۵ خرداد ۱۳۹۵،‏ ۸:۲۹
کد خبر: 82087351
۰ نفر
خوداتكایی سمن ها پیش نیاز جامعه پویا

تهران- ایرنا- «سیدحسن موسوی چلك» رییس انجمن مددكاران اجتماعی ایران و «سیف الله سیف اللهی» رییس پژوهشكده جامعه پژوهی و برنامه ریزی المیزان در گفت وگوی تفصیلی با ایرنا، وجود سازمان های مردم نهاد در هر كشوری را ضروری دانستند و تاكید كردند استقلال سمن ها شایسته جامعه فعال و پویا است.

سازمان های مردم نهاد در كشورهای گوناگون جهان با نام های مختلفی قابل شناسایی هستند. در عرصه بین المللی از این نهادها به عنوان «سازمان های غیردولتی»(NGO) یاد می شود و در ایران نیز آن را با واژه «سمن» می شناسند. این نهادها خارج از ساختار دولت شكل گرفته اند و به عنوان واسطه هایی میان جامعه و دولت عمل می كنند.
سمن ها در دنیای كنونی وظیفه های بسیار مهمی را بر دوش می كشند به گونه ای كه نمی توان نقش آن ها را در جامعه نادیده گرفت. اهمیت وجود شماری از این سازمان ها مانند سازمان هلال احمر به اندازه ای است كه توانسته اند در سازمان ملل متحد كرسی های مشورتی به دست آورند. اصل شكل گیری سازمان های مردم نهاد بر پایه ایثار و یاری رسانی به مردم است، بنابراین هدف سمن ها كسب سود در ازای فعالیت های سازمانی نیست. از این رو همكاری این دست از نهادها با دولت، می تواند برای پیشرفت جامعه گامی رو به جلو باشد. به بیان دیگر با فعالیت سمن ها در جامعه می توان به هدف هایی همچون كوچك سازی دولت، توانمندسازی مردم، افزایش سرمایه اجتماعی، كارآمدسازی نظام اقتصادی، بهینه سازی فرآیند برنامه ریزی، عملیاتی‌كردن برنامه‌ها و مقابله با آسیب ‌های اجتماعی دست یافت.
بودجه سازمان های مردم نهاد از راه كمك های مردمی، دستگاه های دولتی و یا خود دولت تامین می شود، البته در برخی موارد نیز تامین بودجه به صورت تركیبی از راه های یاد شده صورت می گیرد. شماری از سازمان های مردم نهاد نیمه مستقل اند و وظایف و كاركردهای دولتی را بر عهده دارند كه در اصطلاح به آن ها «سازمان های مردم نهاد نیمه مستقل»(QUANGOs) گفته می شود. شماری دیگر از این سازمان ها علاقه ای به فعالیت های دولتی ندارند كه از آنها با عنوان سازمان های غیر دولتی یاد می شود. سازمان های غیردولتی اصطلاحی بسیار كلی است، به همین دلیل بسیاری از این سازمان ها تمایل دارند به جای آن از اصطلاح «سازمان داوطلبانه خصوصی»(PVO) یا «سازمان توسعه خصوصی» (PDO) استفاده كنند.
اصل های سوم، ششم، هفتم، هشتم، 29، 56، 59 و 104 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به مشاركت مردم در همه امور كشور تاكید كرده است. وجود این اصل ها بیانگر ظرفیت لازم برای مشاركت های مردمی در این قوانین است. از آنجایی كه نظام سیاسی به تنهایی توانایی برعهده گرفتن همه امور مملكتی را ندارد در سند چشم انداز توسعه نیز به لزوم وجود سمن ها تاكید شده است.
«عبدالرضا رحمانی ‌فضلی» وزیر كشور سوم مرداد سال گذشته در «همایش ملی سازمان ‌های مردم نهاد حوزه سلامت» اظهار كرد كه هزار نهاد مردمی در مبارزه با آسیب ‌های اجتماعی و 500 نهاد مردمی و سمن نیز در حوزه سلامت فعالیت می كنند.
اهمیت این موضوع و تاثیر آن در عرصه های گوناگون كشور سبب شد تا پژوهشگر ایرنا با «سیدحسن موسوی چلك» رییس انجمن مددكاران اجتماعی ایران و «سیف الله سیف اللهی» رییس پژوهشكده جامعه پژوهی و برنامه ریزی المیزان به گفت وگو بپردازد.
در ادامه، متن كامل گفت وگوی ایرنا با این دو كارشناس آمده است:
**ایرنا: نقش و كاركرد سازمان های مردم نهاد را در كشور چگونه ارزیابی می كنید؟
***موسوی چلك: نقش این سازمان ها را می توان در دو مرحله مورد واكاوی قرار داد. مرحله نخست كه به سیاستگزاری، تصمیم سازی و برنامه ریزی های كلان مربوط می شود و مرحله دوم كه اجرا و نظارت بر اجرای صحیح برنامه ها است. در حال حاضر در ایران سازمان های غیردولتی تنها در بخش اجرایی امور اجتماعی ایفای نقش می كنند. به عبارت دیگر سمن ها «لكه گیر» فعالیت هایی هستند كه رسیدگی به آنها از توان دولت خارج است یا بخش دولتی برای ورود به موضوع علاقه ای ندارد.
بیشتر سمن ها در حوزه نظارت، پرسشگری و مطالبه های اجتماعی نقشی ندارند زیرا در بسیاری از موارد به آنها اجازه ورود به مسایل داده نمی شود. برخلاف وظایفی كه برای سازمان های مردم نهاد تعریف شده است، سمن ها در بخش نظارت از هیچ جایگاه و مسوولیتی برخوردار نیستند.
نهادهای مردمی در بخش سیاستگزاری نیز مسوولیتی بسیار محدود را بر عهده دارند. در بسیاری موارد دیده می شود فردی مسوولیت بخشی دولتی و سازمانی مردم نهاد را همزمان بر عهده دارد، در این موارد عملكرد سمن ها به رویكرد و گرایش مقام مسوول بستگی دارد. حضور نداشتن سازمان های مردم نهاد در برخی بخش های مهم، نكته ای است كه باید به آن توجه جدی شود. به عنوان نمونه در شورای اجتماعی كشور، شورای عالی رفاه و تامین اجتماعی و شورای سیاستگذاری سلامت كه مسوولیت رسیدگی به مهمترین امور اجتماعی كشور را بر عهده دارند، هیچ تشكل مردم نهادی مانند انجمن مددكاران اجتماعی ایران، انجمن جامعه شناسان و سازمان نظام روانشناسی حضور ندارد.
***سیف اللهی: سمن ها به وسیله مردم تاسیس می شوند تا در حوزه های اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و توسعه ای با دولت همكاری داشته باشند. مشاركت سمن ها در امور مملكتی زمانی تحقق می یابد كه جامعه به مرحله ای از آگاهی برسد و بسترهای لازم برای شكل گیری سمن ها فراهم شود. این امر در جوامع توسعه یافته بیشتر به چشم می خورد. در این كشورها همراه با توسعه یافتگی، مردم به ضرورت ها و نیازهای جامعه خویش آگاه شده اند و با همكاری یكدیگر موسسه هایی را با نام سازمان های مردم نهاد تشكیل داده اند.
سازمان های مردم نهاد در مقابل یا همسو با دولت به فعالیت می پردازند. در مدل همسویی با دولت، زمانی كه وزارتخانه ها و سازمان های دولتی به امری مشغول می شوند نهادهای مردمی نیز در این امر مشاركت می كنند. به این ترتیب تعامل دو سویه میان دولت و نهادهای اجتماعی ایجاد می شود. با افزایش آزادی بیان و مطبوعات، مشاركت اجتماعی و توسعه یافتگی كشورها، سازمان های مردم نهاد احساس مسوولیت بیشتری خواهند كرد.
**ایرنا: سازمان های مردم نهاد یا سمن ها تا چه میزان بر تحولات اجتماعی و توسعه ای اثرگذارند؟
***موسوی چلك: همان طور كه پیش تر اشاره شد، به خاطر مانع های موجود بر سر راه سمن ها برای ورود به برخی مسایل، سازمان های مردم نهاد در حوزه مطالبه های اجتماعی نقش كم رنگی دارند. در قانون برنامه سوم توسعه آمده بود كه وزارت كشور باید زمینه نظارت سمن ها را بر امور جامعه فراهم كند. در كشور ما به دلیل وابستگی مالی سازمان های مردم نهاد به دولت، این نهادها را به عنوان شعبه های شماره دوم دولت محسوب می كنند. در صورت دستیابی این سازمان ها به استقلال در تصمیم گیری و عمل، می توان انتظار برداشته شدن گام های رو به جلو آنها را در تحولات اجتماعی و دیگر حوزه ها داشت.
***سیف اللهی: در كشورهای در حال توسعه مانند ایران به دلیل توسعه ناپایدار و نامتوازن، سازمان های مردم نهاد از پایداری، استواری و ساختارمندی مطلوبی برخوردار نیستند. در این كشورها مردم هنوز به مرحله ای نرسیده اند كه بر پایه آگاهی، تشكل های اجتماعی، سیاسی و فرهنگی تشكیل دهند. بیشتر سمن ها در ایران دولتی اند و تنها سازمان های مردم نهادی مجوز فعالیت دارند كه به دولت وابستگی داشته باشند. بنابراین، نهادهای یاد شده كارایی و عملكردی را كه در كشورهای توسعه یافته بر عهده دارند در كشورهای در حال توسعه از آن برخوردار نیستند. به رغم وجود محدودیت ها، سازمان های مردم نهاد در ایران فعال اند، به عنوان نمونه وزارت علوم، كشور، ارشاد و ستاد مبارزه با مواد مخدر مجوز فعالیت سمن ها را ارایه می كنند.
سمن ها در ایران به عنوان كشوری در حال توسعه و در حال گذار از جامعه ماقبل سرمایه داری به جامعه صنعتی گاهی زیر تاثیر این فراز ونشیب ها قرار می گیرند. سازمان های مردم نهاد ایران بیشتر الهام گرفته از نهادهای مشابه در كشورهای توسعه یافته هستند. به بیان دیگر، این سازمان ها در كشور ما بر پایه نیازها ایجاد نشده اند. در مجموع، پیش نیاز ایجاد سازمان های مردم نهاد، توسعه یافتگی كشورها است زیرا ضرورت وجود این نهاد از دل توسعه پایدار بر می خیزد.
**ایرنا: لزوم پیدایش و حضور فعالانه این نوع از سازمان ها در ایران از چه زمانی كلید خورد؟
***موسوی چلك: حضور سازمان های مردم نهاد در كشور پیشینه ای بسیار طولانی دارد. پیش از ایجاد سمن ها، بازار و مكان های مذهبی این نقش را ایفا می كردند. به تدریج با پیشرفت جامعه، سازمان های مردم نهادی ایجاد شدند كه به فعالیت های اجتماعی، سیاسی و فرهنگی روی آوردند.
***سیف اللهی: پیشینه تشكل های مردم نهاد در ایران به دوره پیش از انقلاب اسلامی بر می گردد. پس از انقلاب به دلیل گسترش سازمان های مردم نهاد در كشورهای توسعه یافته و احساس نیاز به چنین تشكل هایی در كشورهای در حال توسعه از جمله ایران، فعالیت های این نوع سازمان ها به صورت جدی تری ادامه یافت. فعال كردن بخش خصوصی، سپردن بخشی از وظیفه های دولت به این سازمان ها و همچنین تغییر نقش دولت از تصدی گری به تولی گری از جمله هدف های ایجاد سمن ها به شمار می رود.
**ایرنا: در كشورمان این سازمان ها تا چه میزان در حل معضل ها و آسیب های اجتماعی موفق عمل كرده اند؟
***موسوی چلك: به نظر من ایران توانسته است تنها از 10 یا 15 درصد ظرفیت سمن ها در راستای ایجاد تحولات اجتماعی استفاده كند. بیشتر این بهره مندی نیز در حوزه اجرا دیده می شود. به شرط اجازه نقش آفرینی به سمن ها، این سازمان ها می توانند در كشور نقش موثری داشته باشند. برای دستیابی به موفقیت در حوزه اجتماعی، بدون شك حضور مردم و سازمان های مردم نهاد امری ضروری است. در غیر این صورت با مدیریت دولتی در بسیاری از بخش های اجتماعی همچون گذشته موفقیتی كسب نخواهیم كرد.
***سیف اللهی: اگر نمره ای میان یك و 100 برای فعالیت های سمن ها در ایران اختصاص دهیم، این سازمان ها تا كنون توانسته اند تنها حدود 30 تا 40 درصد از ظرفیت های خویش استفاده كنند.
**ایرنا: آیا می توان انتظار داشت معضل ها و نارسایی های اجتماعی با تكیه بر این سازمان ها از میان برود؟
***موسوی چلك: بی شك حضور پررنگ و موثر سمن ها در بخش اجتماعی، اثر بخشی و كارآمدی برنامه های پیشرفت و توسعه اجتماعی را بیشتر خواهد كرد، به این دلیل كه مردم به تشكل های مردمی بیش از سازمان های دولتی توجه دارند. سازمان های غیردولتی باید پلی میان مردم و دولت باشند، همان طور كه پیش از انقلاب سازمان هایی چون بهزیستی، كمیته امداد و نهادهای مشابه آن وجود نداشت و تشكل های مردمی به اداره امور می پرداختند. در كشورهای توسعه یافته هم دولت ها بخش عمده امور اجتماعی را به عهده سازمان های مردم نهاد گذاشته اند و در امور آن ها دخالتی ندارند. به عنوان نمونه دولت دانمارك در حوزه معلولان حضور ندارد و بخش های غیردولتی این وظیفه را عهده دار هستند. این شیوه پیش از انقلاب در ایران رواج داشت. امور معلولان را جهاد معلولان اداره می كرد و امور كودكان را بنیاد كودك بر عهده داشت.
دلیل دولتی شدن این امور پس از انقلاب، نگاه امنیتی به این حوزه ها بود. چنین طرز فكری مانع از ورود بخش های غیردولتی به امور می شود. در حال حاضر در بخش آسیب های اجتماعی سمن ها تنها در حوزه اعتیاد حضور پررنگ تری دارند.
***سیف اللهی: نمی توان توقع داشت كه تنها با تكیه بر این سازمان ها مشكل ها و كاستی های جامعه را رفع كرد. برای توسعه و پیشرفت جامعه، همكاری و فعالیت سمن ها، مردم، بخش خصوصی و دولتی به صورت مجموعه ای هماهنگ امری ضروری می نماید. سازمان های مردمی و بخش خصوصی می توانند با بر عهده گرفتن بخشی از وظیفه های دولت ها، بار مسوولیت دولت را كمی سبك تر كنند.
**ایرنا: در شرایط كنونی كشور، چه مانع هایی بر سر راه افزایش كارآمدی سمن ها وجود دارد؟
***موسوی چلك: در ایران نظام تعریف شده و مشخصی برای حضور سازمان های غیردولتی وجود ندارد. دلیل این امر نیز نگاه قیم مآبانه به سازمان های مردم نهاد است. استقلال نداشتن سمن ها برجسته ترین كاستی در فعالیت این سازمان ها به شمار می رود، زیرا «استقلال»، موتور محركه سازمان های مردم نهاد و «وابستگی» مهمترین مولفه مخرب ایفای نقش این سازمان ها محسوب می شود. شفافیت عملكرد سمن ها باعث اعتماد بیشتر به این سازمان های غیردولتی می شود. ضروری است، اعضای این سازمان ها علاوه بر این كه از میان افراد دلسوز انتخاب می شوند، تخصص لازم را در موضوع مورد فعالیت داشته باشند. با تلفیق افراد دلسوز، معتمد و متخصص می توان از همه ظرفیت های سمن ها بهره برد.
***سیف اللهی: در جامعه ای كه بیشتر امور كشور بر عهده دولت است، فرصتی برای فعالیت سمن ها فراهم نمی شود زیرا این سازمان ها نمی توانند به صورت مستقل به فعالیت بپردازند.
**ایرنا: برای توانمندسازی سازمان های مردم نهاد شایسته است، چه اقدام هایی صورت گیرد؟
***موسوی چلك: دولت باید ظرفیت لازم برای مشاركت مردم و سمن ها را در بخش اجتماعی فراهم كند اما از تمام ظرفیت های سازمان های مردم نهاد آن گونه كه باید، استفاده نشده است.
***سیف اللهی: این روندی تدریجی است كه با مرور زمان به وجود می آید. زمانی كه جامعه به سمت توسعه پایدار حركت كند، بی تردید پیامد آن تشكیل سمن های مستقل و نهادینه شده خواهد بود.
**ایرنا: با چه سازوكارهایی می توان مردم را به حضور و شركت در این دست از سازمان ها ترغیب كرد؟
*موسوی چلك: باید بتوان به وضوح نقش پررنگ مردم و سازمان های مردم نهاد را در سیاستگزاری ها، اجرا و نظارت بر اجرای سیاست ها مشاهده كرد. دولت ها باید با ظرفیت سازی، حمایت، تسهیل گری و پرهیز از نگاه قیم مآبانه زمینه های لازم را برای ایفای نقش سمن ها ایجاد كنند.
*سیف اللهی: مردم زمانی به سمت سمن ها گرایش پیدا می كنند كه به وجود آن ها احساس نیاز داشته باشند. احساس نیاز نیز زمانی شكل می گیرد كه مردم به اثرگذاری و نقش خویش در تصمیم های مهم جامعه آگاه شوند. برای مشاركت مردم باید نخست كشور به توسعه یافتگی دست یابد. گام دوم تلاش دولت برای سهیم كردن مردم در تصمیم های مهم اجتماعی، سیاسی و اقتصادی است. در این راستا ایجاد امكانات برای فعالیت سمن ها، آزادی عمل برای تكمیل عملكرد بخش دولتی از دیگر پیش نیازهای استفاده از 100 درصد ظرفیت سمن ها است.
*گفت و گو از مریم سیدان (گروه اطلاع رسانی)
پژوهشم**9368**9131