۵ فروردین ۱۳۹۳،‏ ۹:۵۹
کد خبر: 81098299
۰ نفر
اروميه مهد مساجد كهن و تاريخي ايران زمين

اروميه - ايرنا - شهر اروميه مهد مساجد كهن و تاريخي ايران است كه در راس آن مسجد جامع اروميه همچون نگيني در بافت مركزي اين شهر خودنمايي مي كند.

گردشگراني كه اروميه را به عنوان شهر سفر خود انتخاب مي كنند، بازديد و ديدار از مساجد تاريخي اين شهر را در كنار ساير بناهاي تاريخي فرصتي مغتنم براي آشنايي با فرهنگ اين شهر و منطقه مي شمارند.

وجود مساجد تاريخي متعدد در اروميه، اين شهر به عنوان يك كانون ديني و مذهبي معرفي مي كند.

** مسجد جامع اروميه

اين مسجد يكي از آثار كهن و قديمي شهر تاريخي اروميه است كه در ميان بازار تاريخي اين شهر قرار دارد و يكي از اركان اصلي بافت قديمي شهر به شمار مي‌رود.

بعضي از محققان اعتقاد دارند كه در ابتدا اين بنا آتشكده بوده و بعد از ورود مسلمين ويران گشته و سپس در قرن هفتم بر روي آن مسجدي بنا شده است.

به اعتقاد محققان سبك گچبري ها، تزئينات، ستون بندي ها، طاق هاي مسجد جامع عينا شبيه سبك معماري سلجوقيان است.

تاريخ تجديد بناي اين مسجد معلوم نيست اما محراب آن در تاريخ 676 هجري قمري ساخته شده است.

اين مسجد به همراه بافت قديمي شهر به خصوص بازار و راسته هاي آن بارها مورد مرمت قرار گرفته است.

مسجد جامع با دو ورودي كه از صحن بزرگ آن منشعب مي‌شود، به بازار راه دارد.

اين مسجد داراي آثاري از دوره هاي مختلف است و شبستان گنبددار قديمي هسته اوليه اين بنا را تشكيل مي‌دهد كه حاوي كليه مشخصات معماري اسلامي است و به احتمال زياد اين بخش متعلق به دوران سلجوقيان مي باشد.

محراب مسجد با گچبري خيلي نفيس در اين قسمت قرار دارد و در زمان ايلخانان ساخته شده است. چهل ستون متصل به شبستان گنبددار است و زمان ساخت آن جديدتر از ساختمان اولي به نظر مي‌رسد كه در خاكبرداري از كف آن مقداري اشياي متعلق به دوره ايلخانيان به دست آمده و اين چهل ستون به خاطر صدمات وارده چندين بار مرمت شده است.

حجره هاي قديمي اطراف صحن مسجد متعلق به اوايل دوره زنديه مي باشد و بر اساس سنگ نوشته آن متعلق به سال 1184هجري قمري است.

بخش نوساز اطراف صحن به جاي بافت فرسوده ساخته شده و مصالح به كار رفته در مسجد نيز متفاوت است. شبستان گنبددار و چهل ستون با دو نوع مصالح، قسمت تحتاني و قسمت هاي بالايي آن از آجر ساخته شده است از مهمترين عوامل تزئيني مسجد كتيبه هاي كوفي دور گنبد و گچبري محراب آن است.

قبل از ساخت مصلاي بزرگ امام خميني (ره) اروميه، بعد از پيروزي انقلاب اسلامي سال هاي سال نماز جمعه اروميه در مسجد تاريخي جامع اقامه مي شد.

** مسجد مناره اروميه

مسجد مناره در فاصله كمي از مسجد سردار و در محله امير نظامي شهر اروميه قرار دارد اين مسجد بنايي است با مناره بلند و در دوره قاجاريه توسط دو نفر به نام 'حاج علي يار خان' و 'حاج يدالله خان' امير نظامي افشار ساخته شده است.

مسجد مناره اروميه در رديف آثار با ارزشمند و تاريخي آذربايجان غربي است و مناره به صورت تك بنائي در مجاورت مدرسه قديمي هدايت ساخته شده است،

مسجد مناره با زيربناي حدود 450 متر مربع، فاقد صحن است و با الگوي مساجد شمال غرب ايران از نوع مساجد شبستاني با پوشش تير چوبي طراحي شده است.

مناره اين مسجد با ارتفاع 22/50 متر بر محور تنه بلند درختي كه هسته مركزي آن را تشكيل مي دهد ساخته شده، قطر اين هسته چوبي از پايين به سمت بالا باريكتر مي شود و ارتفاع اين تنه هم اندازه با ارتفاع مناره است.

تك تك پله هاي چوبي مناره كه بر تنه اين درخت استوار گشته و بر محور آن چرخيده اند نقش تكيه گاه تنه مناره را ايفا نموده و فضاي ميان تنه درخت و جداره مناره را پوشانده و باعث اتصال تنه درخت و جداره مناره شده اند.

بدنه مناره تلفيقي از آجر لعابدار و معمولي است كه آجرهاي لعابدار به صورت نگين هايي مارپيج بر تنه مناره چرخيده اند.

نكته حائز اهميت در معماري اين مسجد كه آن را از ديگر مساجد ممتاز مي كند اين است كه در ورودي اصلي و همه پنجره هاي چوبي مستطيل طولي و نيز دايره اي شكل مسجد دو جداره هستند.

جداره بيروني پنجره هاي طولي پوشش ساده دولنگه چوبي است كه پنجره ها را در برابر عوامل جوي و محيطي محافظت مي كند و جداره داخلي پنجره هاي دايره اي شكل كه به فاصله نيم متر از جداره بيرون تعبيه شده اند پنجره هاي مستطيلي چوبي با ابعاد بزرگتر هستند كه ضمن جلوگيري از نفوذ سرما امكان پخش بيشتر نور را فراهم مي كنند.

ديوارهاي جانبي با آجر كاري منظم به خوبي بندكشي شده است و در حد فاصل بندهاي مناره مسجد آجرهاي لعاب دار مربع شكل كوچك به صورت مارپيچ قرار دارد و قسمت فوقاني مناره كه با كاشي هاي هفت رنگ حاشيه سازي شده حكايت از ذوق سازندگان بنا دارد و اين ذوق در ساخت ستون هاي چوبي و تزئينات روي چوب و همچنين محراب اين مسجد نيز ديده مي شود.

** مسجد اعظم اروميه

مسجد اعظم اروميه در خيابان عسگرآبادي، جنب بازار و ميدان گندم‌فروشان واقع است اين مسجد كه قبلاً به نام مسجد بازارباش نيز خوانده مي‌شد، ‌ داراي شبستان و صحن داخلي مستطيل شكلي است كه در وسط آن گنبد اصلي بر روي هشت پايه و ستون كه از مرمر سفيدكار شده‌ قرار دارد.

در چهار گوشهٔ سقف مسجد، چهار گنبد كوچك هشت ضلعي تعبيه شده كه بدون پايه و ستون است. محراب مسجد نيز با كاشي‌هاي الوان و آيات قرآن به طرز بسيار بديع و جالبي تزئين يافته است.

مسجد داراي دو در ورودي است كه بر بالاي هر كدام مناره‌اي است كه با گلدسته و كاشي‌هاي لعابي سبز و زرد تزئين شده اين درهاي چوبي بي‌نهايت استادانه ساخته شده‌اند و بر روي يكي از درهاي ورودي (در سمت راست) ضمن تزئين با كاشي‌هاي لعابدار، جملهٔ «اللّه و جل جلاله» و در سمت راست آن جملهٔ «محمد رسول‌اللّه» به كار رفته و در بالاي در ديگر مسجد به ترتيب نام امامان معصوم (ع) با زمينهٔ‌ لاجوردي و به رنگ سفيد نوشته شده است.

اين مسجد در تاريخ ۱۳۹۲ هجري قمري برابر با ۱۳۵۱ شمسي به نام مسجد بازارباش بازسازي و به اهتمام مسلمانان تجديدبنا و مسمي به مسجد اعظم شده است.

** مسجد جوانمرد قصاب

بناي اوليه اين مسجد در دوران قاجاريه ساخته شده است و با معرف اوليه مسجد تابلو بزرگي به ابعاد 1×6 متر در خيابان امام خميني (ره) و درانتهاي كوچه جوانمرد قرار گرفته است.

از باني اوليه اين مسجد آگاهي درستي در دست نيست اما گفتني است نام اين مسجد در سياهه مساجد اروميه مندرج در جلد دوم كتاب ايرانشهر به صورت قصاب آمده است.

دهقان در كتاب سرزمين زرتشت از مسجد جوانمرد قصاب به عنوان يكي از مساجد 38 گانه شهر اروميه نام برده است.

به احتمال فراوان مسجد در دوره قاجار توسط دوست داران جوانمرد قصاب ساخته شده است.

مسجد جوانمرد قصاب بدون مناره، گنبد و صحن در زيربناي 360 متر مربع ساخته شده است و فضاهايي همچون شبستان هاي مردانه، زنانه، آبدارخانه، آشپزخانه، دفتر بسيج، كفش كن، سرويس هاي بهداشتي و وضوخانه قسمت هاي مختلف آن را تشكيل مي دهد.

** مسجد حاجي خان يا شهداي افشار

اين مسجد در ضلع شرقي خيابان امام خميني (ره) كوچه تبليغات اسلامي و در محوطه حياط سازمان تبليغات اسلامي واقع شده است.

مسجد يوردشاه، مسجد جعفرآباد و ميدان ايالت (ساختمان هاي شهرداري، شهرباني و ارتش) نزديكترين مكانهاي تاريخي و مذهبي به مسجد حاجي خان هستند.

مسجد حاجي خان كه توسط شخصي به همين نام ساخته شده است يكي از مساجد بزرگ و معروف شهر بوده و به دليل قرار گرفتن در كنار عمارت چهاربرج و ارك شهر بيشتر مورد توجه اعيان و اشراف شهر در دوره هاي گذشته بوده است.

بنا به اظهارات راويان محلي، قدمت مسجد به دوره قاجار مي رسد ولي با توجه به وجود منابع گوناگون در باره وجود قبرستاني به همين نام در جنوب مسجد كه قدمت آن به اوايل دوران صفويه مي رسد، احتمال قديمي تر بودن بناي مسجد از تاريخ فوق نيز وجود دارد.

در اين مسجد فضاهايي نظير شبستان زنانه، آبدارخانه، حسينيه، وضوخانه و سرويس بهداشتي كه در بيشتر مساجد ديده مي شود، وجود ندارد و اطراف محراب در سالهاي اخير توسط رنجبر نقاش، نقاشي شده است.

** مسجد جنرال اروميه

اين مسجد در خيابان خمسه لويي (محله عسگرخان) قرار دارد و تاريخ نخستين بنا به سال 1209 هجري قمري باز مي گردد.

نام اين مسجد برگرفته از نام ژنرال عسگرخان عبدالملكي افشار از نظاميان برجسته و فرماندهان ارتش ايران در زمان فتحعلي شاه است.

عسگرخان از سال ۱۲۲۱ تا ۱۲۲۳ هجري قمري در دوره جنگهاي ايران و روس، سفارت فتحعلي شاه را در دربار ناپلئون بناپارت عهده دار بوده و در ۱۲۴۹ هجري قمري چشم از جهان فروبست.

در باره وجه تسميه و ساخت مسجد در كتاب محمدقلي خان افشار ارومي چنين آمده است كه وي در سال ۱۲۰۹ هجري قمري به محمد قولوخان بيگلربيگي اروميه دستور داد بيت و اولاد عسگر خان عبدالملكي را از قوشچي كوچانده و در جنب دروازه هندو در ملك شخصي براي عسگرخان عبدالملكي عمارتي از نو بنا نهادند و مسجدي نيز در جنب آن بنا گرديد كه بعد‌ها آن مسجد به نام مسجد جنرال (ژنرال) و دروازه مربوطه به دروازه عسگرخان اشتهار يافت.

هر چند در اين كتاب با صراحت به ساخته شدن مسجد توسط ژنرال عسگرخان اشاره نشده است ولي با توجه به نام مسجد نمي توان نقش او را در ساخته شدن مسجد ناديده گرفت.

نماهاي بيروني مسجد، با آجر‌هاي سه سانتي پوشش يافته و داراي پنجره‌هاي كم عرض و كشيده با قوس جناغي است.

ازاره ديوارهاي بيروني را تا ارتفاع دو متر سنگ سياه و نوار‌هايي طوسي رنگ تشكيل مي‌دهد.

بر روي ديوارهاي بيروني صحن (نماي غربي) نيز طاقچه‌هايي با قوس‌هاي جناغي اجرا شده است.

فضاي ورودي مسجد داراي پلاني پنج ضلعي است كه در بالا تبديل به يك نيم گنبد شده است، زير نيم گنبد با كاشي هاي هفت رنگ و تزئينات هندسي و آرايش گل و بوته زيور يافته و عبارات «الله جلّ جلاله»، «ادخلوها بسلام آمنين»، «عجلو بالصلاه قبل الفوت» و «عجلو بالتوبه قبل الموت» كه با خط ثلث طلايي و سفيد رنگ و بر روي كاشي هاي به رنگ آبي لاجوردي نوشته شده اند، ديده مي شود.

مسجد داراي دو مناره در طرفين نماي ورودي ضلع جنوب غربي به ارتفاع تقريبي 15 متر و قطر خارجي 90/1 متر است و ساقه مناره ها با آجرهاي سه سانتي پوشانده شده و با آجرهاي مربع شكل لعابدار فيروزه اي رنگ كه بصورت مارپيچ دو ساقه ها پيچيده شده تزئين شده اند.

در زيرزمين مسجد همچنين دو مزار با سنگ نوشته «آرامگاه ابدي شادروان پاشاخان فرزند عسگرخان ژنرال اعزاز نظام به تاريخ 1266 شمسي به رحمت ايزدي پيوست» و «آرامگاه ابدي مرحومه مغفوره بانو بيوك همسر پاشاخان فرزند عسگرخان جنرال به تاريخ 1278 شمسي به رحمت ايزدي پيوست» ديده مي شود.

** مسجد حاج عبدالله

يكي از مساجد قديمي اروميه واقع در خيابان طالقاني (خيابان شهرام سابق) است كه در اوايل دوره قاجاريه توسط شخصي به همين نام با معماري و هنرمندي علي تعبّدي (كاشي كار) و پورفرد (خطاط) ساخته شده است.

تاريخ سنگ مزار باني مسجد يعني مرحوم حاج عبدالله كه تاريخ 1210 هجري قمري را نشان مي دهد، بيانگر آن است كه اين مسجد در بيش از 223 سال پيش و در اوايل دوره قاجاريه ساخته شده است.

مسجد حاج عبدالله (بدون ملحقات آن) در 620 مترمربع زيربنا ساخته شده و از سمت جنوب و شرق مشرف به كوچه شهيد رضا هاشمي و از سمت شمال و غرب متصل به خانه هاي مسكوني است و داراي سه صحن و سه ورودي است.

صحن اصلي مسجد در جبهه جنوبي و دو صحن ديگر كه با يك در به هم ارتباط دارند در جبهه شمالي و شمال شرقي قرار گرفته اند.

فضاي داخلي شبستان با استفاده از پارچه سبز رنگ به دو قسمت مجزا زنانه و مردانه تقسيم شده است. كف شبستان با فرشهاي دستبافت مفروش شده و دورتادور ديوارهاي آن صندلي هاي فلزي تاشو با پوشش سبز رنگ نصب شده است. بقيه ديوارها با گچ سفيد اندود شده اند، پوشش سقف آن نيز از داخل مسطح و با تيرهاي چوبي اجرا شده و پوشش بيروني آن شيرواني است.

محراب مسجد در ضلع جنوبي شبستان قرار دارد، دهانه محراب 36/1 متر و ارتفاع آن پنج متر است پيرامون محراب كتيبه‌اي به عرض30 سانتيمتر به خط ثلث سفيد بر روي كاشي سبز رنگ با حاشيه كاشي هفت رنگ چرخيده كه حاوي متن آيه الكرسي است.

** مسجد امام شافعي (سني ها)

اين مسجد در ضلع شمالي خيابان شهيد منتظري و در نزديكي ميدان ولايت فقيه اروميه واقع است.

در جوار ميدان ولايت فقيه كنوني و در نزديكي محله سني نشين شهر اروميه پيشتر مسجد مخروبه اي ( كه سال ساخت آن روشن نيست) با مصالح و پوشش خشت و پوشش چوبي ديوار به ديوار خانه آخوند ملا عبدالكريم مومن روحاني شيعه وجود داشت كه سني هاي ساكن اروميه در اين مسجد نماز مي خواندند.

در سال 1288 هجري شمسي از طرف شهبندري (كنسول) عثماني به آخوند مذكور اطلاع مي دهند كه كنسولگري در صدد ساختن مسجدي نو در محل مسجد مخروبه است و با دخالت شهبندري خانه آن آخوند ضميمه مسجد مي شود كه بعدها مقداري وجه براي اخذ رضايت و گرفتن قباله مسجد به آخوند پرداخت مي شود و در جاي مسجد قبلي و محلي كه خريداري شده مسجد نو و يك مناره اي در كنار آن احداث مي شود.

مسجد امام شافعي (سني ها) در 1060 مترمربع زيربنا ساخته شده است.

سازه اين مسجد فلزي و از نوع سيستم طاق ضربي و نماي خارجي آن با سنگ تراورتن سفيد پوشش يافته است.

مسجد داراي گنبد و مناره قديمي در كنار آن و دو مناره ساده فلزي طلائي رنگ به ارتفاع تقريبي 9 متر است كه در بالاي ساختمان موقوفه مسجد در ضلع جنوبي نصب شده است.

** مسجد مهدي القدم

بناي اين مسجد از ضلع جنوب غربي به خيابان سرداران 2، از ضلع جنوب شرقي به كوچه شهيد بهزاد دربندي (محله مهدي القدم سابق) و از دو ضلع ديگر به خانه هاي مسكوني مشرف مي شود، كليساي ننه مريم و مسجد لطفعلي خان از بناهاي مهم و تاريخي در نزديكي مسجد مهدي القدم هستند.

با استناد به سنگ نوشته موجود در قدمگاه مسجد كه تاريخ تعمير قدمگاه را 1216 هجري قمري قيد كرده است مي توان اذعان داشت كه مسجد مي بايست پيش از اين تاريخ ساخته شده باشد.

در كتاب تاريخ رضائيه كه حدود نيم قرن پيش تأليف شده در كنار مساجدي چون جامع، سردار و بازارباش از مسجد مهدي القدم به عنوان يكي از مهمترين مساجد شهر رضائيه سابق نام برده شده است.

طبق اظهارات اهالي، حدود 250 سال پيش يكي از معتمدين محل در زمين بناي فعلي مسجد، قطعه سنگي با ردپايي منتسب به امام زمان (عج) رؤيت كرده و به دليل اعتقاد به قداست آن زيارتگاهي (قدمگاه) بنا شد كه با گذشت زمان به مسجدي بدل گشت. به دليل وجود اين قدمگاه اين مسجد را مهدي القدم ناميدند.

پوشش مسجد به صورت شيرواني اجرا شده و فاقد گنبد است اما مناره اي به بلنداي نزديك به 8 متر در جنوب شرقي بنا دارد و با ورود به شبستان و كمي انحراف به سمت چپ، محراب و در مقابل آن ضريح قدمگاه را مشاهده مي كنيم.

در شهر اروميه در سال 1361 هجري شمسي براي اولين بار نمايش هاي تعزيه و شبيه خواني توسط بازيگران و ايفا كنندگان نقش هاي مختلف از عزاداران مسجد مهدي القدم در مزار شهداي اروميه (باغ رضوان) به اجرا درآمد كه تا حال ادامه داشته است.

** مسجد يوردشاهي

مسجد يوردشاهي در ميدان انقلاب خيابان امام خميني (ره) اروميه واقع شده است و از نظر موقعيت در بافت متراكم و مركزي شهر اروميه قرار دارد.

اين مسجد را كه به خاطر نام باني آن و محل استقرارش در ميدان و دروازه يوردشاه، مسجد يوردشاهي مي نامند در سال 1250 هجري شمسي در نزديك دروازه و باغ يوردشاه ميدان انقلاب (ايالت سابق) توسط مرحوم شاهوردي اف تاجرباشي معروف به يوردشاهي كه مالك زمين هاي ناحيه بود، با نمايي آجري، ورودي و صحن بزرگ و يك حياط پشتي ساخته شده است.

در جريان يورش شيخ عبدالله شمزيني براي تسخير اروميه، اقبال الدوله والي اروميه براي مقابله با شيخ عبيدالله مسجد يوردشاه را ستاد فرماندهي خود قرار داده بود.

آخرين مرمت و بازسازي مسجد در سال 1343 هچجري شمسي انجام گرفت كه طي آن در و پنجره ها و سقف مسجد بازسازي و از شيرواني فلزي شيب دار به شكل خرپاي براي پوشش سقف استفاده شد.

مسجد از صحن، شبستان مردانه، نيم طبقه (شبستان زنانه) كفش كن،‌ فضاي مياندر، سرويس بهداشتي، وضوخانه، پايگاه مقاومت بسيج، منزل قديمي خادم، منزل جديد خادم و ‌موتورخانه تشكيل يافته است.

محراب اين مسجد تا ارتفاع يك متر از سنگ مرمر سفيد رنگ و بقيه آن با كاشي‌هاي هفت رنگ مزين شده و حاج محمود فرتاشيان، معمار محراب مسجد است.

** داش مسجد

اين مسجد در خيابان شهيد باكري كوي نارون واقع شده، از قدمت دقيق مسجد اطلاعي در دست نيست اما با توجه به وجود سر علم قديمي منقوش به 'سنه 1328' كه در مسجد نگهداري مي شود، مي توان گفت كه اين مسجد در دوره قاجار مسجدي مهم و محفلي براي نمازگزاران، مؤمنين و عزاداران حسيني بوده است.

در نخستين نقشه شهر اروميه كه در سال 1312 شمسي توسط شهرداري رضائيه (اروميه) تهيه شده است نام اين مسجد نيز در نقشه آمده است.

مسجد بدون صحن، گنبد و مناره در زيربنايي حدود ۵۰۰ مترمربع ساخته شده و سازه سقف چوبي و پوشش بيروني آن شيرواني است.

فضاي دروني مسجد را شبستانهاي زنانه و مردانه، حسينيه زنانه، كتابخانه، سرويسهاي بهداشتي و وضوخانه، پايگاه و كانون ورزشي اجتماعي بسيج، كفش داري، موتورخانه و انباري تشكيل مي دهد.

**مساجد بازارباش، اسماعيل بيگ اروميه، حاج عبدالمحمد، خسرو بيگ اروميه 'چهارده معصوم (ع)'، وكيل باشي، چاوشان اروميه (بالا مسجد)، امام جمعه اروميه، قره آغاج اروميه (1)، قره آغاج اروميه (2)، حاج عبدالله، حسين آباد، جعفرآباد، هزاران (جواديه)، حاج ابوطالب، آقا علي اشرف، آغداش، علي شهيد، عرب باغي، حاج عباس، حاجي قاضي، حاج جواد، كربلايي چراغ، خطيب، مير يحيي، حاج محمدقلي، رضا آباد، صغير چيلر (طسوجي هاي مقيم اروميه) و سيد چوبان از مساجد 38 گانه شهر اروميه مي باشند كه اغلب بيش از صدها سال قدمت دارند.

گزارش از: نرگس موذني حبشي

7126/581/245