خویش كاوی ایرانیان در دوران مدرن

تهران- ایرنا- همایش «خویش كاوی ایرانیان در دوران مدرن» به بهانه پنجاهمین سالگرد انتشار كتاب «خلقیات ما ایرانیان» اثر «محمدعلی جمالزاده» با سخنرانی صاحبنظران در حوزه های جامعه شناختی، روان شناختی و تاریخ برگزار شد.

دیروز، سه شنبه سی و یكم فروردین ماه 1395 همایشی با عنوان خویش كاوی ایرانیان در دوران مدرن در «پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات» با همكاری گروه اخلاق انجمن جامعه شناسی ایران برگزار شد.
در این همایش «مقصود فراستخواه» مدرس جامعه شناسی و عضو هیات علمی موسسه پژوهش و برنامه ‌ریزی آموزش عالی، «محمدرضا جوادی یگانه» جامعه شناس و عضو هیات علمی دانشگاه تهران، «آرمین امیر» جامعه شناس، «تقی آزاد ارمكی» جامعه شناس و عضو هیات علمی دانشگاه تهران، «سید حسین مجتهدی» روانشناس و مدرس دانشگاه علوم پزشكی شهید بهشتی و «نصراله پورمحمدی املشی» مدرس تاریخ و عضو هیات علمی دانشگاه بین المللی امام خمینی (ره) سخنرانی كردند.
گزارش حاضر به آنچه در این همایش گذشت، می پردازد.

*** در زمینه خلقیات ایرانی، چارچوب نظری نداریم
فراستخواه نخستین سخنران این مراسم به موضوع تامل در چند شاخص در مطالعات جهانی مربوط به صفات ملت ‌ها پرداخت. به گفته وی، مهمترین مساله دوره مدرن برای ما مواجهه با «یك دیگری» است. این مواجهه سبب شد، این «خود» برای ما بحث انگیز شود و متن هایی كه با عنوان خلقیات ایرانی تولید شده است، در نتیجه این بود كه خود به مساله تبدیل شد.
فراستخواه به محدودیت ها و نارسایی‌ های گونه (ژانر) خلقیات ایرانی اشاره كرد و گفت: سایه انداختن گفتمان های مسلطی همچون شرق شناسی و پارادایم های عقب ماندگی در كنار غلبه نوعی ذات انگاری و نارسایی روش شناختی، مهمترین عوامل در این زمینه هستند.
وی افزود: یكی از مشكل های رشد در زمینه مطالعات خلقیات ایرانی به نداشتن سنجه های دقیق علمی و سازه های نظری برمی گردد. ازهمین رو، بسیاری از متن ها دارای جمله های كلی و مبهم هستند و گزاره های دقیق و پویایی را ارایه نمی دهند. اكنون گفتارها در زمینه خلقیات ایرانی به یك «جِرمِ بحرانی» رسیده است.
این جامعه شناس افزود: در مطالعات جهانی، نمایه ها و نشانگرهای مختلفی برای پژوهش در فرهنگ ها به كاررفته است. «گیرت هافستید» از جمله نظریه پردازانی است كه در فعالیت های خود به تحلیل اطلاعات مربوط به تفاوت های فرهنگی در سطح بین المللی می پردازد. وی از 6 شاخص «فاصله قدرت»، «فردگرایی»، «فرهنگ مردانگی»، «اجتناب از نااطمینانی و عدم قطعیت»، «جهت گیری درازمدت» و «شاخص سختگیری در مقابل سهل گیری» برای تفاوت های فرهنگی بهره می برد. برای نمونه در ایران وجود سلسله‌ مراتب، یك ارزش فرهنگی شده و در ما خطرناپذیری و خودفردگرایی به شكل خاص ایرانی نیز نسبت به سایر فرهنگ ‌ها بالاتر است. همچنین جهت ‌گیری درازمدت، در فرهنگ ایرانی چندان جایی ندارد و به ‌جای این كه در كارهای خود به 2 سال بعد فكر كنیم تنها لحظه و دم را غنیمت می‌شماریم. مقایسه این شاخص‌ ها با كشورهایی مانند تركیه و مالزی نشان می ‌دهد در شاخص‌ های فردگرایی از این 2 كشور بالاتر و در بحث جهت‌ گیریِ درازمدت پایین ‌تر هستیم. وی در ادامه به مطالعات «شوارتز» و «گلوب» اشاره كرد.
فراستخواه در پایان سخنانش یادآور شد: در فرهنگ و خلقیات ایرانی سنجه ‌ای به نام امید وجود دارد كه نشان می‌ دهد ما ملتی پیشرفت ‌خواه هستیم و جهت‌ گیری موفق شدن برای ایرانیان جایگاه ویژه ‌ای دارد، به عبارت دیگر جمله «زندگی جاری است» برای ایرانیان تنها یك شعر نیست و امید و میل پیشرفت همچنان در جامعه ایرانی وجود دارد.

*** كتاب «حاجی بابای اصفهانی» معرف رفتارهای ایرانیان است
جوادی یگانه جامعه شناس و مدیر پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات به این موضوع كه آیا حاجی بابای «جیمز موریه» معرف شخصیت ملّی ایرانیان است؟، پرداخت. وی كتاب حاجی بابا را یكی از مهمترین كتاب‌ ها در حوزه خلقیات ایرانی معرفی كرد و گفت: این كتاب 2 جلدی موریه كه در سال ‌های 1824 و 1827 منتشر شد، یكی از مهمترین كتاب ‌ها در حوزه خلقیات جامعه ایرانی محسوب می شود، چرا كه در این كتاب همه طبقات اجتماعی به نوعی دیده می ‌شوند.
جوادی یگانه با طرح این پرسش كه همه می‌ دانیم حاجی ‌بابا یكی از منفی‌ ترین نگاه‌ ها را به جامعه ایرانی دارد، پس چرا ایرانیان، از این كتاب توهین آمیز نرنجیده اند و آن را به خود نگرفته اند؟ گفت: نظر ما این است كه این كتاب، از نظر جامعه ایران، نقد جامعه ایران نیست بلكه نقد سیاستمداران جامعه ایران است پس به جای رنجش، از آن استقبال هم كرده اند. از این رو، می توان حاجی بابا را نماد درخشان كارگزاران دولت ایران در دوره قاجاریه (به ویژه میرزا ابوالحسن خان شیرازی، ملقب به ایلچی) دانست. در سطح دیگری، می توان این كتاب را معرف رفتارهای ایرانیان در حوزه های اقتصادی و سیاسی دانست.

***سریع القلم خلف صاحب اقتدار جمالزاده
امیر، سخنران بعدی بود كه به موضوع «محمود سریع‌ القلم خلفِ صاحب‌ اقتدارِ محمدعلی جمالزاده» پرداخت. به گفته وی، هرچند مجموع متن های «سریع القلم» دچار پراكندگی در موضوع علت توسعه نیافتگی ایران و تقدم اقتصاد یا فرهنگ در روند توسعه است اما در بیشتر آثار او عامل اصلی توسعه نیافتگی ایران، فرهنگ ایرانی معرفی می شود كه بارزترین شكل آن را می توان در ویژگی های شخصیتی ایرانیان جست وجو كرد. بر همین اساس، می توان سریع القم را احیاءكننده نظریه فرهنگ و شخصیتی دانست كه پیشتر جمالزاده در خلقیات ما ایرانیان بیان كرده بود. همچنین سریع القلم در مقدمه كتاب «فرهنگ سیاسی ایران» می گوید كه پژوهش او ادامه كاری است كه جمالزاده در خلقیات ما ایرانیان آغاز كرده بود.

*** كتاب جمالزاده سطحی و غیرعمیق است
آزادارمكی سخنران دیگر این نشست بود كه در موضوع «مدخل بحث در مورد خلقیات ما ایرانیان» سخن گفت. وی در شروع گفت: جمالزاده اندیشمندی متعلق به دنیای مدرن ایرانی است. دنیای مدرن و نظام معاصر ما شاهد اتفاق های عمیقتر در نظام اجتماعی خود همچون انقلاب بزرگ مشروطه و انقلاب اسلامی بوده است. همچنین در سه - چهار دهه اخیر نیز تاریخ اجتماعی ایران رخدادهای زیاد و متعارضی را شاهد بود.
مدرس جامعه شناسی دانشگاه تهران به شباهت كتاب جمالزاده با «غرب زدگی» اثر «جلال آل احمد» پرداخت و گفت: رویكردها و نگاه هایی كه با آثار جمالزاده و آل ‌احمد در جامعه ایرانی آغاز شد، ما را به درك عمیق و اساسی از خلقیات ایرانیان نمی رساند؛ چرا كه تنها در سطح باقی می‌ مانیم.
وی كتاب خلقیات ما ایرانیان را منشا بدخوانی دانست. همچنین بیشتر منتقدانی كه در زمینه خلقیات ایرانی مطلب نوشته اند كتاب جمالزاده را سطحی و غیرعمیق می دانند.

*** آثار شناخته شده درباره خلقیات ایرانی ها، نوشته افراد غیرمتخصص
مجتهدی سخنران دیگر این نشست بود كه از منظر روانشناسی موضوع را مورد برسی قرار داد. موضوع سخنرانی وی «نگاهی انتقادی به برخی آثار پیرامون خویش ‌كاوی ایرانیان از منظر روان ‌پژوهی» بود.
مجتهدی گفت: در طول تاریخ بشر یكی از بنیادی ترین چالش های ذهنی و روانی انسان ها پاسخ به پرسش «من كیستم» بوده است. در تاریخ معاصر نیز یكی از اصلی ترین حوزه هایی كه به این مساله می پردازد، حوزه هایی در پیوند با روان پژوهی است. از آن جایی كه «من» در پیوند با «دیگری» و «دیگری ها» لایه های معنایی عمیقتری می یابد، روان پژوهی در سطح فردی و اجتماعی به این مساله می پردازد.
وی افزود: در غرب، پژوهشگران و نظریه پردازان حوزه های جامعه شناسی، روان شناسی اجتماعی، دهه ها است كه پیرامون مفاهیمی همچون «منش ملی»، «ویژگی های قومی» «روح ملت ها»، «اخلاق ملی» و نظایر آن، یك ملت را به عنوان واحدی مستقل از جهت منش ها و ویژگی های روان شناختی و رفتاری مورد بررسی قرار داده اند.
این روانشناس به این نكته اشاره كرد كه در غرب حتی اگر این پژوهش ها به صورتبندی نظریه های متقابل انجامیده است اما به هر حال بستر آن، علمی و روشمند است. اما در ایران مساله به گونه ای دیگر است و شناخته شده ترین آثار در این زمینه را افراد غیرمتخصص در حوزه های علمی یادشده نگاشته اند.

*** صراحت بیشترِ خویش كاوی در متون جغرافیایی
پورمحمدی املشی به عنوان سخنران پایانی این همایش به موضوع «خویش‌ كاوی ایرانیان در تاریخ ایران» پرداخت. وی خویش كاوی در تاریخ ایران را نقد عملكرد اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و ... از منظر كنشگرانی دانست كه در شكل دادن به نظام اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی یك كشور نقش داشتند.
پورمحمدی املشی درباره نقش تاریخ گفت: اگر پژوهش مستقلی در باره خلقیات ما ایرانیان صورت نگرفته است به این معنا نیست كه ایرانیان هرگز به خصلت ها و خلق و خوی خویش توجه نداشته اند. بررسی تاریخی نشان می دهد از نظر نوع و میزان مطالب بیان شده، خویش كاوی ایرانیان پس از اسلام را می توان به 2 دوره تقسیم كرد؛ نخست از آغاز ورود اسلام به ایران تا جنگ های ایران و روس و دیگری از جنگ های ایران و روس تاكنون.
وی افزود: منابع تاریخی را از منظر گونه شناسی می توان به چهار نوع «متون جغرافیایی»، «متون تاریخ نگارانه»، «سیاستنامه و اندرزنامه ها» و «متون ادبی در قالب نظم و نثر» تقسیم كرد. اگر چه سیاست در تاریخ ایران نقش نخست را داشته است اما گزارش های خویش كاوی در متن های جغرافیایی با صراحت بیشتری بیان شده اند. بنابراین، از دیرباز به مطالعه خویش كاوی ایرانیان در متن های جغرافیایی توجه شده است.
**گروه پژوهش و تحلیل خبری
پژوهشم**458** 9283**9279