كمیت تولید علم كشور از ارقام اعلام شده چند برابر بیشتر است

تهران- ایرنا- سرپرست پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC) گفت: آخرین یافته ها از كمیت تولیدات علمی كشور نشان می دهد كه این كمیت چندین برابر بیشتر از ارقامی است كه تاكنون اعلام شده است.

به گزارش روز دوشنبه گروه علمی ایرنا از روابط عمومی و همكاری های علمی بین المللی پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC)، دكتر محمدجواد دهقانی، گفت: تكیه صرف بر تعداد مقاله یا كمیت تولید علم به عنوان شاخص اصلی توسعه و رشد علمی هر چند طی سالیان گذشته محور اصلی گفتمان های علمی كشور بوده، اما ارائه سند سیاست های كلان علم و فناوری ابلاغی توسط مقام معظم رهبری، افق جدیدی را پیش روی كشور قرار داده است.
وی افزود: این سند، تبدیل علم به قدرت و ثروت با حفظ ارزش های اسلامی را به عنوان یك اصل مطرح و چهار معیار كلان مرجعیت، دیپلماسی و اثرگذاری اقتصادی و اجتماعی علم تولید شده را در كنار كمیت تولید علم مورد توجه قرار می دهد.
سرپرست ISC خاطرنشان كرد: بررسی اخیر نشان می دهدكه تاكنون كمیت تولید علم كشور به صورت كامل گزارش نشده و یا حداقل مورد توجه قرار نگرفته است، در حالی كه این كمیت بیانگر ظرفیت علمی بالفعل كشور است.
دهقانی ادامه داد: آگاهی از ظرفیت های علمی بالفعل برای سیاستگذاران علمی از اهمیت بسزایی برخوردار است، زیرا بدون اطلاع از وضعیت موجود، برنامه ریزی شایسته ای برای آینده صورت نخواهد گرفت.
وی با اشاره به این كه پایگاه های استنادی آی اس آی و اسكوپوس همواره به عنوان مهمترین منبع برای اعلام كمیت تولید علم كشور مورد بهره برداری قرار گرفته اند، گفت: این پایگاه ها مدعی هستند كه معتبرترین مجلات و كنفرانس های بین المللی را نمایه سازی می كنند، اما كمیت تولید علمی كه در این پایگاه ها نمایه سازی می شود بیانگر تمام ظرفیت های علمی كشور نیست.
دهقانی خاطر نشان كرد: هر چند پایگاه های استنادی آی.اس.آی و اسكوپوس از مرجعیت بالاتری نسبت به سایر پایگاه های علمی برخوردار هستند، اما در این میان اعضای هیات علمی در برخی رشته ها به پایگاه های غیراستنادی نیز توجه خاصی دارند و اعتبار این دسته از پایگاه ها را كمتر از پایگاه های استنادی نمی دانند، مسئله ای كه به صراحت در آیین نامه ارتقای اعضای هیات علمی نیز مورد توجه قرار گرفته است. به عنوان نمونه می توان به پایگاه مدلاین (Medline) در حوزه پزشكی اشاره كرد.
دهقانی اظهار داشت: تامسون رویترز علاوه بر پایگاه استنادی وب علوم (آی.اس.آی) به نمایه سازی پایگاه های دیگری نیز می پردازد كه برخی از آنها را ایجاد و برخی را با فراهم آوردن یك ارزش افزوده از سایر پایگاه ها خریداری و دسترس ‌پذیر می سازد.
وی افزود: ادعای تامسون رویترز (آی.اس.آی) برای این پایگاه ها آن است كه محتوای نمایه شده از لحاظ علمی از اعتبار لازم برخوردار هستند. همچنین پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC) نیز در طول سال های گذشته به نمایه سازی مجلات معتبر و كنفرانس های ملی پرداخته است.
دهقانی یادآور شد: بررسی تعداد مدارك ثبت شده به نام جمهوری اسلامی ایران در طول 16 سال اخیر (2016-2000) در پایگاه های اسكوپوس (Scopus)، علوم جهان اسلام (ISC) و وبگاه علوم تامسون رویترز نشان داد كه كمیت خالص تولید علم كشور از سال 2000 تاكنون به طور مداوم در حال رشد بوده است. لازم به ذكر است كه اطلاعات سال های 2015 و 2016 با توجه به دو پدیده تاخیر در نشر و نمایه سازی هنوز كامل نشده است.
سرپرست پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC) گفت: كمیت خالص تولید علم یا همان تعداد مدارك خالص به معنی حذف مدارك تكراری در پایگاه های اطلاعات علمی مختلف است. دهقانی ادامه داد: یك مقاله علمی متعلق به یك كشور می تواند در بیش از یك پایگاه اطلاعاتی نمایه سازی شود، زیرا مجله یا كنفرانسی كه مقاله در آن منتشر شده است می تواند در بیش از یك پایگاه نمایه سازی شود.
وی با اشاره به اینكه در این بررسی برای تعیین تعداد خالص تولید علم، مجلات و كنفرانس های تكراری یكدست شده و تنها یكبار محاسبه گردید، گفت: براین اساس از سال 2000 تاكنون تعداد یك میلیون و 137 هزار و 977 مدرك از جمهوری اسلامی ایران در پایگاه های معتبر بین المللی و ملی به ثبت رسیده است.
دهقانی افزود: از سال 2000 تاكنون تعداد 266 هزار و 670 مدرك در پایگاه تامسون رویترز (آی.اس.آی) و تعداد 339 هزار و 485 مدرك در پایگاه استنادی اسكوپوس به نام جمهوری اسلامی ایران به ثبت رسیده است بنابراین با در نظر گرفتن كل كمیت خالص تولید علم ایران (1137977 مدرك) بر اساس آمار پایگاه آی.اس.آی تاكنون تنها 23٪ ( بیست و سه درصد) و بر اساس آمار اسكوپوس 30٪ ( سی درصد) از كمیت تولید علم كشور اعلام شده و مابقی به طور كامل نادیده گرفته شده است و لذا حدود 70% ( هفتاد درصد ) از تولید علم كشور نادیده گرفته شده است.
دهقانی خاطرنشان كرد: بررسی پایگاه های ملی و بین المللی نشان می دهد كه كل مقالات ثبت شده و یا كمیت خالص تولید علم ایران در سال 2000 تعداد 6150 مورد بود. در خلال سال های 2001 تا 2003 این مقدار به ترتیب به 13 هزار و 136، 15 هزار و 235 و 19 هزار و 431 مورد رسید.
وی ادامه داد: این مقدار در خلال سال های 2004 تا 2007 مجددا افزایش یافته و به 23 هزار و 44، 35 هزار و 767، 46 هزار و 503 و 59 هزار و 547 مورد رسید. بین سال های 2008 تا 2012 بار دیگر میزان تولید علم افزایش یافته و به ترتیب به 71953، 85238، 98527، 115740 و 128703 مورد رسید. در سال 2013 و 2014 همچنان با افزایش تولید علم مواجه هستیم بنحوی كه میزان تولید علم از 137006 در سال 2013 به 144622 مدرك در سال 2014 افزایش یافت. اطلاعات سال 2015 هنوز تكمیل نشده است اما با این وجود كمیت تولید علم كشور در این سال 123468 مورد ثبت شده است.
وی تاكید كرد: حال اگر فقط تعداد مدارك علمی كشور در پایگاه های بین المللی را مبنای محاسبه قرار دهیم و اطلاعات پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC) را نادیده بگیریم در می یابیم كه بیش از 50٪ (پنجاه درصد) از تولیدات علم كشور نادیده گرفته شده است. از سال 2000 تاكنون تعداد 266 هزار و 670 مدرك از جمهوری اسلامی ایران در پایگاه تامسون رویترز (آی.اس.آی) و تعداد 339 هزار و 485 مدرك در پایگاه استنادی اسكوپوس ثبت شده است، اما انجام یك بررسی جامع تر و شمارش تعداد مدارك ایران در برخی پایگاه های علمی در سطح بین المللی نشان داد كه تعداد مدارك خالص ثبت شده به نام جمهوری اسلامی ایران 637 هزار و 756 مورد است.
دهقانی ادامه داد: بر این اساس با توجه به آمارهای ارائه شده از پایگاه آی.اس.آی تاكنون تنها 42٪ و بر اساس آمار اسكوپوس تنها 53٪ از كمیت تولید علم كشور اعلام شده و مابقی به طور كامل نادیده گرفته شده است.
سرپرست پایگاه استنادی جهان اسلام ادامه داد: براساس كمیت خالص تولید علم كشور در اسكوپوس، آی.اس.آی و سایر پایگاه های بین الملی مورد بررسی، در سال 2000 از ایران تنها دو هزار و 136 مدرك در پایگاه های بین المللی ثبت گردیده بود كه این رقم در بین سال های 2001 تا 2008 به ترتیب به چهار هزار و 997، شش هزار و 743، نه هزار و 496، 11 هزار و 880، 15 هزار و 730، 21 هزار و 769، 30 هزار و 25 و 38 هزار و 955 مورد رسید.
دهقانی گفت: در خلال سال های 2009 تا 2015 مجدد این روند بیانگر افزایش تعداد مدارك كشور است كه به ترتیب 46 هزار و 248، 52 هزار و 856، 66 هزار و 406، 73 هزار و 400، 77 هزار و 77 هزار و 329، 82 هزار و 54 و 83 هزار و 197 مدرك را شامل می گردد.
وی ادامه داد: اطلاعات سال 2015 هنوز به صورت كامل ارائه نشده است و در سال 2016 نیز تاكنون 14 هزار و 535 مدرك از ایران در پایگاه های بین المللی نمایه سازی شده است.
این مقام خاطر نشان كرد: اگر سایر پایگاه های اطلاعات علمی بین المللی نیز مورد بررسی قرار گیرند قطعا میزان كل تولید علم كشور حتی بیش از آن چیزی است كه در اینجا به آن پرداخته شده است.
سرپرست پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC) گفت: هر چند پایگاه های استنادی به نمایه سازی معتبرترین نشریات و كنفرانس های بین المللی می پردازند، اما سیاستگذاری برای بهبود وضعیت علمی نیازمند آگاهی از كل میزان توانایی پژوهشی است كه در كشور صرف می شود.
دهقانی ادامه داد: در سال 2014 نزدیك به 145 هزار پژوهش در مجلات و كنفرانس های علمی منتشر شده است كه اگر این ظرفیت پژوهشی به درستی هدایت گردد، با توجه به تاكیدات اخیر مقام معظم رهبری در خصوص ادامه‌ی حركت پرشتاب علمی آنگاه یك انقلاب علمی در كشور صورت خواهد گرفت. البته نگاه آماری صرف به كمیت تولید علم بدون تحلیل آن ها و بكارگیری آن ها در راستای توسعه علمی آفتی برای علم كشور است.
وی با اشاره به اینكه تلقی كشور از رشد علمی، تعداد مدارك ثبت شده در پایگاه های استنادی است، گفت: با این حال تقریبا در تمامی سال ها تعداد مدارك ثبت شده از جمهوری اسلامی ایران در سایر پایگاه های علمی دنیا بیش از دو پایگاه آی.اس.آی و اسكوپوس است. ذهقانی افزود: بعلاوه، سرعت رشد اطلاعات كشور در پایگاه های علمی بین المللی نیز بیش از پایگاه های استنادی است. این در حالی است كه تماما در اعلام آمارهای تولید علم به پایگاه های استنادی اسكوپوس و آی.اس.آی تكیه می شود.
وی تاكید كرد: اهمیت این مسئله در آگاهی از وضعیت موجود و برنامه ریزی مبتنی بر اهداف عالی كشور است. ظرفیت كمیت تولید علم كشور حاصل از انتشارات بین المللی بیش از آن چیزی است كه تاكنون اعلام شده بود و برنامه ریزی برای این ظرفیت بالا از اهمیت فوق العاده ای برخوردار است.
دهقانی در ادامه گفت: پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC) تنها مجلات و كنفرانس های معتبر علمی را نمایه سازی می نماید، از همین رو میزان تولید علمی كه در سطح كشور صورت می پذیرد بیش از آن چیزی است كه در این پایگاه نمایه سازی می گردد، قاعده ای كه برای كل دنیا صادق است. آن بخش از كمیت تولید علم باید مورد شمارش قرار گیرد كه از حداقل استانداردهای علم و نشر آن برخوردار باشد.
سرپرست (ISC) گفت: در سال 2000 در پایگاه استنادی علوم جهان اسلام دو هزار و 874 مقاله مجله و هزار و 607 مقاله كنفرانس ثبت شده بود. تعداد مقالات مجلات معتبر در طی سال های بعدی به سرعت افزایش یافت به نحوی كه در بین سال های 2001 تا 2014 به ترتیب شش هزار و 449، شش هزار و 651، هفت هزار و 515، هشت هزار و 792، 12 هزار و 673، 15 هزار و 417، 18 هزار و 335، 20 هزار و 909، 25 هزار و 605، 32 هزار و 304، 36 هزار و 552، 42 هزار و 68، 45 هزار و 943 و 47 هزار و 432 مدرك از ایران در این پایگاه نمایه شده است. اطلاعات سال 2015 هنوز تكمیل نشده است و تاكنون تعداد 22 هزار و 6 مدرك از نشریات كشور در این پایگاه نمایه سازی شده اند.
وی افزود: همچنین در بین سال 2001 تا 2015 در معتبرترین كنفرانس های علمی كشور به ترتیب تعداد 2687، 2997، 3894، 4120، 10078، 12846، 15705، 17549، 19853، 20843، 21564، 23001، 24130، 26110 و 27633 مدرك در پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC) از تولیدات علمی كشور نمایه سازی شده است. لازم به ذكر است كه اطلاعات سال 2015 هنوز به صورت كامل نمایه سازی نشده است.
دهقانی یادآور شد: باید توجه كرد كه كمیت تولید علم تنها یكی از ابعاد توسعه و رشد علمی است و تكیه صرف بر این شاخص مانع از توسعه علمی كشور خواهد شد، زیرا كمیت تولید علم شرط لازم برای رشد علمی است اما شرط كافی نیست. سند سیاست های كلان علم و فناوری ابلاغی توسط مقام معظم رهبری نیز بر این نكته تاكید دارند و كسب مرجعیت علم و فناوری، تعاملات علمی و فناوری با سایر كشورهای جهان و اثرگذاری اقتصادی و اجتماعی، علم تولید شده را مورد تاكید قرار داده اند. آگاهی از ظرفیت های فعلی كمیت تولید علم كشور امكان برنامه ریزی بهتر را فراهم خواهد آورد.
وی ادامه داد: قدر مسلم، دنیا مرجعیت پایگاه های استنادی را پذیرفته است زیرا كه این پایگاه ها سعی می كنند تا مجلات و كنفرانس هایی را نمایه سازی نمایند كه مرجع بوده و از اعتبار لازم برخوردارند، اما نگاه مطلق به این پدیده آفت هایی را نیز به دنبال دارد.
دهقانی تاكید كرد: مرجعیت پایگاه های استنادی باعث شده كه بیش از سایر پایگاه ها برای استخراج آمار كمیت تولید علم مورد توجه دنیا قرار گیرند، اما تصمیم گیری و اقدام در این زمینه از اهمیت فراوانی برخوردار است زیرا پتانسیل و توانایی پژوهشی كشور باید در مسیر رشد و بالندگی با در نظر گرفتن اهداف اسناد بالا دستی و در جهت دستیابی به مرجعیت علمی هدایت شود.
سرپرست پایگاه استنادی علوم جهان اسلام (ISC) گفت: مساله هدفمند كردن كمیت تولید علم، سرمایه گذاری اجتناب ناپذیر در جهت توسعه علمی كشور است. هر اثر علمی كه در نتیجه یك پژوهش منتشر می شود را می توان به یك دانه زنجیر تشبیه كرد و در صورتی كه این دانه ها به هم متصل شوند استحكام می یابند.
دهقانی ادامه داد: بنابراین اندیشیدن به كمیت تولید علم هر چند به عنوان یك شرط لازم شایسته است، اما بكارگیری آن به عنوان شاخص اصلی توسعه علمی كشور راهبردی اشتباه است.
وی افزود: در اینجا خلا یك برنامه جامع پژوهشی كه نقش راهنما و هدایت گری را برای دانشگاه ها، موسسات تحقیقاتی و پژوهشگران ایفا نماید احساس می شود. هدف این برنامه باید هدایت پژوهشگران به سمت و سویی باشد كه بدانند در چه حوزه ای پژوهش كنند تا بیشترین سودمندی را نصیب خود و كشورشان نمایند و البته تعیین محل انتشار نتایج تحقیقات با توجه به اولویت های پژوهشی كشور نیز از اهمیت بالایی برخوردار است.
علمی**2038**1440