اردو در دانشگاه تهران
پایه آموزش زبان اردو در دانشگاه تهران در سال 1956 گذاشته شد وقبل ازمن چند استاد زبان اردو پاكستانی برای اداره كرسی زبان اردو به دانشگاه تهران رفتند اما تا زمانی من در سال 1988 مامور به رفتن به دانشگاه تهران و احیا و تقویت كرسی زبان اردو شدم، كرسی زبان اردو در دانشگاه تهران بسیار ضعیف بود .
وقتی در سال 1988 به دانشگاه تهران رفتم، كرسی زبان اردو در این دانشگاه فقط هفته ای دو ساعت فعال بود. تلاش كردم تا زبان و ادبیات اردو در دانشگاه تهران به صورت یك رشته مجزا تبدیل شود. اتفاقا در همان سال كه دانشكده زبان های خارجی در دانشگاه تهران تاسیس شد و خوشبختانه توانستیم زبان اردو را در دانشكده زبان های خارجی دانشگاه تهران به ثبت برسانیم و از همان سال رشته زبان اردو در دانشگاه تهران ایجاد شد.
حمایت های خوبی از ایجاد رشته زبان اردو در دانشگاه تهران از سوی دانشگاه و نیز علوم وزیر وقت ایران انجام شد.
بلافاصله پس از ایجاد رشته زبان اردو، با سفیر وقت پاكستان در تهران ملاقات كردم و از او خواستم فورا امكان اعزام چند دانشجوی ایرانی به دانشگاه های پاكستان برای تحصیل در رشته زبان و ادبیات اردو را فراهم كند كه این كار هم انجام شد و دانشجویانی كه به پاكستان اعزام شدند، امروز از اساتید بسیار برجسته زبان اردو در دانشگاه تهران هستند.

** توصیه به عنوان یك استاد زبان فارسی در پاكستان به دولت این كشور
مردم پاكستان زبان فارسی را دوست دارند و در بسیاری از محافل در پاكستان، سخن از حافظ و سعدی و اقبال و دیگر بزرگان زبان و ادبیات فارسی است.
اما متاسفانه باید گفت كه زبان فارسی قربانی نظام آموزشی در پاكستان شده است. مقامات و مسئولان پاكستان با وجود علاقه ای كه به زبان فارسی دارند، چاره ای جز پذیرفتن قوانین و مقررات نظامی آموزشی این كشور ندارند. البته برخی گروه های فشار هم هستند كه بر این موضوع تاثیر می گذارند.
از سال 1947 كه كشور پاكستان تاسیس شد، تا سال 1985 ، زبان فارسی در تمام مدارس از كلاس ششم به بعد تدریس می شد. در آن دوره دانش آموزان باید یكی از سه درس فارسی، عربی یا هنر را انتخاب می كردند و بطور طبیعی، اكثر قریب به اتفاق دانش آموزان زبان فارسی را انتخاب می كردند چون هم نسبتا آسان تر نسبت به دو درس دیگر بود و همچنین كاربرد بیشتری برای آنان داشت. به همین دلیل در تمام مدارس چند استاد و معلم زبان فارسی وجود داشت.

** حذف زبان فارسی از مدارس پاكستان
اما از سال 1985 به بعد، نظام آموزشی در پاكستان تعییر كرد. در آن سال ها زبان فارسی پشتیبان نداشت. ایران سخت گرفتار مسائل بعد از انقلاب و جنگ بود. لذا برخی ها از این فرصت سوء استفاده كردند و قرار شد از سال 1985 به بعد، زبان فارسی و درس نقاشی از مدارس پاكستان خارج شود و فقط زبان عربی ادامه پیدا كند و این نظام آموزشی تا به امروز هم ادامه دارد و زبان عربی همچنان به عنوان یك درس اجباری از كلاس ششم به بعد در مدارس پاكستان تدریس می شود.
وقتی زبان فارسی از مدارس پاكستان حذف شد، در واقع بنیان و اساس این زبان در پاكستان فرو ریخت. وقتی بچه های پاكستانی درمدرسه چند درس فارسی می گذراندند، اگرچه زبان فارسی را كاملا خوب یاد نمی گرفتند، اما پایه و اساس زبان فارسی در آنها شكل می گرفت تا در آینده اگر فرصتی برای تحصیل زبان فارسی در مقاطع بالاتر پیش آمد، زمینه و پتانسیل آن را داشته باشند.
دانشجویان امروز پاكستانی كه در دوران مدرسه راهنمایی و دبیرستان خود فارسی نخوانده، اكنون چطور می توانند در مقاطع بالاتر به سمت زبان فارسی برود. یك فاصله بزرگ ایجاد شده و اصولا هیچ اساسی برای زبان فارسی برای دانش آموزان باقی نمانده است.

** توصیه من اتفاقا بیشتر خطاب به مسئولان ایران است
توصیه جدی من اتفاقا برای مسئولان یا دولت پاكستان نیست، بلكه برای مسئولان ذیربط درجمهوری اسلامی ایران است. این روزها یك چالش و یك خطر دیگر پیش روی زبان فارسی در پاكستان وجود دارد. لازم است ایران با هوشیاری و حساسیت بیشتری این موضوع را دنبال كند.
تا كنون سیستم آموزش عالی در پاكستان اینگونه بود كه دانشجویان برای گرفتن لیسانس، دو سال در دانشگاه درس می خواندند و هر دانشجویی در این دوسال موظف است به عنوان درس عمومی، بین زبان عربی و فارسی یكی را انتخاب كند.
اما به تازگی سازمان آموزش عالی پاكستان بخشنامه ای صادر كرده كه بر اساس آن، دوره لیسانس از سال 2018 به بعد، از دو سال به چهارسال افزایش خواهد یافت.پیش ازاجرای این بخشنامه اگر اقدام جدی برای حفظ زبان فارسی در دانشگاه های پاكستان نشود، زبان فارسی شاید دیگر هیچ جایی در دانشگاه های پاكستان نخواهد داشت و بدین ترتیب فارسی عملا بطور كل از نظام آموزشی پاكستان محو خواهد شد.

** فرصت های باقی مانده
پیشنهاد من این است ایران فراتر از سطح نهادهای فعال خود در پاكستان ازجمله رایزنی فرهنگی، وارد عمل شود و دست كم در سطح وزیر، درخصوص موضوع مهم زبان فارسی در سیستم آموزش و پرورش و آموزش عالی را پاكستان، قبل از اجرایی شدن سیستم جدید آموزش عالی در این كشور، با مسئولان پاكستانی رایزنی كنند.
هنوز فرصت هست كه مسئولان عالی ایران وارد عمل شوند و بتوانند با رایزنی با مسئولان عالی دستگاه های آموزشی پاكستان، برای حفظ و تقویت جایگاه زبان فارسی، به عنوان یكی از دروس عمومی در كنار رشته های دانشگاهی اقدام كنند و اگر در این شرایط حساس تساهل شود، جبران آن در آینده دشوار خواهد بود و چه بسا غیر ممكن.
طبق سیستم جدید آموزش عالی پاكستان، دانشجویان باید در چهار سال بیش از 140 واحد درسی بگذارنند. از میان این 140 واحد، برای رشته هایی مثل زبان و ادبیات اردو، زبان و ادبیات زبان های پنجابی، سندی، بلوچی و ...، 20 واحد برای یك درس عمومی در نظر گرفته شده و این 20 واحد، یك ظرفیت و فرصت خوب برای رایزنی برای آموزش زبان فارسی در دانشگاه های پاكستان محسوب می شود كه نیازمند توجه جدی و در سطح عالی از سوی ایران است.
اگر این مهم صورت گیرد، تا زمانی كه زبان های اردو و سندی و پنجابی و بلوچی در پاكستان زنده هستند، زبان فارسی هم در كنار آنها خواهد بود.

** تدریس رشته زبان فارسی در 10 دانشگاه پاكستان
هم اكنون زبان فارسی در 10 دانشگاه مختلف پاكستان در مقاطع مختلف تا سطح دكترا تدریس می شود. دانشگاه ملی زبان های مدرن پاكستان در اسلام آباد، هر ترم حدود 50 دانشجوی رشته فارسی پذیرش دارد كه البته این تعداد در دانشگاه های لاهور و پنجاب بیشتر است.

** اهمیت زبان فارسی در روابط پاكستان
تاریخ شبه قاره كلا به زبان فارسی نوشته شده و ما وارث این تاریخ هستیم. اگر ما ملت پاكستان فارسی را فراموش كنیم، مثل این است كه تمام میراث و تاریخ و گذشته خود را فراموش كرده ایم.
در زبان اردو، بالغ بر 60 درصد واژه ها از زبان فارسی است. به همین دلیل اگر زبان فارسی در پاكستان محو شود، زبان اردو هم با خطر جدی روبرو خواهد شد.
اگر یك سیاستمدار و یا اقتصاد دان پاكستانی، به زبان فارسی آشنا باشد، این می تواند عامل درك بهتر میان دو همسایه و تقویت بیشتر مناسبات سیاسی و اقتصادی دو همسایه باشد.
آساق**1723** انتشار دهنده: محمدرضا منافی

سرخط اخبار جهان