پورتراب؛ نظریه پرداز موسیقی ایران

تهران- ایرنا- «مصطفی كمال پورتراب»، مدرس موسیقی، آهنگساز و نایب رییس شورای عالی خانه موسیقی بود. بیشتر هنرمندان و علاقمندان هنر موسیقی، وی را به دلیل تالیف كتاب «تئوری موسیقی» می شناسند كه به حق یكی از بهترین آثار در این زمینه است.

پورتراب در 23 شهریور سال 1303 در تهران به دنیا آمد. وی نواختن سازهای گوناگونی مانند تار و ویولون را از استادانی چون «موسی خان معروفی» و «حشمت سنجری» آموخت و تئوری موسیقی ایرانی را نزد استاد «روح الله خالقی» فرا گرفت.
پورتراب تدریس موسیقی را از سال 1324 آغاز كرد و از سال 1350 تا 1352 مدیریت هنرستان موسیقی را بر عهده داشت. وی در سال های پس از انقلاب نیز به آموزگاری خویش ادامه داد و در دانشگاه هنر و دانشگاه آزاد به تدریس موسیقی پرداخت.
پورتراب در طول سال ها آموزگاری در عرصه موسیقی، شاگردان بسیاری را تربیت كرد كه بسیاری از آن ها هم اكنون جزو برجسته ترین آهنگسازان و رهبران اركستر كشور به شمار می آیند. از سرشناس ترین شاگردان وی می توان به «علی رهبری»، «كامبیز روشن روان»، «نادر مشایخی» و «محمد سریر» اشاره كرد. پورتراب در سال 1387 چهره ماندگار موسیقی ایران شد و نشان چهره ماندگار را دریافت كرد.
از آثار موسیقایی پورتراب می توان به «قطعه ای در چهارگاه»، «سونات ویولن و پیانو در دومینور»، «سه قطعه برای گروه خیام »، «سوئیت هفت پیكر در نه قسمت برای اركستر سمفونیك»، «مارش در ماژور برای اركستر سمفونیك»، «رقص پریان در فامینور » و «آواز بی گفتار دو قطعه برای اركستر زهی» اشاره كرد.
او بر خلاف جریان شفاهی در هنر ایرانی، برای ترجمه و تالیف آثار مكتوب موسیقایی تلاش بسیاری كرد و آثار متعددی را به چاپ رساند. كمابیش همه اهالی موسیقی در دوره‌ای و از جهت ضرورت كتاب تئوری موسیقی را خوانده‌اند؛ كتابی كه تا سال ۱۳۹۱ به چاپ چهل و هشتم رسید. او در كتاب‌هایش كاملا یك معلم بود.(1) از دیگر آثار تالیفی وی می توان به «مقدمه ای بر مبانی آهنگسازی» و «آهن‍گه‍ای برگزیده برای پی‍انو» اشاره كرد. در زمینه ترجمه نیز می توان از «حل المسائل تئوری» اثر «پرتسولی» از ایتالیایی به فارسی و «تجزیه تحلیل موسیقی برای جوانان» اثر «لئونارد برناشتاین»، «هارمونی مدرن» اثر «ایگل فیلد هال»، «هارمونی كلاسیك» اثر «سی.اچ. كیتسون» و «آهنگ های برگزیده ایگلفیلد هال» و «كنترپوان به زبان ساده» اثر «استاكز» اشاره كرد كه از انگلیسی به فارسی صورت گرفته است.
پورتراب دوم تیرماه 1395 و در سن 92 سالگی چشم از جهان فروبست.

***تئوری موسیقی و تفكر ریاضی وار
بی شك شناخت و فراگیری هر علمی نیاز به دانستن و آشنایی با مقدمه و مبانی آن علم دارد و موسیقی نیز از این قاعده مستثنی نیست. از این رو یكی از ضرورت های اصلی یادگیری موسیقی آموزش و یادگیری تئوری موسیقی است.
تئوری موسیقی دانشی است كه به قواعد نوشتن نت های موسیقی و مقوله های مرتبط با آن می پردازد. در زمینه تئوری موسیقی تاكنون چندین كتاب در ایران منتشر شده است. در این میان، تئوری موسیقی پورتراب یكی از برجسته ترین و مهمترین آثار در این زمینه به حساب می آید. برخی معتقدند كه كتاب تئوری موسیقی پورتراب بهترین و كامل ترین كتاب آموزش نت یا الفبای موسیقی است. این كتاب مخاطب را به صورت گام به گام و به زبانی ساده با الفبای موسیقی آشنا می كند.
همچنین پورتراب توجه خاصی به شیوه ریاضی وار در آثارش داشت. برای نمونه می توان به كتاب «شیوه اجرای تقسیمات ناهمگون زمانی دست راست و چپ در ساز پیانو» به عنوان آخرین اثر تالیفی وی اشاره كرد كه به گفته بسیاری از كارشناسان تركیبی از «احساس‌های ناب شاعرانه» با «قوانین و تفكرات ریاضی وار» است.

***نقد و بررسی
پورتراب از جمله بزرگانی بود كه جایگاه ویژه و ممتازی در میان موسیقیدانان ایرانی داشت. «لوریس چكناواریان» آهنگساز برجسته و رهبر پیشین «اركستر سمفونیك تهران» درباره جایگاه موسیقایی پورتراب بر این باور است كه وی بهترین معلم هارمونی و تئوری موسیقی بود. پورتراب شاگردان بسیار برجسته ای تربیت كرد و شیوه ای كه در كتاب های خویش معرفی كرد، هنوز هم بسیار خوب است.(2)
«فرهاد فخرالدینی» آهنگسازِ برجسته درباره روحیه پژوهشگری پورتراب می نویسد: مصطفی كمال پورتراب تمام عمرش را به پژوهش و تالیف در زمینه موسیقی گذراند. این را از كتاب‌هایی كه در موسیقی تالیف كرده است، می‌توان دریافت. او همچنین بخش زیادی از عمرش را در كلاس‌های درس گذراند و تا آخرین لحظات، دست از تحقیق و پژوهش در حوزه موسیقی بر نداشت.(3)
«محمد سریر» آهنگساز و رییس هیات مدیره خانه موسیقی در مراسم نكوداشت پورتراب كه دی ماه سال 1393 در كانون زبان فارسی بنیاد موقوفات «محمود افشار» برگزار شد، در تجلیل از وی گفت: انضباط فكری و كاری، اندیشه علمی، تسلط به چند زبان خارجی، میل آموزش به جوانان بدون پنهان كردن مطلب، بخشندگی در ارائه مطالب علمی و صراحت لهجه از جمله ویژگی های پورتراب است.(4)

*پی نوشت ها:
1- رضایی، پیام، «وداع با آقای معلم موسیقی»، روزنامه اعتماد، شماره 3559، سوم تیر1395، ص12
2-«چكناواریان: پورتراب بهترین معلم هارمونی و تئوری موسیقی بود»، خبرگزاری ایرنا، 2تیر1395
3- فخرالدینی، فرهاد، «پورتراب موسیقی را با جان و دل دوست داشت»، روزنامه اعتماد، شماره 3559، سوم تیر1395، ص12
4-«شب مصطفی كمال پورتراب در بنیاد افشار»، تارنمای هنر آنلاین، 21 دی 1393
*گروه پژوهش و تحلیل خبری
پژوهشم**458**9279