نگاهي بر نسخه نويسي اسلامي

تهران-ايرنا-تاريخچه نسخه نويسي از كجاست؟ اين كار چه ارزشي دارد و وضعيت كنوني نسخه هاي تاريخي در كشور ما و ساير كشورهاي اسلامي چگونه است ، سووالاتي كه پاسخ هاي آن در نمايشگاه نسخه هاي خطي نفيس مدارس اسلامي در موزه و كتابخانه ملي ملك ارايه مي شود.

تعريفي كه از واژۀ «نسخه» در فرهنگ هاي فارسي و عربي آمده، بر كليّت بار معنايي آن دلالت ندارد و تنها بيان گر بخشي از بار معنايي آن است. برخي از اين تعاريف عبارتند از: كتابي كه از روي آن نويسند؛ كتاب و هر نوشته اي كه از روي كتاب و يا نوشتۀ ديگري نوشته شده باشد ؛ در حوزۀ پزشكي قديم هم «نسخه» به معناي پاره كاغذي بوده است كه پزشك نام ادويۀ مربوط به بيماري و نحوۀ عملكرد بيمار را مي نوشته است. خواجوي كرماني گويد: نسخۀ دارو ز طبيبان طلب.
در ميان تعزيه خوانان، «نسخه» به اوراقي گفته مي شود كه ابيات مذهبي بر آنها نوشته شده و تعزيه خوان در تفكر عرفا نيز با توجّه به انگاره اي بسيار كهن، «انسان» به «نسخه» تشبيه شده است.
پيشـينيان، «نسخه» را گاه به معـناي مطلق «كـتاب» به كار برده اند و گاه از آن كلمه، رونـويس شدۀ كـتاب و نوشـته را اراده مي كرده اند اما اين كه در روزگار ما بعضي نُسَخ خطّي را به نام «دست نويس دست نوشت» مي دانند، بي شك معادل آن در زبان انگليسي«Manuscript» را در نظر دارند.
برخي نيز مي گويند كه بار معنايي «نسخه» برگرفته از قرآن مجيد است كه: «مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَهٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا» (البقره/106) يعني: آنچه را نسخ مي كنيم از آيه اي يا آن را از ياد مي بريم، بهتر از آن را يا همانند آن را مي دانند.
بنابر اين در كشور ما با توجه به پيشينه و اعتقاد به نشرعلم و نسخه نويسي جدا از دو سدۀ نخستين تاريخ تمدّن اسلام كه به علت نبود يا كمبود كاغذ كه اسناد و منابع مكتوب كمتر به دست ما رسيده، تا همين قرن هاي اخير اين سنت فراز و فرودهاي زياد و در برخي سده ها رواج زيادي داشته است.
مدير روابط عمومي موزه و كتابخانه ملي ملك در گفت و گو با خبرنگار ميراث فرهنگي ايرنا درباره برگزاري نمايشگاه مدارس اسلامي كانون استنساخ علم گفت:اين نمايشگاه روايتي از نسخ خطي نفيس موجود در كتابخانه و موزه ملي ملك است كه از چهاردهم مرداد تا سي و يكم شهريورماه در نگارخانه اين موزه واقع در ميدان مشق خيابان امام خميني (ره) برگزار مي شود.
مهدي يساولي مي افزايد : نسخه پردازي و كتاب آرايي كه در سده هاي آغازين ورود اسلام در ايران آغاز و در عهد «شاه طهماسب صفوي» به اوج شكوه خود رسيده بود با انقراض سلسلۀ صفوي كانونش در ايران فروپاشيد و پس از آن در ادوار بعد به همت گروهي از دانشمندان و طالبان علم و خوشنويسان انديشور هنرمند ادامه يافت.
وي ادامه داد: به هرحال، حاصل فعاليت ها و تلاش نسخه نويسان اهل علم، چندين هزار نسخۀ خطي است كه امروزه در سرتاسر جهان و در كتابخانه هاي عمومي و خصوصي نگاهداري مي شوند يا در موزه ها به عنوان اشياي نفيس به نمايش گذارده شده اند.
يساولي گفت: دريغ كه تعداد زيادي از اين نسخ هم هنوز در دست كتاب بازان و كتابفروشان وسيلۀ سوداگري و سودآوري شده است هرچند در برخي از كشورهاي جهان، اين نسخه ها داراي ارزش و اعتبار معنوي اند و به همين مناسبت، مسئولان فرهنگي آن كشورها، نه تنها در نگهداري آنها مي كوشند، بلكه در شناساندن و معرفي آنها به لحاظ شناخت هويت فرهنگي و ثمرۀ سعي و تلاش نخبگان علمي گام برمي دارند.
وي تاكيد كرد: انبوهي از نسخ خطي، هم اكنون، در كتابخانه هاي جهان اسلام محبوس مانده اند و زندانبانان فرهنگي، بدون اهميت دادن به ارزش معنوي آنها در بدترين شرايط از اين محصول بشري، شاهد از بين رفتن و نابودي آنها هستند.
يساولي خاطرنشان كرد: با ضايع شدن اين آثار، فقط تعدادي نسخه از بين نمي رود بلكه بسياري از تجربه ها و انديشه هاي بشري نهفته و مستتر در لابه لاي اوراق محو و نابود مي شوند. بر همين اساس وبي ترديد مي بايد به نسخه هاي خطي به عنوان «ميراثِ مكتوب» بنگريم و اين ميراث معنوي را به روش هاي علمي محافظت كنيم .
خبرنگار: علي اسدي ** سردبير: حسن فتحعلي
فراهنگ**3079** 1568

سرخط اخبار فرهنگ