بیابان زایی برآیند سد سازی و حفر بی رویه چاه ها

تهران- ایرنا- گسترش بیابان به عنوان یكی از معضل های جدی كشورهای كویری نیازمند توجه به بسترهای شكل گیری و همچنین به كارگیری راهكارهای مناسب برای مهار آن است. «حسن احمدی» استاد دانشكده منابع طبیعی دانشگاه تهران و نماینده قاره آسیا و ایران در كمیته علم و تكنولوژی بیابان زدایی «سازمان ملل متحد»(UNCCD) در گفت وگو با ایرنا سد سازی و حفر بی رویه چاه را از مهم ترین دلایل شكل گیری و گسترش بیابان دانست.

ایران به دلیل قرار گرفتن در موقعیت جغرافیایی و داشتن 34 میلیون هكتار بیابان با تهدیدی جدی مواجه است؛ خطری كه در گزارش اداره ملی هوانوردی و فضایی(ناسا) از اوضاع گرمایشی و خشكسالی جهان به چشم می خورد. بر پایه این گزارش در سه یا چهار دهه آینده بخش قابل توجهی از ایران به بیابان تبدیل می شود.
بیابان به سرزمینی گفته می شود كه برپایه اصطلاح های زمین شناسی از منابع آب و پوشش گیاهی محدودی بهره می برد. شواهد حاكی از آن است كه هر ساله وزش باد حجم وسیعی از شنزار بیابان ها را به طرف مناطق مسكونی و سرسبز روانه می كند. بشر برای رویارویی با این عامل مخرب، دست به اقدام پیش دستانه زده و با تصرف بیابان ها و آباد كردن آن به دنبال رویارویی با فرایند بیابان زایی است.
عوامل مختلفی در گسترش پدیده بیابان زایی نقش دارند اما در این میان نقش عوامل انسانی در تخریب منابع طبیعی از هر عامل دیگر پر رنگ تر محسوب می شود. بشر با اقدام هایی نظیر چرای بیش از اندازه دام، قطع بوته ها، آبیاری غیر اصولی گیاهان، تبدیل مراتع به زمین های كاشت دیم و رعایت نكردن روش صحیح شخم زدن زمین باعث گسترش بیابان ها شده است.
زندگی انسان با پایداری محیط اطراف پیوندی ناگسستنی دارد و به تبع آن با نبود طبیعت مفید، زندگی انسان به خطر خواهد افتاد. افزایش مناطق بیابانی زیان های جبران ناپذیری را برای كشورها به بار می آورد. به عنوان نمونه بر اثر گسترش زمین های بایر، خاك این زمین ها با گذشت زمان سخت و رشد گیاه در آن متوقف می شود؛ فرایندی كه بسترهای لازم را برای تغییر آب و هوای این اقلیم فراهم می كند. به دنبال تغییرهای اقلیمی، بارندگی كاهش می یابد و آب های زیر زمینی به كمترین میزان می رسد.
تغییر اقلیم، كاهش محصول زراعی و فقر عمومی را در پی دارد. نبود فرصت های مناسب شغلی برای ساكنان منطقه های بیابانی، نابودی زمین های كشاورزی و منابع ارزشمند اقتصادی، از دست رفتن زمینه مناسب در عرصه های طبیعی برای اجرای دیگر فعالیت های عمرانی و اقتصادی و در نهایت مهاجرت را می توان از جمله دیگر پیامدهای گسترش بیابان ها برشمرد.
این پدیده مهم و رو به افزایش در كنار دو عامل كاهش آب شیرین و تغییر تدریجی اقلیم، به عنوان مهم ترین دغدغه های سده موجب شد تا سازمان ملل متحد، كمیته ای متشكل از دولت ها را به منظور تدوین كنوانسیون بین المللی مقابله با بیابان زایی تاسیس كند. پس از سه سال برگزاری جلسه های پی در پی سرانجام در 17 ژوئن 1994(27 خرداد 1373 هجری خورشیدی) كنوانسیون بین المللی مقابله با بیابان زایی (UNCCD) به منظور جذب مشاركت جهانی در جهت معكوس كردن فرایند بیابان زایی، تصویب قوانین الزام آور و توافق های بین المللی، تشویق دولت ها و مردم در راستای كاهش اثرهای خشكسالی، ریشه كن كردن فقر و سرانجام فعالیت های توسعه ای سازگار با محیط زیست تشكیل شد. این تاریخ با عنوان روز جهانی بیابان زدایی هر سال كشورها را بر آن می دارد تا گزارش اقدام هایی كه در جهت مهار توسعه بیابان انجام داده اند، ارایه دهند.
امسال روز جهانی مبارزه با بیابان زایی با شعار «حفاظت از زمین، ترمیم خاك و تعامل با مردم»(Protect Earth. Restore Land. Engage People) در پكن و به میزبانی اداره جنگلداری دولت چین(SFA) برگزار خواهد شد.
بیابان زدایی اما مقابل پدیده بیابان زایی قرار دارد و می تواند بسترهای اجتماعی و اقتصادی مناسبی نظیر ایجاد اشتغال، پیشگیری از مهاجرت كویرنشینان به شهرها، افزایش تولیدها و درآمد كشاورزی و دامی، افزایش فضای سبز و كنترل توفان های شنی را برای كشور فراهم آورد. با توجه به این كه بخش بزرگی از ایران را بیابان ها تشكیل داده اند، بیابان زدایی و گسترش مناطق حاصلخیز می تواند، منافع بسیار زیادی را برای كشور فراهم آورد. بنابراین ضروری است كه همه مردم جامعه به صورت یكپارچه با آگاهی از میزان اهمیت این اقدام به بذرپاشی، نهال كاری، حفظ پوشش گیاهی بخش های بیابانی، مشاركت در حفظ و توسعه بیابان زدایی و نیز جلوگیری از كندن بوته های زمین های كویری همت گمارند تا در عرصه های گوناگون تحولی بزرگ در ایران به وجود آید.

پژوهشگر گروه اطلاع رسانی ایرنا به مناسبت روز جهانی بیابان زدایی با «حسن احمدی» استاد دانشكده منابع طبیعی دانشگاه تهران، عضو پیوسته فرهنگستان علوم جمهوریاسلامی ایران(گروه كشاورزی و منابع طبیعی) و نماینده قاره آسیا و ایران در كمیته علم و تكنولوژی بیابان زدایی «سازمان ملل متحد»(UNCCD) به گفت وگو پرداخت.
-در ادامه متن این گفت وگو آمده است:

**ایرنا: با توجه به قرار گرفتن بخش قابل توجهی از ایران در منطقه گرم و خشك، وضعیت اقلیم بیابانی كشور را چگونه ارزیابی می كنید؟
***احمدی: دو سوم مساحت ایران دارای اقلیمی خشك و نیمه خشك است. در اقلیم خشك، بیابان ها سطحی برابر با 40 میلیون هكتار را كه شامل بیابان های داخلی و ساحلی است، در بر می گیرد. بیابان های ساحلی كشور به حاشیه خلیج فارس و عمان محدود می شود و بیابان های داخلی تهران، قزوین، كاشان، یزد، كرمان، سیستان و بلوچستان، قم، خراسان شمالی و جنوبی و سمنان را در بر می گیرد. بیابان های داخلی ایران از نظر شرایط اقلیمی و اكوسیستمی تنوع بسیار زیادی دارند. در این مكان ها بسته به شرایط محیطی، بارندگی هایی میان صفر و 220 میلی متر به وقوع می پیوندد. به عنوان نمونه بارندگی در كویر لوت پدیده ای نادر به شمار می رود، در حالی كه در اهواز و خوزستان میزان بارش به 220 میلی متر می رسد. بیابان ها با یكدیگر متفاوتند. در 40 میلیون هكتار منطقه بیابانی بیش از 10 نوع بیابان وجود دارد اما با وجود تفاوت های بسیاری كه آن ها از نظر اقلیمی و بوم شناسی دارند، همگی در شاخه بیابان دسته بندی می شوند. ضروری است در آینده ای نزدیك انواع بیابان ها را از یكدیگر تفكیك كرد.
بیابان یزد با 50 میلی متر بارندگی، تفاوت های چشمگیری در مقایسه با بیابان شاهرود، كه میزان بارندگی بیشتر است، دارد. در بیابان های ایران 24 میلیون هكتار از وسعت زمین به وسیله ماسه های بادی پوشیده شده اند. از این میان 13 میلیون هكتار منطقه «برداشت» است كه نیروی باد، خاك آن را پس از تخریب جدا و به مناطق دیگر منتقل می كند. هفت میلیون هكتار منطقه «حمل» و چهار میلیون هكتار منطقه «رسوب گذاری» محسوب می شود كه شكل های گوناگون تپه های ماسه ای را شكل می دهد. این تپه ها دارای ارتفاع های متفاوتی هستند. به عنوان نمونه در بیابان لوت ارتفاع این تپه ها به 495 متر می رسد كه بلند ترین تپه های ماسه ای خشكی محسوب می شوند.

**ایرنا: مهمترین دلایل توسعه بیابان ها را چه می دانید؟
***احمدی: طبق نظر سازمان ملل متحد، تخریب زمین یا بیابان زایی در مناطق خشك، نیمه خشك و خشك نیمه مرطوب در اثر عوامل اقلیمی و انسانی پدید می آید. این تعریف سازمان ملل است اما به نظر من در ایران و حتی در كشورهای آفریقای شمالی، ضرورت دارد كه مناطق مرطوب نیز به این تعریف اضافه شود.
عوامل گسترش بیابان ها را می توان در دو موضوع اصلی اقلیم و تخریب انسانی جست وجو كرد. عامل اقلیمی به صورت خشكسالی هایی كه در نتیجه كاهش بارندگی ایجاد می شود به گسترش بیابان می انجامد، این عامل موضوعی كلیدی در گسترش بیابان های ایران به شمار می رود. عامل دوم یا تخریب انسانی، در اثر استفاده بی رویه انسان ها از آب و خاك به وجود می آید. به بیان دیگر انسان ها در جامعه امروز به بزرگترین تهدید برای بیابان زایی تبدیل شده اند. سودجویی های جوامع بشری از منابع محیط زیست، بسترهای گسترش هر چه بیشتر بیابان ها را به وجود آورده است.
**ایرنا: پیشروی و توسعه بیابان ها چه خطرهایی را برای بشر به همراه دارد؟
***احمدی: فرایند بیابان زایی موجب می شود، مردم ساكن در منطقه های یاد شده به دلیل نبود شغل و درآمد مناسب به شهرها و استان های بزرگ از جمله تهران مهاجرت كنند. این موضوع را می توان به وضوح در حاشیه تهران و استان البرز مشاهده كرد. از طرف دیگر مهاجرت به شهرهای بزرگ پیامدهای اجتماعی-فرهنگی بسیاری را به همراه دارد. در نتیجه تخریب منابع آب و خاك، تولید محصولات كشاورزی كاهش یافته است و اگر به همین صورت ادامه یابد، در آینده ای نزدیك نیازمند تامین مواد غذایی از خارج از كشور خواهیم بود.

**ایرنا: با چه سازوكارهایی می توان از پیشروی بیابان ها جلوگیری كرد؟
***احمدی: یكی از مقوله های پایه ای برای پیشگیری از تخریب سرزمین و كاهش اثرهای بیابان زایی، همكاری وزارتخانه های مسوول است، زیرا فقط با گذاشتن بار این موضوع بر عهده وزارت جهاد سازندگی نمی توان به نتیجه مطلوبی در این زمینه رسید. سازمان های بی شماری برای مهار بیابان زایی به فعالیت مشغولند اما متاسفانه همكاری و همبستگی لازم در این نوع فعالیت ها مشاهده نمی شود. برای این كه بتوان در سطح كشور به یك ایده مناسب و مشترك در مهار گسترش بیابان رسید، ضروری است، همه سازمان ها به نسبت وظایف تعیین شده، همكاری مناسب را داشته باشد. در شرایط فعلی علاوه بر زمین های كشاورزی، منابع طبیعی كشور نیز در معرض خطر جدی قرار گرفته اند و مسوولان هنوز نتوانسته اند برنامه راهبردی مناسبی را برای كاهش و از میان بردن عوامل تخریب تدوین كنند. به منظور جلوگیری از تخریب منابع طبیعی و بازپروری این منابع ضرورت دارد، اطلس منابع طبیعی كشور تهیه و تدوین شود تا بتوان به وسیله آن به وضعیت كنونی منابع طبیعی در كشور دسترسی داشت. از این راه می توان از دست اندازهای غیر مجاز در تخریب منابع طبیعی جلوگیری كرد.
از طرف دیگر احداث سد درجهان به امری منسوخ تبدیل شده است اما در كشور ما هنوز هم موضوع سدسازی امری پر رونق به شمار می رود. در كشورهای دیگر به جای سد سازی راهكارهایی نظیر آرام سازی رودخانه ها جایگزین شده است. سدسازی عامل اصلی از میان رفتن فضای سبز پایین دستی به شمار می رود. سدهایی كه در مسیر دریاچه ارومیه و زاینده رود ایجاد شد، این دریاچه ها را به نابودی كشاند. تخریب دریاچه ها یك معضل برای گسترش بیابان است. سد كرج نیز برای تامین آب مورد نیاز تهران تاسیس اما به دنبال ایجاد آن بخش عظیمی از باغ های شهریار نابود شد. این منطقه ها اكنون به زمین های بایر تبدیل شده اند.
در ایران كه كشوری خشك و بیابانی محسوب می شود، ضروری است نهادی متولی امور آب های كشور وجود داشته باشد. در حال حاضر در زمان خشكسالی دولت به كشاورزان وام خشكسالی اعطا می كند كه این امر دارای اشكال است. باید آموزش های لازم به كشاورزان داده شود كه بتوانند میزان تولید در واحد سطح را بالا ببرند. این اقدام كشاورزان كه با افزایش بارندگی مساحت زمین زیر كشت را بالا می ببرند عملی اشتباه است.

**ایرنا: بیش از 170 كشور جهان، در ماه مارس سال 2002 میلادی به كنوانسیون بیابان زدایی سازمان ملل متحد پیوستند تا با این معضل مقابله جدی تری صورت گیرد. این مجموعه از كشورها تا كنون تا چه میزانی توانسته اند در بیابان زدایی و جلوگیری از پیشروی بیابان ها موفق عمل كنند؟
***احمدی: یكی از وظیفه های كنوانسیون مقابله با بیابان زایی ارایه طرح مشتركی است كه می بایست با توجه به شرایط اقلیمی و اكولوژی هر كشور به وسیله آن كشور تهیه و به مرحله اجرا در آید. این موضوع به شرایط مالی هر كشور و سرمایه گذاری كه در این بخش انجام می شود بستگی دارد. خوشبختانه در ایران كمیته ملی بیابان زدایی فعالیت های شایان توجهی انجام داده و با مشاركت دیگر نهادها توانسته است در بخش تخریب اراضی (تخریب به وسیله باد، توفان ماسه ای و ...) در مناطق بیابانی كشور موفق عمل كند.

**ایرنا: مردم در این زمینه چه نقشی بر عهده دارند؟
***احمدی: وظیفه اصلی مردم مشاركت در مهار بیابان زایی و نقش دولت نیز شریك كردن و تشویق نهادهای مردمی برای رسیدگی به معضل گسترش بیابان ها است. مردم باید در كارهای اجرایی منابع طبیعی نقش پررنگی داشته باشند. با مشاركت مردم و همكاری همسوی سمن ها با دولت می توان گشایش قابل توجهی در این زمینه مشاهده كرد.

**ایرنا: سازمان های مردم نهاد چه كمكی به افزایش و سرعت بخشی به فرایند بیابان زدایی می كند؟
***احمدی: در زمینه حفظ محیط زیست و همچنین بیابان زدایی سمن هایی در كشور به فعالیت مشغول هستند اما برای این سازمان های مردم نهاد نقشی تاثیر گذار و اجرایی، آنگونه كه شایسته است، وجود ندارد. برای احیای منابع طبیعی و بیابان زدایی باید مردم و دولت مشاركت تنگاتنگ در طرح های آبخیزداری، مرتع داری و بیابان زدایی داشته باشند. در این صورت می توان طرح ها را با موفقیت اجرا كرد. در حال حاضر نقش سمن ها در اقدام های اجرایی محیط زیست بسیار كمرنگ است و آنگونه كه باید به نظر آن ها توجه نمی شود.

**ایرنا: افزایش آگاهی، میزان تحصیلات و برنامه های آموزشی چقدر در كاهش توسعه بیابان ها نقش دارند؟
***احمدی: ترویج نكات آموزشی مهم ترین ركن هر جامعه ای برای رویارویی با بیابان زایی محسوب می شود. یكی از مسایل مهم تخریب در مناطق بیابانی ایران، جایگزین كردن چاه به جای قنات است. این امر خشك شدن قنات ها را به دنبال داشت. به این ترتیب اكنون روند پیوسته و مستمر آب به یك جریان مقطعی تبدیل شده است. در پی كاهش آب قنات ها مردم به منظور دستیابی به منابع آبی بیشتر، به حفر چاه اقدام كردند و پس از مدتی كه آب این منابع نیز رو به كاهش گذاشت، برای استفاده هر چه بیشتر از آب های زیر زمینی عمق چاه های احداثی را افزایش دادند یا در اصطلاح «كف شكنی» كردند. در نتیجه این عمل، آب چاه ها شور شد. این آب شور برای تولید محصول های كشاورزی مناسب نبود و آسیبی جدی به صنعت كشاورزی و آب های زیرزمینی وارد كرد.
پیش بینی می شود با ادامه این روند تا 15 سال آینده حتی روستاهایی كه در نزدیك چاه ها و قنات ها وجود داشته اند، دیگر نباشند. جایگزین كردن چاه به جای قنات بزرگ ترین لطمه ای است كه به تخریب زمین در مناطق بیابانی منجر می شود. به طور قطع در این میان نقش دولت برای آگاهی رسانی درباره راه های درست استفاده از آب های زیر زمینی بسیار موثر است. از طرفی آموزش های لازم در این زمینه برای آگاهی بخشی به نسل نو، می بایست از دبستان آغاز شود و در دیگر مقطع های تحصیلی نیز این روند ادامه یابد تا مردم و جامعه عوامل گسترش بیابان ها و راهكارهای مهار آن را دریابند.

**ایرنا: بیابان زدایی چه تاثیری بر اقتصاد كشور دارد؟
***احمدی: اگر مسوولان سازمان های مربوطه بتوانند با همكاری یكدیگر، برنامه ای منظم و یكپارچه برای مهار تخریب زمین یا بیابان زدایی تدوین كنند، دست كم می توانند اثرهای عوامل تخریبی را در این مناطق كاهش دهند و به تدریج در برنامه ریزی های بلند مدت این ناحیه ها را احیا كنند. این امر باعث می شود، فرایند مهاجرت به بیرون از این شهر و روستا ها كاهش یابد و زمینه های اشتغالزایی فراهم شود.

**ایرنا: با وجود اینكه دانشجویان بسیاری در رشته های مرتبط با بیابان در دانشگاه ها تحصیل می كنند و همچنین فرآیندهای بیابان زدایی كه از طرف مسوولان انجام می شود؛ چشم انداز پیش روی ایران را چگونه می بینید؟
***احمدی: در بخش آموزش و منابع طبیعی برنامه هایی تدوین شده است. به تازگی در این شاخه ها درباره موضوع های بیابان زدایی تجدید نظر و اصلاح هایی انجام شد. در بخش آموزش، درس های تئوری و عملی مناسبی ارایه شده است. با وجود این اقدام ها اما در بخش اجرا و عملی سازی نظریه های تئوری مانع هایی پیش روی دانشجویان قرار دارد. بنابراین نمی توان آن گونه كه باید از دانش فارغ التحصیلان در مهار بیابان زایی استفاده كرد. ضروری است در بخش اجرایی به تدوین برنامه های راهبردی برای رویارویی با بیابان زایی توجه شود. نباید تنها به این پرسش اكتفا كرد كه چقدر بیابان های كشور در حال پیشرفت است، بلكه باید راهكارهای اجرایی را در این زمینه بررسی كرد و پرسید تا كنون چقدر توانسته ایم از گسترش بیابان ها جلوگیری كنیم. امروز در تمام سطح كشور پدیده بیابان زایی در جریان است. این پدیده در ناحیه های جنگلی و مراتع نیز وجود دارد. زمانی كه انسان ها به تخریب جنگل می پردازند و به جای آن ها ساختمان های بلند احداث می كنند، ناخواسته به پدیده بیابان زایی دامن می زنند. در این پهنه های طبیعی با سیلاب هایی كه جریان می یابد، خاك حاصلخیز شسته شده و زمین خشك و غیر قابل كشت را برجای می گذارد. این همان بیابان زایی است.
نباید تلاش برای بیابان زدایی را تنها به بیابان های كشور منحصر كرد زیرا امروز همه اكوسیستم ها در حال تخریب و تبدیل به بیابان هستند كه باید چاره اندیشی های لازم در این زمینه انجام شود.
*گروه اطلاع رسانی(مریم سیدان)
پژوهشم**9368**9131