بحران آب جدی است؛ فرصت زیادی نداریم

روزنامه قدس در ویژه نامه قدس خراسان روز سه شنبه گزارشی به قلم ' مهدی كاهانی مقدم' با عنوان ' بحران آب جدی است؛ فرصت زیادی نداریم' منتشر كرده است.

خطه پهناور خراسان، چندین سال است كه در تب خشكسالی و كمبود آب می‌سوزد ... و با توجه به شرایط اقلیمی و جغرافیایی و قرار گرفتن بر روی كمربند خشكی از یك سو و نیز پذیرایی سالانه از حدود 30 میلیون زائر حضرت رضا(ع)، مشكل كم آبی در این خطه، بحرانی تر از سایر نقاط كشور است.

خراسان رضوی دربند بحران آب
به استناد آمار، وضعیت افت منابع آبی در خراسان رضوی، بحرانی و چهار برابر میانگین كشوری است، به عبارتی دیگراز مجموع 37 دشت استان، 34 دشت بحرانی و ممنوعه است.بسیاری از شهرستان‌های خراسان رضوی دچار تنش آبی بوده و هستند، صدها روستای آن با بی آبی دست و پنجه نرم می‌كنند و كمتر از یك چهارم آب شرب مورد نیاز ساكنان این روستاها با تانكر و بیشتر در وضعیتی غیربهداشتی و نامطلوب تأمین می‌شود. درحال حاضر بیش از 9 هزار حلقه چاه غیرمجاز در این استان فعال است و 20 درصد افت آب كشور یعنی حدود یك میلیارد مترمكعب مربوط به خراسان رضوی است.

خراسان شمالی در آستانه تخلیه روستاها
خراسان شمالی هم برخلاف تصور برخی كه به دلیل قرار گرفتن این خطه در همسایگی استان سرسبز گلستان، مشكل كم آبی را برای مردمانش متصور نیستند، همچون سایر نقاط، زیاندیده خشكسالی و بی آبی است.
باتوجه به اینكه 84 درصد بافت جمعیتی خراسان شمالی روستانشین است، می‌توان آسیب‌های شدیدتری را برای این استان درصورت غفلت و بی تدبیری در مصرف بهینه آب انتظار داشت.
به طوری كه امسال حدود 200 روستا كه در هشت شهرستان پخش شده، دچار بحران آب بوده ‌اند و اهالی ده‌ها روستای این استان برای تأمین آب، در مقابل مخازن آب و تانكرها صف می‌كشند تا شاید ظرفی از آب را به خانه ببرند.

خراسان جنوبی و تأثیر مخرب 17سال خشكسالی
17سال خشكسالی در خراسان جنوبی تأثیرهای مخربی بر منابع آبی استان گذاشته و بخش وسیعی از آن درگیر خشكسالی شدید است و درحالی كه از 40 دشت‌، 21 دشت، ممنوعه اعلام شده، تعداد محدوده‌های ممنوعه این استان همچنان در حال افزایش است.

شبكه‌های فرسوده آبرسانی
درحالی استان‌های خراسان از كمبود آب رنج می‌برند كه 30 تا 40 درصد آب تولیدی در شبكه‌های فرسوده توزیع و انتقال، هدر می‌رود و مسؤولان به دلایل نامعلوم یا حداقل غیرمنطقی، عزمی برای اصلاح و تعویض این شبكه پیر و فرسوده آبرسانی كه در برخی مناطق عمر آن به بیش از 40 سال می‌رسد، ندارند.
مدیرعامل شركت آب و فاضلاب خراسان رضوی به خبرنگارما می‌گوید: به جز مشهد، 35 درصد شبكه آبرسانی در شهرهای این استان دچار فرسودگی شدید است.
وی بابیان اینكه 28 درصد آب تولیدی «آب به حساب نیامده» محسوب می‌شود، اضافه می‌كند: 45 درصد این میزان نظیر انشعاب‌های غیرمجاز در شبكه توزیع، مصرف و بقیه آن قبل از مصرف، در شبكه هدر می‌رود.
قائم‌مقام شركت آب منطقه‌ای خراسان رضوی هم از هدررفت 65 درصد از آب تولیدی استان به دلیل فرسوده بودن خطوط انتقال خبر می‌دهد و می‌گوید: 65 درصد از میزان آب تولیدی استان، از طریق سد دوستی تأمین می‌شود كه به دلیل فرسودگی شبكه آبرسانی، در طول مسیر هدر می‌رود.
مدیرعامل شركت آب و فاضلاب روستایی خراسان شمالی نیز به خبرنگار ما می‌گوید: یك سوم شبكه‌های آبرسانی در روستاهای تحت پوشش این شركت فرسوده هستند كه این فرسودگی‌ها موجب هدر رفت 35 تا 47 درصد از آب تولیدی به فراخور سایز لوله در شبكه‌های آبرسانی می‌شود.
همچنین به گفته مدیرعامل شركت آب و فاضلاب خراسان‌‎شمالی، در حال حاضر 40 درصد از شبكه آب شرب استان فرسوده و دارای قدمتی 40 ساله است.
مدیرعامل شركت آب و فاضلاب روستایی خراسان جنوبی نیز از فرسودگی 27 درصد شبكه‌های آبرسانی و 34 درصد شبكه توزیع آب روستایی دراین استان خبر می‌دهد.

كشاورزی نكنیم بهتر است
درحالی كه بیش از 90 درصد آب تولیدی، در بخش كشاورزی به مصرف می‌رسد و هفت درصد از آب تولیدی در بخش شرب و بهداشت و سه درصد در بخش صنعت مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرد، اما با وجود حجم بالای مصرف آب در این بخش، میزان راندمان و تولید محصول كشاورزی بسیار پایین است.
یك كارشناس ارشد اقتصاد آب در گفت‌وگو با خبرنگار ما می‌گوید: هفت درصد كل مصرف آب متعلق به شهروندان خانگی است كه اگر 10 درصد آن نیز هدر برود، به تصفیه خانه برگشته و دوباره به چرخه آب بر می‌گردد و هزینه آن نیز از مصرف كننده دریافت می‌شود، پس مشكل آب از جای دیگری سرچشمه می‌گیرد.
این درحالی است كه در چند سال گذشته تاكنون توجه جدی به صرفه جویی و مصرف بهینه آب در بخش كشاورزی نشده و تمام اقدام‌های دولتی در این حوزه باوجود صرف هزینه‌های میلیاردی – كه می‌توانست حداقل مشكل فرسودگی شبكه آبرسانی را به كلی برطرف كند – بیشتر صرف بالا بردن آمار و ارقام، در بیلان عملكرد مسؤولان دستگاه‌های متولی شده است.
نكته قابل تأمل اینكه در برخی موارد مسؤولان در مواجهه با انتقاد به مصرف زیاد آب در بخش كشاورزی، جبهه گیری كرده و با این بهانه كه كشاورزی محور توسعه است و امثال آن، سهم بیش از 90 درصدی كشاورزی از آب تولیدی را اجتناب ناپذیر قلمداد می‌كنند و توپ را به میدان مصرف كنندگان خانگی می‌اندازند.
به طور مثال چندی پیش رئیس سازمان جهاد كشاورزی خراسان رضوی در همایشی اظهار داشت: بیش از 70 درصدآبی كه بخش كشاورزی دراختیار دارد، قابل شرب نیست واز كیفیت پایین برخوردار است و این آب بدون تصفیه و بی كیفیت را تبدیل به غذا و یا محصول صادراتی ارزشمند می‌كند.
حال آنكه عمده اعتراض وارده به متولیان بخش كشاورزی، كارنامه ضعیف و ناكامی آن‌ها در اصلاح الگوی كشت و تداوم كشت محصولات آب بر، حتی در مناطق دچار تنگنای آبی، اصلاح شیوه آبیاری، بهسازی جوی‌ها و كانال‌های بین مزارع، پلمب چاه‌های غیرمجاز و ضعف در اجرای طرح‌های آبخیز داری و... بوده است و اگر اقدامی هم دراین زمینه‌ها صورت گرفته نگاه مسؤولان متوجه كشاورزان خرده مالك نبوده و سود این اقدام‌ها بیشتر نصیب كشاورزان عمده و سرمایه داران شده است. درحالی كه سنگینی بار تولید غذای ارزشمند! دراین خطه بردوش خرده مالكان و كشاورزان با بنیه ضعیف مالی بوده و هست.

كمبودآب؛ بهانه‌ای برای افزایش قیمت
یكی از كارشناسان حوزه كشاورزی در این خصوص به خبرنگار ما می‌گوید: درحالی كه كمتر از 25 درصد اراضی كشاورزی خراسان، قابلیت اجرای طرح‌های نوین آبیاری را داراست و بیشترین هدررفت آب مربوط به جوی‌ها و كانال‌های خاكی بین مزارع است، اعطای تسهیلات 80 درصدی مربوطه با آن تبصره‌ها و اما و اگرهای فراوانش، گره‌گشا نیست.
حسینی اضافه می‌كند: از سوی دیگر هوشمند سازی كنتورهای آب با وجود آثار مفیدی كه ممكن است دربرداشته باشد، باتوجه به میزان اعتبار و انرژی كه برای آن صرف می‌شود و اولویت‌های مهم‌تر این حوزه، تأثیر ملموس و تصویر روشنی در برنامه صرفه جویی آب، پیش رو قرار نمی دهد.
به اعتقاد وی، كمبود آب گویا بهانه‌ای شده برای مسؤولان شركت‌های آب و فاضلاب كه قیمت را افزایش دهند، غافل از اینكه همین منفعت طلبی، موجب بزرگ‌نمایی مشكل در بخش مصارف خانگی و صنعتی شده و فرصتی برای متولیان سایر بخش‌ها فراهم كرده تا خود و دستگاه زیرمجموعه خود را از نگاه منتقدان دور نگاه دارند. درحالی كه مجموع مصرف بخش‌های خانگی و صنعتی، بسیار كمتر از میزان آبی است كه در بخش‌های دیگر هدر می‌رود.

تهدید جدی است
آنچه مسلم است اینكه اگر وضعیت به همین منوال ادامه پیدا كند، تهدید جدی برای سفره‌های زیرزمینی است و به گفته معاون بهره‌برداری و حفاظت آب شركت مدیریت منابع آب ایران؛ اگر بحران آب را جدی نگیریم، تا چند سال دیگر برخی شهرهای كشور بویژه در خراسان، از جمعیت خالی می‌شود و مسؤولان باید تمركز خود را برای بهبود شرایط روی بخش‌هایی بگذارند كه بیشترین مصرف و هدررفت آب را دارد.
به عبارتی دیگر برای خروج از بحران آبی در خطه پهناور خراسان، باید جبران مافات كنیم. واقعیت این است كه برای تصمیم‌گیری فرصت زیادی نداریم.ك/1
7496