نقش تشریفات و هنجارهای دیپلماتیك در ثمربخشی سیاست خارجی و پیگیری منافع ملی

تهران- ایرنا- رعایت عرف و هنجارهای دیپلماتیك از سوی مقام های رسمی به ویژه كارگزاران سیاست خارجی، از نگاه صاحبنظران و كارشناسان مسائل بین المللی، عاملی اثرگذار در موفقیت سیاست خارجی و پیگیری منافع ملی به شمار می آید.

عرف و آیین دیپلماسیِ موجود در روابط بین الملل، طی گذر زمان تعریف، چارچوب و شمایل كنونی خود را به دست آورده است. این در حالی است كه روابط و تشریفات میان كشورها، قرن ها بر مبنای زورمداری و قدرتمندی تعریف و اعمال می شد و سال ها زمان نیاز بود تا عرف و پروتكل های برآمده از كنوانسیون های گوناگون بین المللی، مبنای سامان بخشی به آیین دیپلماسی كشورها قرار گیرد.
اكنون واحدهای ملی و سازمان های بین المللی در روابط جهانی به تعاریف مشخص و واحدی در بسیاری از رفتارها و آیین ها رسیده اند. در هر یك از دیدارهای رسمی و دیپلماتیكِ مقام های كشورهای مختلف، اصول مشخص و معلومی همچون نحوه پوشش، نوع و شیوه غذا خوردن، طرز نشستن، شیوه و مكان استقبال، هدیه دادن و ... رعایت می شود.
به رغم دستیابی به تعریف های یكسان و معلوم در عرف دیپلماتیك و روابط بین الملل و همچنین اجرای دقیق و كامل آن از سوی دیپلمات های ارشد وزارت امور خارجه دولت یازدهم، شماری از رسانه ها نقدهایی را در خصوص عملكرد این وزارتخانه در حوزه عرف دیپلماتیك مطرح ساخته اند.
در این پیوند، برخی رسانه های مخالف دولت در روزهای پایانی مهرماه و روزهای نخست ماه جاری، هدیه فرش به عنوان یكی از نمادهای هنر و زندگی ایرانی از سوی هیات دیپلماتیك ایران به مذاكره كنندگان هسته ای آمریكا را نشانه ناكارآمدی سیاسی و دیپلماتیك دستگاه سیاست خارجی كشور دانستند و با عنوان هایی چون قاجاریسم و دیپلماسی ذلت بر كارگزاران سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران تاختند.
سخنگوی وزارت امور خارجه سوم آبانماه در نشست خبری در پاسخ به پرسش یكی از خبرنگاران درباره هدایای دیپلماتیك گفت: در رفت و آمدهای سیاسی و دیپلماتیك معمولا هدایایی رد و بدل می‌شود. براساس فرهنگ كشورها این هدایا می‌توانند متفاوت باشند؛ مثلا یك كتاب یا صنایع فرهنگی.
گروه پژوهش و تحلیل خبری ایرنا به منظور آشنایی با ضرورت ها و اهداف آیین و عرف دیپلماتیك با «صباح زنگنه» تحلیلگر مسائل خاورمیانه و نماینده سابق ایران در سازمان همكاری اسلامی و «افشین زرگر» مدرس حقوق بین الملل گفت وگو كرد.

** سیر تاریخی شكل گیری آداب و فنون دیپلماسی
زرگر در گفت وگوی خود با پژوهشگر ایرنا به روند تاریخی شكل گیری آداب و فنون دیپلماسی اشاره كرد و گفت: با نگاهی به سیر گسترش نظام بین الملل و پیچیده تر شدن روابط میان دولت های ملی مشخص می شود كه نخستین گام ها برای دستیابی به مجموعه قواعد مشخص در روابط دیپلماتیك در اوایل قرن نوزدهم برداشته شد. در این زمان، قدرت های اروپایی به تازگی از سلسله جنگ های مهلك در برابر كشورگشایی های ناپلئون بناپارت رهایی یافته بودند. این قدرت ها در سال 1815 میلادی كنگره ای بین المللی در شهر وین پایتخت اتریش برپا و تلاش كردند تا نظام جدیدی بر اروپای پس از ناپلئون حاكم سازند. در میان طرح ها و برنامه های ارایه شده، مسائلی درباره تدوین قواعد مشخص در زمینه روابط دیپلماتیك نیز مطرح شد.
زرگر ادامه داد: تا پایان جنگ جهانی دوم، روابط دیپلماتیك در چارچوب قواعد عرفی شفاهی اداره می شد و تلاش ها برای تدوین متنی مدون و جامع به سرانجام نرسیده بود. پس از اینكه سازمان ملل متحد جایگزین جامعه ملل شد، با توجه به امكانی كه منشور ملل متحد فراهم كرده بود، ساز و كار تازه ای برای توسعه و تحول قواعد و حقوق بین الملل در جهان پس از جنگ جهانی دوم ایجاد شد. در ادامه، سازمان ملل متحد، گام های بزرگی در زمینه تدوین حقوق دیپلماتیك و كنسولی برداشت. حقوق دیپلماتیك و كنسولی تمامی رفتارها، آداب و فنون دیپلماسی را زیر پوشش قرار داد و برای هر شیوه رفتاری قاعده و قانونی وضع كرد.

** اصول رفتارهای دیپلماتیك در دیدارهای رسمی
در تشریفات دیپلماتیك، اصول خاصی برای رفتار در دیدارهای رسمی تعیین شده است اما قواعد مربوطه در همه كشورها یكسان نیست. زرگر با اشاره به مواردی كه باید در دیدارهای رسمی رعایت شود، گفت: رعایت تشریفات دست دادن در مذاكرات دیپلماتیك بر حفظ پرستیژ و روابط دیپلماسی بسیار تاثیرگذار است. در دست دادن صحیح، به زاویه دست، فاصله دست از بدن، چرخش دست، فاصله با طرف مقابل، حفظ تعادل و... باید توجه شود. به عنوان مثال اگر مچ دست طرف مقابل به سمت پایین خوابانده شود، می تواند جنبه توهین آمیز داشته باشد و به معنی غلبه بر طرف مقابل تلقی شود و افت پرستیژی داشته باشد.
این مدرس حقوق بین الملل، در تشریح برخی دیگر از قواعد رفتار دیپلماتیك گفت: در دیدارهای رسمی، تمام تشریفات نشستن باید به صورت احترام آمیز رعایت شود. انداختن پاها روی هم یا نشستن به طوری كه كف پا به سمت صورت طرف مقابل قرار گیرد، توهین آمیز تلقی می شود. در دیدارهای دیپلماتیكِ 2 مقام هم ردیف، پرچم هر 2 كشور روی میز یا پشت سر آنان قرار داده می شود، در غیر این صورت فقط پرچم مقام بالاتر در این دیدار قرار می گیرد.

**عرف هدیه دادن در دیدارهای رسمی بین المللی
هدیه دیپلماتیك، هدیه ای است كه یك سیاستمدار یا رهبر سیاسی هنگام دیدار با مقامات سایر كشورها به همتا یا شخصیت سیاسی میزبان تقدیم می كند كه میزبان نیز با احترام آن را می پذیرد.
زنگنه در گفت وگو با پژوهشگر ایرنا، در مورد مقررات و قواعد هدیه دادن گفت: هر كشوری پروتكل و مقررات دیپلماتیك ویژه خود را دارا است اما در تشریفات دیپلماتیك، برای رفتار در دیدارهای رسمی اصول خاصی درنظر گرفته شده است. این مقررات به این معنا نیست كه در هر شرایطی، دولتمردان مطابق آن عمل كنند چرا كه ممكن است برخی از میزان آن عدول كنند یا بگذرند. به عنوان نمونه، هدیه هایی كه از طرف كشورهای كم وزنتر به كشورهای قدرتمند اهدا می شود، از نوع و جنس ویژه ای است و نباید توقع جبران متقابل را داشت.
این تحلیلگر مسائل بین المللی، به جنبه ارزشی هدیه و تاثیر آن بر روند دیپلماسی اشاره كرد و گفت: هدیه دادن، نوعی تلطیف فضای دوستی و مسالمت جویی در برابر طرف مقابل است. در برخی موارد این روش ها برای ایجاد لابی در كشور مقابل به كار گرفته می شود. پس به این صورت نیست كه هدایا دوطرفه باشد بلكه بستگی به موقعیت اهداكننده و روحیه هدیه پذیر دارد. همچنین این فرایند در برخی موارد به قدرت و موقعیت 2 طرف بستگی دارد.
زنگنه در ادامه گفت وگو با اشاره به تشكیل موزه های گوناگون برای نگهداری هدیه ها افزود: در برخی كشورها، ممكن است هدیه هایی كه دریافت می شود در موزه های خاصی نگهداری شوند، همانند آنچه در موزه های ریاست جمهوری و وزارت خارجه كشورمان موجود است. گاهی اما مقام ها و شخصیت های حقوقی به هدیه ها به چشم اموال شخصی می نگرند. مسال دیگر اینكه حجم، نوع و سبك این هدیه ها همه در چارچوب پروتكل های متعارف قابل احصا است اما ممكن است در برخی كشورها به این مقررات عمل نشده و هدایای گرانقیمتی ردوبدل شود كه هیچ كجا نیز ثبت نشود. قانون كشور ما استفاده شخصی از هدایا به ویژه هدیه هایی با ارزش بالا را منع كرده است و هر مقامی باید آن هدیه را اعلام كند و به دستگاه متبوعش انتقال دهد تا در موزه قرار گیرد یا به فروش برسد، مگر در مواردی كه به صورت شخصی نام یا نشانی از پذیرنده هدیه حك شده باشد.
زنگنه در پاسخ به این پرسش كه آیا مواردی وجود داشته كه كشوری هدیه را رد كند؟ گفت: این مساله متعارف نیست مگر در حالتی كه میان 2 كشور مخاصمه و درگیری وجود داشته باشد. در این صورت، ممكن است هدیه پذیرفته نشود یا برگردانده شود.
زرگر هم هدیه دیپلماتیك را نشانه علاقه دولت ها برای تحكیم روابط مودت آمیز عنوان كرد و گفت: نوع هدیه دیپلماتیك بر مبنای نوع فرهنگ و علایق كشورها و مقام های آن ها تهیه می شود. بنابراین، در انتخاب هدیه هوش و ذكاوت دولتمردان و مشاوران آنان بسیار اهمیت دارد.
**گروه پژوهش و تحلیل خبری
خبرنگار: فاطمه دهقان نیری** انتشاردهنده: سیدمحمد موسی كاظمی**پژوهشم**9294**9279