ارتقای فرهنگ عمومی نمادی از بالندگی و رشد جامعه

تهران- ایرنا- «حسین باهر» استاد دانشگاه شهید بهشتی و جامعه شناس در گفت و گوی تفصیلی با ایرنا، اهمیت فرهنگ عمومی و پیاده سازی پیش نیازهای ارتقای آن در جامعه را ضروری دانست و بیان داشت، برنامه ریزی، هدایت و هماهنگی در این مقوله نتیجه های مناسبی در زمینه فرهنگ سازی ایجاد می كند و دستاوردهای قابل توجهی را برای همگان به ارمغان می آورد.

فرهنگ عمومی اصطلاحی جدید به شمار می رود كه در متون مختلف كمتر به آن پرداخته شده است. در معنای عام، پیروی از عقیده ها،‌ ارزش ها، جلوه‌های احساسی و هنجارها را كه در نظر مردم جامعه قابل قبول باشد و به نوعی اجبار اجتماعی غیررسمی از آن حمایت می كند به عنوان فرهنگ عمومی آن جامعه می گویند كه چگونگی تفكر و روحیه غالب در جامعه را نشان می دهد و همچنین با راهنمایی و جهت دهی به انسان برای انجام دادن كارهای درست و مطلوب از جهان بینی های آنها در زندگی حكایت دارد.

فرهنگ عمومی به دو بخش «عینی» و «اعتباری» تقسیم می شود كه آیت الله خامنه ای مقام معظم رهبری در تشریح این دو حوزه تصریح كردند: «فرهنگ دو بخش دارد، یك بخش آن ظاهری و بارز مانند شكل لباس و شكل معماری است كه تاثیر خاصی بر روی ذهنیات، خلقیات، منش و تربیت افراد دارد و بخش دیگرش مربوط به امور نامحسوس مثل اخلاقیات فردی و اجتماعی مردم، وقت‌شناسی، وجدان كاری، مهمان دوستی و احترام به بزرگترها است.»

جامعه ضمن ساختن فرهنگ از آن نیز تاثیر می پذیرد. اعمال و رفتارهایی در فرهنگ عمومی، خط قرمز به شمار می رود كه جامعه نسبت به آن حساس است و در صورت مشاهده آن واكنش نشان می دهد. به بیان دیگر، قانونگذار این حوزه، مردمی هستند كه چارچوب فرهنگ عمومی را به خوبی می شناسند.

در مجموع، فرهنگ عمومی در چهار بخش درونی، روانی، نمادی، نهادی قابل بررسی است. نمادهای فرهنگ عمومی در كنار فرهنگ رسمی در تمام قسمت ‌‌‌‏های زندگی اجتماعی، خانواده، حكومت، اقتصاد و آموزش و پرورش و نظایر آن نفوذ كرده است و از این رو نمی‌توان آن را به حوزه مشخصی محدود كرد.

عملكرد و تاثیر همه جانبه فرهنگ عمومی در جامعه باعث شد كه شورای فرهنگ عمومی در 466 جلسه خود همزمان با تصویب آیین‌ نامه این شورا در 14 آبان 1387 هجری خورشیدی، این روز را به عنوان روز فرهنگ عمومی نامگذاری كند.

پژوهشگر گروه اطلاع رسانی ایرنا به مناسبت روز «فرهنگ عمومی» با حسین باهر استاد دانشگاه شهید بهشتی، جامعه شناس، بنیانگذار مكتب رفتارشناسی و مشاور امور رفتاری به گفت وگو پرداخت.

- در ادامه متن این گفت وگو آمده است:
** ایرنا: با توجه به اینكه افراد جامعه شناخت كامل و درستی نسبت به موضوع فرهنگ عمومی ندارند، نظرتان در ارتباط با این اصطلاح چیست؟
*** باهر: فرهنگ از نظر لغوی از (فر+هنگ) تشكیل شده است كه در معنا، مفهوم «خرد جمعی» و «بالندگی عمومی» را منتقل می كند. بنابراین از این واژه برای عموم جامعه استفاده می شود و نمی توان از آن برای توصیف فرد بهره برد، بنابراین فرهنگ به جامعه اختصاص دارد و ادب مربوط به فرد است. ریشه این لغت را در انگلیسی «Culture» یا تاروپود و كشت گفته اند. اگر جامعه را به قالی تشبیه كرد، تاروپود آن فرهنگ و نقش و نگار آن تمدن به شمار می رود، بنابراین روح همان فرهنگ و جسم، تمدن است. تعامل میان تمدن به عنوان جسم صورت نمی گیرد، بلكه میان فرهنگ ها انجام می شود زیرا انسان های با خرد یكدیگر گفت وگو می كنند.

** ایرنا: چرا روز فرهنگ عمومی از 1387 خورشیدی در تاریخ كشورمان ثبت شد در حالی كه پیش تر به این امر توجه نشده بود؟
*** باهر: برخی از موضوع ها با گذشت زمان و پیشرفت جامعه برای مسوولان و دولتمردان بااهمیت جلوه می كنند در این ارتباط نیز با توجه به اهمیت فرهنگ عمومی، آنان روزی را با این نام در نظر گرفته اند تا با رسیدگی به آن تصمیم گیری، بحث و تبادل نظر صورت گیرد. در دین اسلام نیز روزهای مهم كه مسلمانان می بایست با عمق بیشتری به آن فكر كنند با عنوان «یوم الله» برجسته شده اند. مانند «روز مادر» كه به منظور تاكید بر جایگاه مادر و نقش موثر وی در نهاد خانواده و جامعه، نامگذاری شد. اختصاص روزی به نام فرهنگ عمومی هم با هدف برجسته كردن اهمیت فرهنگ در رشد و بالندگی كشور است.

اهمیت شناخت فرهنگ عمومی و پیاده سازی پیش نیازهای ارتقای سطح آن در متن جامعه، زمینه های تشكیل شورای فرهنگ عمومی را فراهم كرد. این شورا توانست با برنامه ریزی، هدایت و هماهنگی فرهنگ عمومی در جامعه نتیجه های مناسبی در زمینه فرهنگ سازی ایجاد كند و دستاوردهای قابل توجهی را برای ایرانیان به ارمغان آورد. پیچیدگی های فرهنگ و لزوم رسیدگی به بخش های زیربنایی و گوناگون فرهنگی برای دستیابی به رشد و توسعه جامعه باعث شد كه شورای فرهنگ عمومی 14 آبان را روز فرهنگ عمومی تعیین كند.

دو عامل زمینه های نامگذاری این روز را فراهم ساخت. نخست بررسی برخی كاستی هایی كه در حوزه فرهنگ وجود دارد و دوم راهكارهای مهار آنها در آینده است. بنابراین پس از اطلاع از وجود ضعف های موجود در فرهنگ و نامگذاری روزی برای آن، باید راه حلی را برای برطرف كردن آنها یافت. به عنوان نمونه موضوع «بداخلاقی» یكی از ناهنجاری هایی محسوب می شود كه در جامعه روند رو به رشدی پیدا كرده است و باید برای كاهش این آسیب فرهنگی، راهكاری پیدا كرد. دزدی، فساد اقتصادی و اخلاقی از جمله دیگر آسیب های اجتماعی و فرهنگی هستند؛ این موضوع ها به دلیل اینكه از جنبه فردی خارج شده اند و به عموم جامعه آسیب وارد می كنند، مسایلی فرهنگی محسوب می شوند.

** ایرنا: فرهنگ عمومی در عرصه عمل و اندیشه چه تفاوت هایی با فرهنگ رسمی دارد؟
*** باهر: فرهنگ رسمی(State) از طرف حاكمیت و دولت به جامعه القا می شود كه قانون اساسی نمونه ای از آن است اما فرهنگ عامه همه موضوع هایی را دربرمی گیرد كه از طرف مردم به بطن جامعه تزریق می شود؛ عزاداری های حسینی نمونه ای از این نوع فرهنگ به شمار می رود. اگر این دو فرهنگ هم جهت با هم حركت كنند جامعه بالنده می شود در غیر این صورت نمی توان به توسعه فرهنگی مناسب دست یافت. اكنون فرهنگ های ایران باستان و اسلامی در كشورمان وجود دارد كه در بسیاری از موضوع ها با هم تلفیق شده اند. اینك باید كوشید تا دیگر مسایل این دو فرهنگ را هم به طور مناسب با یكدیگر تركیب شوند.

** ایرنا: همانطور كه اشاره كردید نامگذاری چنین روزی، از اهمیت فرهنگ در نظر مسوولان كشور حكایت دارد. عرصه فرهنگی كشور در همسنجی با دیگر حوزه ها مانند سیاست، اقتصاد و ... در چه سطحی قرار دارد؟
*** باهر: اعضای جامعه اگر در منزل، محیط كار و مكان های آموزشی و عمومی رفتارهای مناسبی را بروز دهند می توان انتظار پیشرفت داشت. گذار از اغتشاش فرهنگی به انضباط فرهنگی مرحله ای است كه برای رسیدن به شكوفایی باید پشت سر گذاشته شود.

** ایرنا: با چه سازوكارهایی می توان به تقویت فرهنگ عمومی در جامعه پرداخت و نقش دولت و ملت هركدام در این عرصه چیست؟
*** باهر: دستكم از نظر فرهنگی تجربه نشان داده است كه همواره ملت ها از دولت ها موفق تر عمل كرده اند. به این معنی كه در جاهایی كه ملت و دولت در تصمیم گیری نظری متفاوت داشته اند با الهام و پیروی از سخن امام خمینی(ره) مبنی بر این كه «ما خدمتگزار ملت هستیم.» این مردم بوده اند كه در نهایت تصمیم درست را برای آینده كشور گرفته اند. باید بیشتر تصمیم گیری ها به عهده فرهنگ عمومی گذاشته شود و دولت ها این جریان را هدایت كنند.

یكی دیگر از راهكارهای بالندگی فرهنگی این است كه در زمینه لباس و نوع پوشش رنگ خاصی اجبار نشود و این اجازه به فرهنگ های مختلف داده شود تا بر پایه فرهنگ خویش لباس های پوشیده و رنگارنگ به تن كنند. در این صورت حجاب و فرهنگ همزمان رعایت خواهد شد.

** ایرنا: نقش تشكل ها و سازمان های مردم نهاد را در ارتقای سطح فرهنگ عمومی چگونه ارزیابی می كنید؟
*** باهر: سمن ها نقش كاتالیزور(تسهیل كننده) را در جامعه ایفا و به عنوان رابط، شكاف میان دولت و مردم را پر می كنند. در این راستا باید با تقویت سازمان های مردم نهاد مشكل های فرهنگی برطرف شوند. این تشكل ها به دلیل اینكه وابستگی خاصی به جبهه های سیاسی و دولت ندارند، می توانند به راحتی با مردم ارتباط برقرار كنند و در گسترش فرهنگ قابل قبول و پذیرفته شده و همچنین در مسیر كاهش آسیب های فرهنگی بكوشند.
یكی از اقدام های پسندیده ای كه از دیرباز در ایران مرسوم بوده، موضوع ایجاد تعاونی ها و سازمان های مردم نهاد است كه باید از این تشكل ها در راستای تقویت بخش های گوناگون جامعه به ویژه فرهنگ عمومی و مهار معضل های فرهنگی استفاده كرد.
در حال حاضر زنگ خطر بحران فرهنگی در حوزه جوانان به صدا در آمده است. افزایش سن ازدواج و رشد آمار طلاق مهمترین چالش های فرهنگی به شمار می رود. یكی از دلایل این چالش ها كاهش مسوولیت پذیری پسران برای به عهده گرفتن زمام زندگی محسوب می شود. برای حل این بحران باید از سازمان های مردم نهاد بهره برد و با تشكیل نهضتی مردمی مشكل های جوانان را از میان برداشت. باید فرهنگ سازی انجام شود كه افراد توانمند برای حل مساله مسكن كه یكی از بزرگترین چالش های حوزه جوانان است، گام بردارند. افزون بر آن می توان با اعطای امتیازهایی چون معافیت از سربازی، جوانان را نسبت به امر ازدواج ترغیب كرد.
*گروه اطلاع رسانی
خبرنگار: سیده مریم سیدان** انتشاردهنده: شهربانو جمعه
پژوهشم**9368**2059**9131
*ایرنا مقاله كانالی برای انعكاس مقالات اندیشكده ها – پژوهشكده ها - دانشكده ها - مراكز تحقیقاتی و رسانه های ایران وجهان*
Irnaarticle@