وقتی «عروسك» ها لبخند نمی زنند

تهران - ایرنا - شمار تامل برانگیز ازدواج كودكان، در دوره ای كه بالا رفتن سن ازدواج چالشی اجتماعی به شمار می رود، در قامت پدیده ای آسیب زا خودنمایی می كند.

عروسك واژه ای است كه برای نامیدن اسباب بازی هایی با شكل و شمایل آدم ها به كار می رود.

شاید دلیل نامیده شدن این بازیچه های كودكانه، فراوانی اسباب بازی هایی است كه در قامت عروسانی كوچك، گونه هایی گلی، پیراهن چیندار و تور سفید روی سر دارند و لبخند می زنند.

و اما عروسك می تواند برای نامیده شدن آدم هایی واقعی نیز به كار رود؛ عروس هایی كه به دلیل سن پایین، پسوند تصغیر به خود می گیرند و عروسك نامیده می شوند.

ازدواج در دوره خردسالی و نوجوانی پدیده ای است كه كودكان را چند سال پیش از آنكه باید، به خانه بخت می فرستد. البته این بخت در بسیاری موارد تیره گون است.

به این ترتیب، عروسان آینده در فرایندی زودرس به عروسك هایی تبدیل می شوند كه كمتر لبخند می زنند.

آمارهای رسمی نشان می دهد كه در روندی خلاف جریان بالا رفتن سن ازدواج در مناطق شهری، هنوز شمار بالایی در مناطق محروم و دور افتاده در دوره خردسالی و نوجوانی ازدواج می كنند.

البته این پدیده فقط محدود به مناطق روستایی و مرزی نیست و نمونه هایی از ازدواج كودكان در شهرهای بزرگ نیز به چشم می خورد.

** ثبت احوال و ارقام عروسان نوجوان

چندی پیش، معاونت فناوری اطلاعات و آمار جمعیتی سازمان ثبت احوال كشور در خبرنامه آماری سال 1392، رخدادها و اطلاعات جمعیتی كشور در سال گذشته را منتشر كرد.

یكی از آمارهای قابل توجه، شمار خردسالان و نوجوانانی است كه سال گذشته ازدواج آن ها به ثبت رسید.

بنا بر این آمار، در سال 1392 خورشیدی، چهل و یك هزار و 439 دختر زیر 15 سال ازدواج كرده اند كه این شمار 5.4 درصد از مجموع ازدواج های به ثبت رسیده است.

همچنین، شمار دخترانی كه بین 15 تا 19 سالگی ازدواج كرده اند به دویست و سی و چهار هزار و 974 تن می رسد. این رقم بیش از 30 درصد همه ازدواج های ثبت شده سال گذشته در كشور است.

در بخش ولادت های ثبت شده در سال 1392، 1727 تن از مادران زیر 15 سال سن داشته اند.

نكته قابل توجه اینكه پسران نیز از ازدواج در سن خردسالی بركنار نمانده اند و سال گذشته 313 مورد ازدواج پسران زیر 15 سال مورد تایید ثبت احوال قرار گرفته است. این شمار برای پسران 15 تا 19 سال، سی و شش هزار و 155تن بوده است.

این در حالی است كه بسیاری از كنوانسیون های بین المللی، سن ازدواج را 18 سال تعیین كرده اند.

در ایران، ماده 1041 قانون مدنی كه در سال 1381 در مجمع تشخیص مصلحت نظام مورد بازبینی و اصلاح قرار گرفت، سن ازدواج دختران را 13 سال و پسران را 15 سال تعیین كرده است.

همچنین، قانون یاد شده این اجازه را به پدر یا جد پدری دختر داده كه بنابر تشخیص دادگاه، او را قبل از ۱۳ سالگی نیز به عقد ازدواج درآورند.

یكی از موضوعاتی كه در ارتباط با پدیده ازدواج كودكان اهمیت دارد، فاصله سنی زیاد عروسان با همسرانشان است.

بر پایه آمارهای سال 1391 خورشیدی، ۲۳۵ نفر از دختران زیر ۱۵ سال با مردان بالای ۳۵ سال، نزدیك به ۱۰۰ تن از دختران زیر ۱۵ سال با مردان بالاتر از ۴۰ سال و ۶۰۲ نفر از دختران بین ۱۵ تا ۱۹ سال نیز با مردان ۴۰ سال به بالا ازدواج كرده‌اند.

مساله دیگر، طلاق هایی است كه سرنوشت كودكان ازدواج كرده را رقم می زند.

در این پیوند، فعالان اجتماعی در زمینه حقوق زنان و كودكان، گسترش طلاق را از آسیب های مهم ازدواج كودكان می دانند.

«فرشید یزدانی» عضو انجمن حمایت از حقوق كودكان، سی و یكم مردادماه سال 1391 در گفت و گو با خبرگزاری مهر با اشاره به افزایش 45 درصدی ازدواج و طلاق كودكان بین سال های 1384 تا 1389 گفت: آمار سال 1389 نشان می دهد 37 هزار كودك 10 تا 18 سال مطلقه و بیوه در كشور وجود دارد.

همچنین در سال 1389، شمار ازدواج های كودكان زیر 10 سال، 716 مورد بوده كه نسبت به سه سال قبل آن، حدود 2 برابر افزایش یافته است.

یزدانی با استناد به آمارهای سال های 1386 تا 1389 گفت: بر پایه این آمارها، هر سال 800 كودك دختر 10 تا 14 سال و 15 هزار كودك دختر 15 تا 19 سال در كشور طلاق گرفته اند.

البته دفتر آمار جمعیتی سازمان ثبت احوال كشور با افزایش حساسیت موضوع ازدواج های زود هنگام، توضیحاتی در تارنمای این سازمان منتشر كرده است.

در این اعلان آمده است: حجم قابل توجهی از شمار ازدواج های زودهنگام به سال های پیشین مربوط و به عنوان «ازدواج معوقه» در چند سال گذشته ثبت شده یا در حال ثبت است.

در این ازدواج ها، زوج ها ازدواج شرعی داشته اند، ولی آن را ثبت قانونی و رسمی نكرده اند‌.

بنابر این، پس از گذشت سال ها از زندگی زناشویی، زوج های یاد شده به دلایل متفاوت از جمله بهره مندی از امكانات و تسهیلات اجتماعی چون دریافت یارانه، سهام عدالت، دریافت گذرنامه برای سفرهای زیارتی و ... در سال های گذشته اقدام به اثبات همسری و ثبت ازدواج خود نموده‌اند.

مسوولان ثبت احوال افزوده اند: بررسی آمارهای ثبتی ازدواج در سال 1390 نسبت به سال 1389، حكایت از كاهش ثبت ازدواج برای مردان و زنان گروه های سنی زیر 10 سال و بین 10 تا 14 سال سنی دارد.

این كاهش در همسنجی با افزایشی كه در سال 1389 نسبت به سال 1388 شاهد بودیم، بیشتر قابل توجه است؛ به گونه ای كه در سال 1390 از ثبت ازدواج مردان كمتر از 15 سال، 48.9 درصد و از ثبت ازدواج زنان كمتر از 10 سال، 69.3 درصد كاسته شده است.

با وجود این كاهش، هنوز در برخی نقاط دور افتاده و محروم و حتی مناطق شهری، این چالش به صورت جدی تهدیدی در برابر سلامت روحی و جسمی زنان و كودكان به شمار می رود و به باور كارشناسان آسیب های فردی و اجتماعی گوناگونی را به بار خواهد آورد.

** آسیب های ازدواج كودكان

در سال های گذشته، تعیین سن قانونی ازدواج، موضوعی بوده كه به باور «سید حسن موسوی چلك» رییس انجمن مددكاران اجتماعی ایران، درباره آن بحث ها و بررسی های فراوانی صورت گرفته است.

با وجود این بررسی ها، سن قانونی تعیین شده در مراجع قانونگذاری و تصمیم گیری، تناسبی با عرف و واقعیت های اجتماعی كشور ما ندارد.

موسوی چلك در گفت و گوی روز شنبه یازدهم مردادماه با پژوهشگر خبرگزاری جمهوری اسلامی گفت: یك كودك 15 ساله شاید از نظر قانونی برای ازدواج مشكلی نداشته باشد، ولی این سوال مطرح است كه آیا آمادگی و بلوغ روانی و اجتماعی لازم برای پذیرش مسوولیت همسری، مادری و دیگر نقش های مرتبط با یك زن ازدواج كرده را دارد یا خیر؟

طبیعی است كه كودكی با سن 13، 14 سال از نظر روانی و اجتماعی توانایی برای انجام مسوولیت های یاد شده را نداشته باشد.

چطور می توان توقع داشت، كسی كه خود در سن كودكی است، مادر كودكی دیگر باشد.

نكته جالب توجه اینكه این پدیده افزون بر مناطق روستایی و مرزی در شهرها نیز در حال گسترش است و شماری از دختران خانواده های نابسامان و از هم پاشیده (كه خانواده تعریف نمی شوند) به اجبار یا برای فرار از وضعیت بدتر به وضعیت بد به ازدواج زودهنگام تن در می دهند.

رییس انجمن مددكاران اجتماعی ایران هدف از تشكیل خانواده را تعالی فردی و اجتماعی اعضای جامعه خواند و تاكید كرد: در این نوع ازدواج ها به دلیل تكمیل نشدن فرایند بلوغ، هدف یاد شده تامین نمی شود.

موسوی چلك افزود: كاش سرنوشت و آمار طلاق این نوع ازدواج ها نیز مورد توجه قرار می گرفت، زیرا بسیاری از كسانی كه در سن پایین ازدواج می كنند به دلیل مشكلاتی چون فاصله زیاد سنی، فكری، عاطفی و ... زن و مرد، از هم جدا می شوند.

حال شما فرض كنید، كسی كه در سن زیر 15 سال ازدواج كند، سپس طلاق را تجربه كند و دارای فرزند هم شده باشد، چه شرایط دشواری را تجربه كرده است.

رییس انجمن مددكاران اجتماعی ایران افزود: یكی از موضوع هایی كه حوزه مددكاری اجتماعی با آن سر و كار دارد، مسائل مربوط به طلاق، آسیب های مربوط به زنان، كودكان و ... در خانواده ها و جامعه است.

به همین دلیل، از سال های گذشته (سال 1378) چاره جویی برای كاهش طلاق، در دستوركار فعالیت مشترك نهادهایی چون دادگستری، بهزیستی و گروه های مددكاری اجتماعی قرار گرفت.

در این ارتباط، در بررسی های تخصصی حوزه مددكاری اجتماعی، ازدواج در سن پایین به عنوان یكی از مهمترین عوامل افزایش طلاق تعیین شده است.

موسوی چلك تاكید كرد: در جامعه كنونی، نقش زنان به نسبت 50 سال پیش بسیار تغییر كرده است و این نقش را نمی توان فقط به برآورده كردن نیازهای جنسی همسران كاهش داد.

بنابر این، لازم است قانونگذاران برای رسیدگی به این چالش اجتماعی چندوجهی، استثناها را كنار بگذارند و با توجه به واقعیت های جامعه كنونی تصمیم گیری كنند.

در پیوند با موضوع ازدواج كودكان در ایران، «مجید ابهری» رفتارشناس و آسیب شناس اجتماعی نیز در گفت و گوی روز شنبه یازدهم مردادماه با پژوهشگر خبرگزاری جمهوری اسلامی، به بیان دیدگاه های خود پرداخت.

ابهری در پاسخ به پرسشی در مورد آسیب های ازدواج های زودرس گفت: از نگاه رفتارشناسی، ازدواج های زودهنگام، فقط آسیبی اجتماعی نیست، بلكه خود بستری آسیب ساز به شمار می رود.

این ازدواج ها در بسیاری موارد ناكامی های زناشویی، زایمان های نارس و طلاق را به دنبال دارد.

همچنین دیده شده كه ازدواج های زودرس فرار از خانه، خودكشی و خودسوزی را به بار آورده است.

وقتی یك دختر به دلیل ازدواج نابهنگام از خانه و شهر خود فرار می كند، ممكن است به شمار زنان خودفروش اضافه شود.

همچنین گسترش بیماری های پرخطر جنسی، تجاوز، اعتیاد، متلاشی شدن خانواده ها و ... معضلاتی است كه به طور غیر مستقیم با ازدواج های زودرس ارتباط می یابد.

ابهری در پاسخ به پرسشی در مورد ریشه های بروز چالش ازدواج كودكان گفت: از آنجایی كه این ازدواج ها به طور معمول در مناطق مرزی، قبیله ای و عشیره ای صورت می گیرد، متاسفانه حدود 90 درصد از آن ها به عنوان ازدواج دوم یا سوم مردان بوده و در بسیاری موارد اختلاف سنی بین زن و مرد زیاد است.

برخی از این ازدواج ها برای انعقاد پیمان دوستی و خون بس انجام می شود و بعضی دیگر برای وصل روابط عشیره ای.

همچنین، این ازدواج ها كه در خانواده های از هم پاشیده و بین مهاجران شایع تر است می تواند جنبه مادی پیدا كند، به این معنا كه ازدواج به خاطر پول رخ می دهد و در واقع كودكان كم سن و سال به مردان مسن فروخته می شوند.

بنابر این، آسیب هایی كه از این ازدواج ها ریشه می گیرد و به جامعه تزریق می شود بسیار تامل برانگیز است؛ چرا كه نزدیك به 70 درصد از این ازدواج ها یا به طلاق و ناكامی منجر یا به خاطر مسائل قومی، محیطی و فرهنگی با اجبار تحمل می شود.

ابهری در پاسخ به این سوال كه بالا بردن سن قانونی برای ازدواج تا چه میزان می تواند در رفع این چالش اثرگذار باشد گفت: ما نمی توانیم فقط در برابر این چالش، الزامات قانونی برقرار كنیم.

بسیاری از ازدواج های زودهنگام از مجاری قانونی صورت نمی گیرد. به این شكل كه فقط صیغه عقد از سوی یك ریش سفید یا شخصیت محلی بین زوج ها خوانده می شود و پس از سال ها ممكن است به ثبت قانونی برسد.

با توجه به آنچه گفته شد، تصویب قوانین تشدید مجازات والدین و خانواده هایی كه دختران خود را در سن پایین به ازدواج در می آورند در كنار اطلاع رسانی، آگاه سازی عمومی و فرهنگ سازی باید به صورت میان مدت و دراز مدت مورد توجه مسوولان قرار گیرد.

**فرجام سخن

در پیوند با مساله ازدواج خردسالان و نوجوانان، بسیاری از كارشناسان نتیجه مستقیم این پدیده را تحمیل آسیب های روانی و جسمی جبران ناپذیر بر این كودكان می دانند.

افزون بر اینكه ازدواج زودهنگام می تواند محرومیت هایی چون بركنار ماندن از تحصیل و آموزش را برای دختران و حتی پسران نوجوان به دنبال داشته باشد.

این در حالی است كه در جامعه امروزی، آموزش در حوزه های مختلف بایسته ای غیر قابل انكار برای اعضای آن به شمار می رود.

به باور شماری از ناظران، خشونت ورزی و پایمال شدن بسیاری از حقوق كودكان و زنان، كمترین هزینه های ازدواج های نابهنگام است، زیرا این پدیده حتی می تواند به قیمت جان عروسان خردسال تمام شود.

به عنوان مثال، بارداری در سن پایین به سلامت مادر و نوزاد لطمه می زند، به ویژه اگر بارداری به صورت پیاپی و بدون وقفه باشد.

در سراسر جهان، بارداری اصلی ترین دلیل مرگ ومیر زنان بین ۱۵ تا ۱۹سال است. احتمال مرگ ومیر بر اثر بارداری، در این گروه سنی، ۲۰ تا ۲۰۰ درصد بیشتر از خطر بارداری زنان گروه سنی ۲۰ تا ۲۴ساله است.

افزون بر آنچه گفته شد، از هم پاشیدگی خانواده ها و شماری از نابسامانی های اجتماعی، پیامدهایی است كه از ازدواج های زودهنگام ریشه می گیرد.

از محمد كاظمی -گروه تحقیق و تفسیر خبر

پژوهشم**9279**1358