موسیقی آشیقی بر دوش هنرمندان محلی سنگینی می كند

تبریز- ایرنا - ساز' قوپوز' ابزاری قدیمی در موسیقی ایرانی است كه نوازنده محلی آن با عنوان ' آشیق ' نت ها و اشعار درونش را سینه به سینه از نسلی به نسل دیگر منتقل می كند.

این اشعار كه ریشه در فرهنگ دیرینه آذربایجان دارد، می تواند مانعی در برابر تهاجم فرهنگی ناشی از موسیقی بیگانه ها باشد، مخاطب ها را به معنا پردازی سوق دهد و جاذبه ای برای گردشگرهای خارجی به شمار رود.
داستان ' دده قورقوت'، حماسه ' كوراوغلی' و صدها شعر آمیخته به موسیقی این ساز عنوان های آشنا در فرهنگ این دیار و جذاب برای تمامی فرهنگ ها است.
یك آشیق در نقل خاطراتش می گوید: ' وقتی اجرایم در اسپانیا مورد تشویق بیش از حد تماشاگران و مسئولان قرار گرفت، از این بابت كه آنان هیچ محتوایی را به خاطر اختلاف زبانی درك نكرده اما از این موسیقی سنتی استقبال بیش از حد نشان دادند، سخت متعجب شدم.'
كنجكاویم كه بدانیم با این وجود چه عواملی باعث شده است تا موسیقی آشیقی در مقایسه با موسیقی سایر سازهای سیمی از طرفدارهای كمتری در ایران برخوردار باشد.
تلاش مان برای مصاحبه با مولف كتاب ' مكتب قوپوز' و دارنده گواهینامه درجه یك هنری كشور از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی پس از روزها به نتیجه رسید.
ساعت 19 در آموزشگاه موسیقی ' آشیق چنگیز مهدی پور' در تبریز قرار ملاقات داشتیم و سر وقت در اتاق این هنرمند بین المللی حاضر شدم.
راجع به افتخارهای هنری وی كه دفتری قطور است همین بس كه دارای دیپلم افتخار از كشورهای مختلف دنیا است؛ وی متولد 1340 در روستای ' شیخ حسینلو' از توابع شهرستان مرزی خداآفرین بوده و در زمان حاضر ساكن تبریز است.
ورودم به اتاق اش با انتظار مراجعه كننده ها برای ملاقات با وی همراه بود، بنا براین پس از گپ و گفت و گویی كوتاه و صمیمی به اصل موضوع رسیدم.
سوال: استاد واژه ' آشیق' درست است یا ' عاشیق' ؟
جواب: نظرهای متفاوتی در این مورد وجود دارد. برخی صاحب نظرها با ' عاشیق' موافق هستند و این واژه را بر گرفته از واژه عربی ' عشق ' می دانند.
برخی دیگر با توجه به نقشی كه این هنرمندان در پیوند اقوام درگذشته داشتند از ' آشیق ' استفاده می كنند، چون ' آشیق' نام استخوان پیوند دهنده مفاصل در پا است و این هنرمندان هم نقش پیوند دهنده مردم به یكدیگر را دارند.
برخی دیگر هم معتقدند چون گوشی های (قسمت كوك) این ساز ' آشیق' نام دارد، بنا براین نوازنده ساز قوپوز را هم باید ' آشیق ' نامید؛ در مجموع بیشتر صاحب نظران بر ' آشیق' اتفاق نظر دارند.
سوال: راجع به تاریخچه ساز قوپوز چه می دانید؟
جواب: 'قوپوز' از قدیمی ترین آلات موسیقی دنیا است و نمونه ای از آن را با حدود شش هزار و 600 سال قدمت در موزه ' لوور' فرانسه دیده ام كه در گذشته از همدان به این موزه منتقل شده است. قوپوز تا دوران صفویه در ایران مورد استفاده بود و به نوازندگان آن ' اوزان' اطلاق می شد، از دوران صفویه به بعد به قوپوز 'ساز' و به نوازنده های آن ' آشیق ' اطلاق شد. در حقیقت 'ساز' تكامل یافته قوپوز است اما چون به همه آلات موسیقی ساز هم گفته می شود برای مشخص كردن دقیق ساز آذربایجان به آن ساز قوپوز اطلاق شد.
سوال: قوپوز و ساز كنونی آذربایجان چه تفاوتی با هم دارند؟
جواب: ساز كنونی آذربایجان سه سیم اصلی و 6 سیم فرعی و كمكی دارد اما قوپوز سه سیم اصلی و یك سیم كمكی داشت.
سوال: ساز قوپوز را می توان با سازهای سیمی غربی مقایسه كرد؟
جواب: قابلیت های ساز قوپوز از سایر سازهای سیمی اگر بالاتر هم نباشد، پایین تر نیست اما هر سازی ویژگی های خاص خود را دارد. مضراب خوری متنوع و كامل بودن فواصل پرده بندی از ویژگی های منحصر به فرد ساز قوپوز است...
سوال: اگر ساز قوپوز ساز كاملی است پس چرا طرفداران كمتری در مقایسه با برخی دیگر از سازهای سیمی دارد؟
جواب: در زمان حاضر گوش ها با نوای ساز قوپوز عادت نكرده است. ساز قوپوز میراث دار یك فرهنگ دیرینه است. هر ملتی موسیقی بومی خود را دارد. در طول تاریخ تمامی سازها در دربارهای پادشاهی نواخته شده است اما ساز قوپوز از دیرباز در غم و شادی مردم شریك بود. آشیق ها با آحاد مردم سر و كار دارند؛ با این ساز قطعه های حماسی، عاشقانه، عرفانی و بزمی می نوازند و اشعاری می خوانند كه مخاطب آن مردم است... استاد مجبورم تا فراموش نكرده ام، موردی را بپرسم.
سوال: چرا مردم كمتر به آن گرایش دارند؟
جواب: برای اینكه ساز ما در رسانه جایگاهی ندارد و خیلی ها حتی یكبار هم صدای ساز قوپوز را نمی شوند و صدای آن عادت نمی كنند. بیش از 50 درصد هنرآموزهای این آموزشگاه در بدو ورود علاقه مند به یادگیری سازهای غربی هستند. چون در رسانه ها این ساز را به وفور می بینند و صدایش را می شنوند. موسیقی كه رسانه های ما پخش می كند، در بیشتر مواقع از ژانرهای خارجی است. رسانه ما باید از موسیقی بومی و ملی حمایت كند تا شاهد گرایش مردم به سازهای بومی باشیم.
سوال: به نظر شما نمایش موسیقی آشیقی می تواند از درصد علاقه مندی جوانان به سازهای غربی بكاهد و آنان را به موسیقی بومی سوق دهد؟
جواب: البته كه رسانه تاثیرگذار است. ما باید فرهنگ خودمان را با همین رسانه صادر كنیم اما ساز قوپوز جایگاهی در شبكه های تلویزیونی ما ندارد ... باز مجبورم قبل از اینكه فراموشی، سوالی را مطرح كنم.
سوال: یعنی مشكل موسیقی آشیقی فقط پخش نشدن از رسانه است؟
جواب: تا حدود زیادی. این هنر برای انتقال به نسل های بعدی باید در دانشگاه ها تدریس شود. دولت هم باید از آن حمایت كند. برخی كنسرت های موسیقی كه با فرهنگ بومی مردم مغایرت دارد در استان ما درآمد زیادی را نصیب هنرمندان می كند اما موسیقی آشیقی كه یك هنر اصیل است كمتر مورد حمایت دولت قرار می گیرد. در همه جای دنیا كنسرت های موسیقی بومی و سنتی با حمایت های دولتمردها اجرا می شود تا در تقابل با موسیقی های مدرن از بین نرود.
سوال: با این اوصاف هنرمندان چه نقشی در تداوم این هنر دارند؟
جواب: كارهای زیادی از سوی آشیق ها برای حفظ و تقویت این هنر انجام شده است. گروه ' دالغای تبریز' در نوع خود در دنیا بی نظیر است. من برای نخستین بار برای ساز قوپوز حدود 20 سال پیش نت نوشتم و اكنون یادگیری این ساز از طریق نت امكان پذیر است. در زمان حاضر حفظ این هنر بر عهده هنرمندها است.
سوال: برخی از جوان ها معتقدند كه موسیقی آشیقی تولید محتوای جدید ندارد. نظر شما در این ارتباط چیست؟
جواب: تولید وجود دارد فقط با توجه به ضعف امكانات در تولید محتوای جدید با ضعف روبرو هستیم. ریتم ها و ملودی های این موسیقی در دنیا بی نظیر است اما به لحاظ تكنیكی ضعف داریم. این ضعف، به كمبود منابع مالی بر می گردد. هزینه های تولید محتوای جدید بسیار بالاست و درآمد حاصل از كنسرت ها كفاف نمی كند. انتظار زیادی نباید داشت. با این امكانات و شرایط به همین میزان می توان تولید و تبلیغ كرد. شاید بسیاری از جوان ها حتی از تولید محتواهای جدید توسط هنرمندها بی خبر باشند.
سوال: ادامه همین رویكرد چه روندی را پیش روی موسیقی آشیقی می گذارد؟
جواب: اگر همین روند ادامه پیدا كند، زیاد به آینده موسیقی های اصیل و بومی نمی توان خوش بین بود. موسیقی آشیقی و فرهنگ نشات گرفته از این موسیقی در حال نابودی است. در واقع فرهنگی كه به خوبی می تواند ارزش های دینی و انقلابی ما را تقویت كند، در حال زوال است.
در مجموع گزینش موسیقی در رسانه ها را می توان درعادت های شنیداری مردم تاثیرگذار دانست و آن را به عنوان یكی از عوامل گرایش مردم به یادگیری انواع سازهای موسیقی به شمار آورد.
مصاحبه كننده : علیرضا فولادی
3072/ 1495