اعتياد شيرازه خانواده را از هم مي‌پاشد

تهران- ايرنا- روزنامه جام جم در صفحه جامعه به منظور بررسي آمار دقيق معتادان و چگونگي پيشگيري و درمان اين معضل به گفت و گو با محسن روشن‌پژوه پرداخت.

در اين گفت وگو كه در شماره يكشنبه 16 آبان 1395 هجري خورشيدي با معاون پيشگيري و درمان اعتياد سازمان بهزيستي كشور منتشر شد، آمده است: اعتياد، چارديواري خانواده‌ها را بيش از پيش به لرزه درآورده است. كارشناسان هشدار مي‌دهند، تعداد كودكان و زنان معتاد افزايش پيدا كرده و اين مساله‌اي است كه گذرگاه كلانشهرها بر آن گواهي مي‌دهند؛ خيابان‌ها يا پل‌هايي كه به خوابگاهي براي زنان يا كودكان كارتن خواب تبديل شده‌اند. اين در حالي است كه آمار دقيقي نيز از معتادان و آسيب‌ديدگان اجتماعي در دست نيست تا با استفاده از آن بتوان راهكار موثري را براي كنترل اين معضل اجرايي كرد. اين مسائل را با محسن روشن‌پژوه، معاون پيشگيري و درمان اعتياد سازمان بهزيستي كشور در ميان گذاشته‌ايم.

** نگراني از افزايش تعداد زنان معتاد بيشتر شده؛ روندي كه به نظر مي‌رسد تهديدي جدي عليه خانواده‌هاست. آيا آمارها در حوزه اعتياد اين افزايش را ثابت مي‌كند؟
آمار دقيقي از اعتياد زنان در دست نيست. البته اطلاعاتي وجود دارد كه براساس آنها مي‌توان جمعيت زنان معتاد را تخمين زد، اما اينها برآوردهايي است كه مي‌تواند نزديك به حقيقت باشد.

** براساس اين برآوردها، آمار اعتياد زنان چقدر است؟
در آخرين آماري كه از سوي ستاد مبارزه با مواد مخدر منتشر شده، حدود 9 درصد از جمعيت مصرف‌كنندگان مواد زنان هستند. سال 94 نيز شيوع‌شناسي انجام شد كه برآوردي از مصرف مواد به تفكيك جنسيت و سن ارائه كرد، اما اين شيوع‌شناسي فقط تجربه مصرف را نشان مي‌دهد. بنابراين براي مشخص شدن دقيق آمار معتادان زن، بايد مطالعه‌اي دقيق روي گروهي انجام شود كه سابقه مصرف يا ديگر مولفه‌هاي لازم را دارند، چراكه به هر مصرفي نمي‌توان اعتياد گفت.

** چرا چنين پژوهش‌هايي را كاربردي و دقيق نمي‌دانيد؟
مبناي اين پژوهش‌ها شيوع‌شناسي است كه فقط تجربه مصرف را گزارش مي‌دهد يا اين اطلاعات از طريق آمار مراجعان به مراكز ترك اعتياد يا طرح‌هايي كه براي ساماندهي و جمع‌آوري معتادان اجرا مي‌شود، به دست آمده است. به همين خاطر، هيچ يك از اين روش‌ها آمار دقيق اعتياد زنان را بازگو نمي‌كند.

** به نظر شما تعداد زنان معتاد متجاهر بيشتر شده يا شرايط به گونه‌اي است كه حضور آنها بيشتر احساس مي‌شود؟
حساسيت جامعه نسبت به معتادان متجاهر بيشتر شده. طبيعي است، اين حساسيت سبب بيشتر ديده شدن اين موضوع مي‌شود، اما تخمين دقيقي از تعداد معتادان متجاهر وجود ندارد و اعداد متفاوتي از 6 تا 40 هزار نفر مطرح مي‌شود. بنابراين بايد ابتدا تعداد گروه هدف را مشخص كرد. به عنوان يك كارشناس فكر مي‌كنم تعداد معتادان متجاهر زن ممكن است، افزايش پيدا كرده باشد، اما نمي‌شود گفت به گستردگي‌اي است كه برخي رسانه‌ها مطرح مي‌كنند.

** برخي كارشناسان مي‌گويند، تعداد زنان معتاد بيشتر نشده، بلكه فقر سبب شده برخي از آنها كه در دهك‌هاي پايين جامعه قرار دارند، كارتن‌خواب شوند. به نظرتان اين نظر درست است؟
مساله بي‌سرپناهي و اعتياد با يكديگر عجينند. وقتي فرد معتاد به حمايت اجتماعي دسترسي نداشته باشد، بتدريج به طبقات پايين جامعه رانده و بي‌سرپناه مي‌شود؛ تغييراتي كه سبب مي‌شود يك معتاد به معتاد متجاهر بدل شود زمانبر است. بايد يادآور شد يكي از عوامل اصلي كه سبب بيشتر ديده شدن اين افراد مي‌شود، حساسيت جامعه است. براي نمونه، مي‌توان به ديوارهاي مهرباني اشاره كردكه شهروندان براي حمايت از چنين افرادي ايجاد مي‌كنند.

** براي به دست آوردن اطلاعات لازم درباره زنان معتاد متجاهر چه برنامه‌اي در سازمان بهزيستي داريد؟
براي اين كار ما طرح ارزيابي سريع معتادان پرخطر را از مراكز استان‌ها شروع كرده‌ايم تا به برآورد مناسبي از تعداد اين افراد دست پيدا كنيم و روش‌هاي درمان مناسبي براي آنها در نظر بگيريم.

** زنان معتاد مي‌گويند، برگشت به خانواده و جامعه براي زناني كه برچسب اعتياد مي‌خورند بسيار دشوار است. براي حل اين مساله چه بايد كرد؟
اين حقيقت فرهنگي جامعه ماست چراكه زن درون خانواده معتاد مي‌شود، اما براي درمان از حمايت‌هاي خانواده برخوردار نيست. بنابراين بايد توجه ويژه‌اي به درمان اعتياد زنان كرد. براي اين مهم قرار است الگوي مادر و فرزند در بهزيستي راه‌اندازي شود و تعداد سرپناه‌هاي مخصوص زنان نيز افزايش يابد.

** براي آگاه كردن خانواده‌ها برنامه‌اي داريد؟
موفقيت درمان به چند اصل بستگي دارد، يكي از اين اصول اين است كه تمام شبكه مربوط به درمان كه خانواده نيز يكي از آنهاست، از شخص آسيب‌ديده حمايت كنند، چراكه اعتياد يكي از اعضاي خانواده مي‌تواند شيرازه خانواده را از هم بپاشد و اعضاي آن را تحت فشار و استرس مزمن بگذارد. به همين خاطر، اگر اعضاي خانواده توانمند نشده باشند، برخورد نامناسبي با اعتياد شخص خواهند كرد، يعني آنقدر خسته مي‌شوند كه عضو آسيب ديده را از خود دور مي‌كنند يا ممكن است كنترل و دلسوزي بيش از اندازه‌اي انجام دهند كه نتايج معكوس به دنبال دارد.

** عامل‌هايي كه منجر به اعتياد مي‌شود، در زنان و مردان چقدر متفاوت است؟
بخش عمده‌اي از علل بروز اعتياد در زنان و مردان مشترك است، مانند ويژگي‌هاي رواني، آگاهي‌ها و استرس‌هاي محيطي. در اين ميان، ممكن است در جامعه محدوديت‌هاي بيشتري براي زنان وجود داشته باشد؛ بويژه وقتي نقش همسري يا مادري را نيز به عهده مي‌گيرند. البته در كشور ما به دليل فرهنگي عوامل محافظت‌كننده بيشتري براي زنان وجود دارد. براي نمونه جامعه مصرف سيگار و قليان را براي زنان مناسب نمي‌داند.

** اما اين روزها زنان و دختران خيلي راحت‌تر از گذشته در جامعه سيگار يا قليان مي‌كشند؟
اين مساله اجتناب‌ناپذير است، چون الگوها در حال تغيير است. بايد تاكيد كرد در دو دهه گذشته تغييرات محسوسي داشته‌ايم؛ مانند راحت‌تر سيگار و قليان كشيدن زنان. اينها تغييراتي اجتماعي و عاملي آسيب‌زاست. علاوه براين در مطالعاتي كه انجام شده اين اتفاقات در گروه سني جوان و نوجوان با سرعت بيشتري در حال شكل گرفتن است. بنابراين زنگ خطري است كه بايد به آن توجه ويژه داشت.

** براي كنترل اين روند چه بايد كرد؟
بايد برنامه‌هاي پيشگيري را تقويت كنيم و آموزش و آگاهي بخشي را گسترش بدهيم. افزون براين بايد تمام مولفه‌هاي اجتماعي را كه سبب اعتياد مي‌شود، شناسايي كنيم، زيرا خانواده از كار كرد اصلي خود فاصله گرفته است. در واقع خانواده بايد جايي باشد براي دور هم نشستن، مهارت‌آموزي، عشق ورزيدن و انتقال تجربه‌ها، اما امروزه چنين تعاملاتي در ميان اعضاي خانواده كاهش پيدا كرده است.

** كارشناسان هشدار مي‌دهند، شيوع اعتياد در زنان، يكي از دلايل از دست رفتن كاركرد‌هاي خانواده و گسترش آسيب‌هاي اجتماعي است. اين مساله را قبول داريد؟
در همه حوزه‌هاي سلامت،‌ اگر مشكلات مبتني بر جنسيت بررسي شود، به لحاظ فيزيولوژيك، رواني و اجتماعي ملاحظاتي براي جنس مونث دارد كه مشكلات را تشديد يا حل آن را دشوار مي‌كند،‌ اما در حوزه رواني و اجتماعي نيز مساله متفاوت است، چراكه با فشارهاي اجتماعي، باورهاي رايج، ارزش‌ها، قبح‌ها و ضدارزش‌ها رو‌به‌رو مي‌شويم.

** اين مساله در اعتياد، چطور خودش را نشان مي‌دهد؟
آثار مصرف مواد مخدر و محرك در زنان و مردان،‌ تفاوت زيادي از نظر فيزيولوژي ندارد، اما وقتي به جنبه‌هاي اجتماعي مي‌رسد، ماجرا متفاوت مي‌شود. وقتي مباحث مداخله و درمان يا دسترسي به خدمات و حمايت‌هاي اجتماعي مطرح مي‌شود، فضاي فرهنگي و اجتماعي براي زنان و مردان معنادار مي‌شود.

** مي‌توان گفت مراكز بازتواني براي زنان معتاد به اندازه كافي وجود ندارد.
با توجه به تخميني كه فعلا از زنان معتاد وجود دارد مراكز ما بايد خودشان را براي تطبيق با ملاحظات و ويژگي‌هاي جنسيتي ارتقا بدهند. ما حدود يك سال و نيم است كه در اين زمينه تلاش مي‌كنيم.

** در اين مدت، چه دستاوردهايي داشته‌ايد؟
هدف ما اين است كه خدماتمان را به لحاظ كمي و كيفي براي زنان توسعه دهيم. پروتكلي اختصاصي براي درمان زنان تدوين كرده‌ايم. اين پروتكل در برخي مراكز به شكل پايلوت اجرا شد و امسال نيز قرار است در تمام مراكز زنانه اعمال شود.

** چند مركز ارائه خدمات به زنان اختصاص دارد؟
اكنون بيش از 90 مركز اختصاصي ارائه خدمات درمان به زنان در كشور وجود دارد. اين مراكز سال گذشته توانسته‌اند به حدود 40 هزار زن خدمات بدهند.

** برخي زنان آسيب‌ديده مي‌گويند، شرايط در بعضي مراكز مناسب نيست و با آنها بدرستي برخورد نمي‌شود. اين مساله را قبول مي‌كنيد؟
قطعا نمي‌توان اين ماجرا را تاييد يا تكذيب كرد، زيرا عرصه خدمات ما خيلي گسترده است و تعداد آنها به 2700 واحد مي‌رسد. بنابراين احتمال بدرفتاري يا رفتار خارج از استاندارد نيز با مراجعان وجود دارد و نمي‌شود اين مساله را كتمان كرد.

** براي اين كه چنين اتفاقاتي كمتر شود، چه برنامه‌اي داريد؟
از سال گذشته، براي كاهش اين مسائل، برنامه ويژه‌اي را در دستور كار قرار داده‌ايم، چون اخبار و اطلاعاتي در اين خصوص به دست ما مي‌رسيد و براي مدتي ارزيابي و راهنماي مشخصي براي مداخلات وجود نداشت و فقط به گسترش مراكز فكر مي‌شد. به همين خاطر ما حدود يك سال فرآيند صدور مجوز براي مراكز را متوقف كرديم. به اين شكل پروتكلي تدوين و ابلاغ شد كه براساس آن، هر گونه رفتار خشونت‌آميز، تنبيه خارج از استاندارد يا رفتاري كه كرامت و شان انساني مراجعه‌كنندگان را حفظ نكند، ممنوع است.

** منظورتان از تنبيه خارج از استاندارد چيست؟
تنبيه‌هايي كه برخي فكر مي‌كردند شايد مفيد باشد؛ مثل اين كه افراد را مي‌بستند يا آنها را يكباره داخل آب سرد يا گرم مي‌كردند. پس از ابلاغ پروتكل جديد چنين رفتارهايي خط قرمز بهزيستي است و اگر اتفاق بيفتد، منجر به تعطيلي مركز مي‌شود.

** چه عواملي در سرعت بخشيدن به روند تبديل افراد به معتاد متجاهر نقش دارد؟
نوع مصرف مواد تعيين‌كننده است. مطالعات نشان داده، مواد محرك مانند شيشه،‌ فرآيند تخريب سريع‌تري دارند. شيوه مصرف نيز در سرعت تخريب موثر است. براي نمونه، تزريق سرعت تخريب بيشتري دارد يا خوردن مواد نسبت به كشيدن آن مخرب‌تر است. البته وجود حمايت اجتماعي پيراموني نيز موثر است. براي نمونه، شخصي كه مواد مصرف مي‌كند و تنها زندگي مي‌كند، زودتر تخريب مي‌شود.

** براي كاهش اين روند،‌ چه برنامه‌اي داريد؟
اگر بخواهيم روند كارتن‌خوابي متوقف شود، الگوهاي درماني و حمايت اجتماعي بايد براي معتادان توسعه پيدا كند يعني با توجه به ويژگي معتادان بازبيني شود. علاوه براين پروتكل‌هاي درماني براي افراد آسان‌تر و بر اصول درمان طراحي شود، يعني بايد شرايطي ايجاد شود كه هر وقت شخص معتاد تصميم به درمان گرفت در كوتاه‌ترين زمان و سهل‌ترين راه ممكن به درمان دسترسي پيدا كند و بتواند براحتي درمان را ادامه دهد.

** يعني اكنون معتادان براحتي به درمان دسترسي ندارند؟
اكنون برخلاف اين كه تعداد مراكز ما بسيار زياد است و در اين زمينه كشوري نمونه هستيم، اما به لحاظ انطباق با ملاحظات فرهنگي، اجتماعي، مذهبي، جنسيتي و ساير ملاحظات جاي كار زيادي داريم.
*منبع: روزنامه جام جم
**گروه اطلاع رساني**9368**9131** انتشاردهنده: شهربانو جمعه