۱۴ تیر ۱۳۹۳،‏ ۸:۲۱
کد خبر: 81225511
۰ نفر
نقش و نگار حنا در جزیره قشم

قشم – ایرنا – مردم قشم حنا را گیاهی بهشتی می دانند و نقش ها و نگاره های زیبا و متنوع حنا بر دست و پای نو عروسان و تازه دامادهای قشمی را وانمودی از شگون و شكوفایی زندگی در سرزمین قشم می شمارند.

در باور مردم جزیره قشم ˈحنا از جنت استˈ و اثری از بهشت و نشانه ای از شادی، مهر و نیكبختی دارد، حنا كه در گویش محلی به آن ˈحنیرˈ می گویند با خود خنكای دریا را به همراه دارد و برای تمام آفت های پوستی و تاول های دردناك درمانی موثر است، شاید آبی باشد كه بر آتش می ریزند.

پدید آوردن نگاره های بر دست و پا به ویژه دست و پای عروسان نه تنها بخشی مهم از جشن عروسی سنتی قشم، بلكه در شمار هنرهای ممتازی است كه زنان و دختران جزیره به آن علاقه دارند. از حنا علاوه بر عروسی ها درجشن های دیگر نیز استفاده می شود مانند: عید سعید فطر و قربان كه مهمترین اعیاد در جزیره قشم است .

حنابندان مشهورترین آیینی است كه در بر پایی آن حنا نقش كلیدی دارد. آیین عروسی در قشم با حنابندان آغاز می شود و در باور عوام بستن حنای عروس از واجبات است و بستن آن به دست و پای عروس و داماد لازم و از بخش های جدا نشدنی جشن عروسی است.

در گذشته در جزیره قشم به هنگام جشن عروسی، سه شب را به حنابندان اختصاص می دادند و تمام دست و پای عروس را با این نگاره ها می پوشانند و معتقد بودند كه این كار برای عروس سبز بختی به همراه می آورد .

روز اول را «حنیر دزی» می گفتند. درشب این روز تنها بستگان نزدیك عروس دعوت می شدند و به هیچ روی حنای عروس یا داماد به كسی داده نمی شد و صرفا درآیین به كار می رفت.

شب دوم را «حنیر راستی» می گفتند، معمولاً در این شب اغلب نزدیكان و آشنایان به جشن دعوت می شدند.

شب سوم حنابندان « حنیر عَوَضا» نام داشت. در این شب بخشی از حنای عروس و داماد با هم « عوض» می شد. بستن حنای عروس و داماد به عهده زنان بود و این كار را نیز گروهی از زنان آشنا و نزدیك انجام می دادند.

هنگام برگزاری آیین حنابندان زنان گرد عروس و داماد می ایستادند و با خواندن اشعاری در مدح پیامبر و ائمه كه به باسنك مشهور است و همچنین اشعار موزون دیگر، تكه پارچه هایی را كه در دست داشتند، تكان می دادند و می خواندند.

البته زنان مسن هم از حنا استفاده می كنند ولی به صورت ساده، كف پا و دستشان را می پوشانند. قبلا حنای مصرفی را از هند تهیه می كردند و با لیمو عمانی و چای و شكر مخلوط می كردند تا حنا پررنگ تر می شود. در حال حاضر حنا را از دبی به قشم وارد می كنند.

** انواع نقوش

نقوشی كه در نگاره های حنا به كار می روند، پیچش متفاوت و نامتعارف گل و برگ هایی است كه در سوزن دوزی ها هم استفاده می شوند. در گذشته از خطوط بسیار ساده برای ترسیم نقوش حنا استفاده می شد. نقوشی مانند خورشید و درخت نخل و نقاط ریز از رایج ترین اشكال مورد استفاده بوده است.این نقوش به صورت ذهنی ترسیم می شد و هیچ نوع طرح یا نقشه آماده ای نداشت. به مرور زمان بر تنوع و گستردگی آنها اضافه شده است.

در نقوش مورد استفاده از دیگر صنایع دستی جزیره و از جمله گلابتون دوزی ها ایده گرفته شده است. دختران و زنان جزیره علاقه وافری به این طرح ها و ترسیم آنها با حنا دارند و تمام سطح دست و انگشتان را با آنها می پوشانند. این نگاره ها هم در گلابتون دوزی و هم در حنا تراویده ذهن خلاق زنان است. گلبوته ها و نگاره های حنا در قدیم به وسیله سوزن و یا مغ بر دست و پا زده می شد، اما امروزه از قیف های مخصوص برای نشاندن خمیر حنا بر دست و پا و ماندگاری طرح ها استفاده می شود.

نقوش این تزئینات بیشتر گیاهی بوده و در حال حاضر اكثر نقوش حنا منشا غیر ایرانی دارد و از كاتالوگ های عربی گرفته می شود، همچنین از شابلون های آماده وارداتی نیز برای نقش انداختن بر روی دست و پا استفاده می كنند.

** تاریخچه حنا

حَنا (به انگلیسی: Henna یا Hina)‏ گیاهی است از رده «دو لبه ای های جداگلبرگ» كه خود تیره مشخصی را بنام «حنا» می سازد، این گیاه به صورت درختچه ای است كه در شمال و مشرق آفریقا و شبه جزیره عربستان و ایران و هند كشت می شود.

حنا از زمان‏های بسیار دور به عنوان یك نوع رنگ شناخته شده است و یكی از قدیمی‏ترین تركیبات آرایشی و بهداشتی در جهان به شمار می‏رود. مطالب بسیاری درباره نخستین خاستگاه درخت حنا گفته شده است. عده ای ˈهندˈ را نخستین خاستگاه حنا می دانند. اما برخی دیگر نخستین خاستگاه و رویشگاه حنا را « مصر باستان» می دانند و بر این پندارند كه این گیاه در سده 12 میلادی از مصر به هند برده شده است. پژوهش های باستان شناسی نشان می دهد كه در مصر باستان از حنا، پیش از عمل مومیایی، برای رنگ كردن انگشتان دست و پای فراعنه استفاده می كردند. حتی مومیایی هایی پیدا شده كه با پارچه هایی با حنا رنگ شده پیچیده شده بودند.

با این همه، كاربرد حنا اختصاص به فراعنه نداشت و مردمان دیگر نیز از حنا برای آذین دست و پا و مسایل دارویی- پزشكی استفاده می كردند. در هند ناخن ها و انگشتان عروس‏ها را با حنا رنگ می‏كردند در قرون وسطی اطبای عرب از حنا به عنوان داروی مؤثر یاد كرده‏اند. حنا برای سوختگی‏ها، زخم‏های دهان و آبسه‏ها مطرح بوده است. در زمان های گذشته این باور رایج بود كه در مواد سرخ رنگی چون«گل اخرا»، « خون» و « حنا» قدرتی نهفته است كه آگاهی انسان را از نیروهای فرا زمینی بیشتر می كند. از این روی ، برای نگهداری چنین« معنویت» و « نیرویی » از این گیاه بهره می گرفتند.

نخستین گواه مكتوبی كه به گونه ویژه، كاربرد حنا را برای آذین دستان زنان و نو عروسان نشان می دهد افسانهˈ اوگاریت بَعَل و آنات ˈ است كه به 2100 سال پیش از میلاد باز می گردد. گذشته از مناطق بسیار در خاورمیانه و آفریقا، در جنوب چین نیز از حنا در برگزاری مراسم و آیین های گوناگون استفاده می كردند. و راهبان بودائی در مراسم مذهبی خود هنوز هم از گل های معطر حنا استفاده می‏كنند.

روشن است كه كشت و كاربرد حنا در ایران به گذشته های بسیار دور باز می گردد و این گیاه یكی از فراوردهای مهم كشاورزی بوده كه هم در داخل ایران كاربرد بسیاری داشته و هم در بخش فراوانی از آن به خارج صادر می شده است. مركز اصلی كشت حنای ایران كرمان و به ویژه بم و بهرام آباد و پاره ای از مناطق جنوب به ویژه هرمزگان است.

** انواع حنا

به طور كلی سه نوع حنا وجود دارد كه با توجه به رنگ بخش بندی می شوند: سرخ، سیاه و كم رنگ. پر طرفدارترین گونه حنای سرخ و پس از آن حنای سیاه است. از حنای كمرنگ بیشتر برای خنك كردن و ترمیم پوست استفاده می كنند.

برای خنك شدن بدن حنای كم رنگ را با مقداری آب می آمیختند و فرد در مخلوط آب و حنا می خوابید تا پوست بدنش خنك شود بدون اینكه پوست رنگ ویژه ای به خود بگیرد.

ˈخواص حناˈ

حنا به گفته حكمای طب سنتی ایران گیاهی سرد و خشك و هم گرم و خشك است. این گیاه برای بیماری های سر و چشم و دهان نافع است. ضماد برگ آن با برگ گردو برای سردرد توصیه شده است.از گذشته های دور تا امروز حنا یكی از مهم ترین و قابل توجه ترین گیاهان زینتی و دارویی برای ما ایرانی ها بوده است. این گیاه حتی جایگاه خاصی در آداب و رسوم ما دارد. كاربرد دارویی و استفاده از آن در برگزاری آیین ها و مراسم از عمده كاربردهای حنا در گذشته بوده است. همچنین از ویژگی گندزدایی و زدایندگی آن برای تمیزی و خنكی پوست و مو بهره گرفته اند. بسیاری از آفریقایی ها و آسیایی ها از این ماده ارزان و در دسترس برای خنك كردن و تمیزی موهایشان در ماه های گرم استفاده می كردند و حنا در آیین های گوناگون،از جمله عروسی، ختنه سوران، زار و مراسم دیگر كاربرد داشته است.ك/4

از: سمیه گرامی