بوي زندگي در بازارهاي سنتي / رويا و خاطره اي از مشهد ديروز

مشهد - رايحه زعفران ناب، بوي نخود برشته ، عطر خوش گل محمدي، هل و ادويه هاي رنگارنگ، در بازارهاي سنتي، خاطره اي زيبا و تصويري ماندگار از مشهد ديروز در ذهن ايجاد مي كند.

رویایی می شود از حال و هوای كهنه بازارهای دور این دیار كه این روزها كمتر و یا به ندرت می شود آن را از نزدیك حس كرد اما همچنان.

تصویری كه در آن، بازار با خیابانی ماشین رو كه گرداگرد حرم كشیده شده از فضای حرم مطهر مجزا شده و برای امنیت بیشتر و رعایت احتیاط از سوی پیاده و سواره زنجیرهای ضخیمی را با میله های آهنین بین خیابان و بازار بر زمین استوار شده است و انبوه مردم در اطراف حرم موج می زند.

اما اینك برج ها و بازارهای تجاری چندین طبقه با انبوهی از كالاها و مردمی كه در میان زرق و برق و نورهای مختلف نه تنها آرامشی ندارند كه بر حرص و استرس آنان برای خرید كالاها لحظه به لحظه افزوده می شود و وقتی از آنها خارج می شوند بسیاری از كالاهای اضافه كه نیاز شان نیست خریداری كرده اند.

آن روزها چارسوق حرم مطهر با صدها و هزاران حجره بزرگ و كوچك، كاروانسراها و بازارهایی كه دایره وار آن را دوره كرده بودند، احاطه شده بود و هر مسافر و مجاوری كه قصد تشرف به حرم مطهر رضوی را داشت باید از میان این كوچه پس كوچه ها و بازارهای قدیمی سرپوشیده و روباز كه بوی عطر و گلاب مشام را پر می كرد ، می گذشت.

صدای جارچی های حجره ها، همهمه مردم و فروشندگان در این دالان ها و كوچه پس كوچه ها با دیوارهای آجری كه حتی چینش آنها نیز نظم خاصی داشت با ستون های قرینه و سقف های گنبدی خود نمونه ای از تاریخ و فرهنگ اصیل ایرانی و اسلامی بود.

بازارهایی كه سبكی متفاوت و پویا از پیوند زندگی، تجارت و مذهب بود و عطر و بویی متفاوت با بازارهای امروزی داشت كه هنوز هم این احساس زنده بودن و زندگی كردن را در بازارها و بازارچه های برجای مانده از آن ایام به وضوح می توان دریافت.

اما این روزها از آن همه تاریخ و رونق و جذابیت بازار در مشهد، فقط تكه ای 150 متری با عنوان بازار فرش فروش ها مانده كه هنوز در میانه فشارهای اطراف برای كوچك و كوچك تر شدن و حذف تنها بخش باقیمانده از تاریخ بازار قدیم این شهر مقاومت كند.

در واقع طی این سال های این بازارها كه خود بیانگر فرهنگ و تاریخ مردم این شهر زیارتی بوده در طرح های توسعه ای ناهنجار از بین رفته است و این تخریب ها همچنان ادامه دارد.

معاون میراث فرهنگی و هنرهای سنتی اداره كل میراث فرهنگی ، صنایع دستی و گردشگری خراسان رضوی در این زمینه می گوید : طی سال های اخیر در اجرای طرح شارستان رضوی از سوی شهرداری در محدوده حرم مطهر تعداد زیادی از بناهای تاریخی ثبت شده و نشده تخریب شده و این كار همچنان ادامه دارد.

حسین عباسی افزود : البته طی سال های گذشته نیز بخش ها و دستگاه های مختلف هر یك قسمتی از این تاریخ و فرهنگ شهر را تخریب و در زیر خاك مدفون كرده اند.

سابقه بازار در مشهد بویژه در اطراف حرم مطهر رضوی قدمت بسیاردارد، اما متاسفانه از آن بازارها و بازارچه های عریض و طویل و روزهای رونق و آبادانی بازارهای سنتی، فقط چند نمونه كوچك ازقبیل بازارچه حاج آقاجان (شهید آستانه پرست) در خیابان طبرسی، بازار سرشور و بازارچه سراب بر جای مانده است.

دیگر از بازار زنجیر كه به خاطر وجود زنجیری كه در میان دو سر بازار كشیده و حریم مقدس حرم را از فضای بیرونی مشخص می كرد بدین نام خوانده می شد، بازار وزیر نظام، بازار نقاره خانه یا بازار خراط ها و بسیاری از بازارهای دیگر دارای قدمت تاریخی و فرهنگی شهر با تخریب هایی كه در دهه های گذشته به بهانه بازسازی، نوسازی و بهسازی شهر انجام شده، اثری نمانده و بخش عمده آنها زیر خروارها خاك كه نه ،آسفالت مدفون شده است.

درباره سابقه بازار معاون میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان رضوی می گوید : از دوره تیموریان، راسته بازاری در اطراف حرم مطهر رضوی وجود داشت كه یك سر آن به حرم مطهر ختم می شد‏.‏

حسین عباس زاده افزود : شهر آن زمان یك بازار اصلی داشت كه بازار بزرگ نامیده می شد و در آن از مایحتاج مورد نیاز مسافران تا سوغاتی هایی كه می توانستند برای دوست و آشنا و فامیل تهیه كنند، عرضه می شد‏.‏

در واقع این بازار به داخل حرم مطهر وصل می شد و به منظور رونق هرچه بیشتر آن، مسجد جامع گوهرشاد كه در همین دوره ساخته شد متصل به بازار شده و مردم از حرم و مسجد كه خارج می شدند در بازار قرار می گرفتند.

وی گفت : در دوره صفویه این بازار گسترش یافت و تا چند سال قبل هم پیش از احداث زیرگذر كنونی حرم، همچنان بصورت مجموعه ای از بازار، دكان ها و غرفه های كوچك با نمای آجری و سنتی ، مسافرخانه ها و مهمانپذیرهای متعدد فعال بود‏.‏

در همین عصر، بازاری به نام زنجیر به منظور جلوگیری از ورود خارجی ها و غیرمسلمانان به حریم حرم مطهر درمیان بازار بزرگ و مسجد ساخته شد و به وسیله زنجیرهایی كه در اطراف این بازار كشیده شد، حرم مجزا گردید كه تا چند سال قبل هم به همان شكل باقی مانده بود.

به گفته وی ، در جریان تخریب هایی كه حدود 15 سال قبل به منظور احداث زیرگذر اطراف حرم صورت گرفت، تقریبا تمام این بازار از بین رفت.‏

وی توضیح داد: بازار بزرگ در جریان بازگشایی خیابان 'خسروی نو' عملا دو تكه شده و بخشی از آن یك طرف و بخشی دیگر، آن سوی خیابان قرار گرفت كه قسمت نزدیك به حرم مطهر همچنان بازار بزرگ نامیده می شد‏.‏

وی افزود : امروز آنچه از بازار فرش فروش ها با سقف شیروانی در مجاورت خیابان 'خسروی نو' باقی مانده در واقع بخش كوچكی از بازار قدیم مشهد است كه آن هم هیچ شباهتی به بازار قدیم ندارد كه شهرداری از جمله مجموعه های شهری است كه درصدد تخریب آن است.

در واقع بازارهای سنتی به جز آنكه بعنوان محل كسب و كار و خرید و فروش بوده اند، كاربردهای دیگری هم داشتند.

به گفته وی ، در بازار قدیم مشهد، علاوه بر مدارس علوم دینی، حسینیه ،تكایا، حمام، سراها و تیمچه ها، زورخانه، قهوه خانه های بزرگ نقالی و چلوكبابی نیز جزئی از بافت كالبدی و كامل كننده بازار بود.

سقف بازار قدیم مشهد كوتاه و گنبدی بوده و در وسط آن روزنه های نورگیری قرار داشت كه كار تهویه و همچنین ساعت را برای بازار انجام می داد.

وی بیان كرد : بازارها در واقع از گذشته یك استقلال هویتی بعنوان یك عنصر شهری داشته و یك تشكل مهم سیاسی ، اجتماعی شهر بود كه اطلاع رسانی های مختلف هم از آن انجام می شد و در طول تاریخ این سرزمین منشا و منبع بسیاری از حوادث و اتفاقات سیاسی ، احتماعی و فرهنگی این سرزمین بوده است.

در عین آنكه بازارهای تخصصی هم داشته ایم كه برخی از آنها در مناطقی از كشور باقی مانده است.

هر بازاری خود یك مسجد، حسینه ، آب انبار خاص خود را داشته است و برنامه های مذهبی مدونی نیز در ایام مختلف در بازار برپا می شد و بازاریان بسیار مقید به مباحث مذهبی بودند.

عباسی ادامه داد : صداقت ، امانتداری و اعتمادی كه مردم به بازاریان داشتند مهمترین شاخصه بازار آن زمان بود و آن زمان اصلا چیزی با عنوان چك كارمندی معنا نداشت، سفارش بازاری بسیار معتبر بود كما اینكه این اعتبار را در میان بازاریان قدیم هم می توان دید.

وی اظهار داشت : در واقع در مشهد این تغییر هویت و نگرش مردم و بازار بسیار زیاد و متفاوت است.

وی با بیان اینكه شكل و شمایل بازار در مشهد با سایر شهرهای كشور متفاوت بوده است، گفت : بر خلاف اكثر شهرها كه راسته بازار داشتند در مشهد بعد از شهادت امام رضا (ع) همه بازارها در اطراف حرم مطهر شكل گرفته و یك سر آن منتهی به حرم حضرت می شد.

وی گفت : به دلیل تغییر و تحولاتی كه طی سال های گذشته در مشهد رخ داده از بازارهای مربوط به دوره سلجوقی و تیموری اطلاعات چندانی نداریم و اطلاعات ما از قرن چهارم نیز كه بازار در مشهد شكل جدی تری گرفته سرنخ های كوچكی داریم.

وی اظهار داشت : خیابان های كنونی مشهد هم راسته بازارهای عمود بر حرم مطهر رضوی بوده اند كه تعریض شده اند.

وی ادامه داد : مشابه این بازار در اطراف حرم مطهر زیاد بوده كه در طرح های توسعه ای آستان قدس رضوی و شهرداری تخریب شده است.

هنوز می توان آثاری هر چند كمرنگ را از روزهای رونق و آبادانی این بازار پویا دید كه بازار فرش فروش ها است.

آن روزها كه خیل جمعیت زائر و مجاور برای خرید در میانه این بازار سرپوشیده كه با ستون های استوار و قرینه برپا گردیده ، وارد می شدند و خرید می كردند ،چانه می زدند و بعد با خوشحالی از خرید خود و انصاف فروشنده ، بازار را ترك می كردند.

بازاری كه چند وجهی بود و كاربردهای مختلف داشت و اجزا آن بسیار متفاوت با بازارهای امروز بود كه نمونه آن وجود آب انبار ، مسجد ،حسینه ، حمام و مانند آن در دل بازار بود.

هنوز هم بقایایی از آب انبار قدیمی كه به 40 پله معروف است در میانه بازار بر جای مانده كه دیگر نمایی ندارد و تنها یك در آهنی پوسیده كه قفلی بر آن زده و دخمه ای برای گربه های محل شده و دو كتبیه بر سردر آن كه با رنگ ، سفید شده و قابل خواندن نیست.

احداث این آب انبار به سال 1307 هجری قمری بر می گردد و اینك به جای آن همه رونق آب انبار، شیر آبی نصب شده كه دایم چكه می كند.

به فاصله چند متر آنطرف تر از آب انبار هم مسجد موتمن السلطنه و حسنیه بازار قرار دارد كه درهای آب بسته و تقریبا مخروبه است.

بازار فرش فروش ها كه بنای آن سنتی و گنبدی شكل با خشت ساخته شده بود بعد از آتش سوزی وسیعی كه دردهه ‏40 ‏در آن روی داد دوباره با هزینه فرش فروش ها اما با پوششی شیروانی ساخته شد و همچنان از بازارهای سنتی مشهد است كه خاص فرش و قالی های دستی و ماشینی است.‏

اندكی پایین تر بازار را برش داده اند و بخش زیادی از آن را در قالب طرح توسعه حرم مطهر تخریب كرده اند و فقط قسمتی با عنوان حمام شاه یا حمام مهدی قلی بیگ (میرآخور شاه عباس ) میان بازار و حرم مطهر سالم مانده كه قدمت آن به دوره صفویه می رسد.

خوشبختانه این تنهایی جایی است كه حفظ شده و امروز از سوی آستان قدس رضوی به موزه تبدیل شده است.

اما در داخل آن هم كه زمانی دیوارها و سقف های گنبدی اش با نقاشی های بزرگ قهوه خانه ای از شاهنامه چون رستم و سهراب پوشانده شده بود، دیواره های 11 لایه با نقش و نگارهای زیبا همه تراشیده شده و گچ ساده روی آنها را پوشانده است.

معاون میراث فرهنگی ، صنایع دستی و گردشگری خراسان رضوی در این زمینه می گوید: بخشی از بازار اصلی مشهد در این محدوده كه ادامه بازار فرش فروش ها بوده در قسمت چپ خیابان 'خسروی نو' قرار دارد و به بازار سرشور معروف بوده همچنان هم به همین نام مانده است‏.‏

در وجه تسمیه این بازار گفته می شود در این محدوده كاروانسراها و حمام هایی بوده كه زوار بعد از آنكه وارد مشهد می شدند در این محدوده اتراق كرده و باری به زمین می گذاشتند و حمام می گرفتند‏.‏

هم اكنون نیز مسجدشاه كه مقبره امیرقیاس الدین ملكشاه و از آثار دوره صفویه می باشد در همین منطقه قرار دارد.‏

بازار سرشور روباز است و در آن همه چیز از كیف و كفش و پوشاك ،پارچه، مواد غذایی، لیف و حوله و لنگ و مانند آن عرضه می شود‏ و شكل و شمایل و اصالت خود را از دست داده و سقف آن برداشته شده و بسیاری از مغازه ها تخریب و جای آن بناهای امروزی گرفته است.

در هر صورت 150 متر بازار سرپوشیده فرش فروش ها، تنها بخش باقیمانده از آن همه بازار تاریخی و قدیمی است كه روزگاری مشهد و بارگاه منور رضوی را دوره كرده بودند.

روزهایی كه مجموعه ای از حجره ها با درهای چوبی گوش تا گوش هم در راسته بازارهای چهارسوی منتهی به حرم مطهر رضوی قرار گرفته بودند و از آنها بوی انواع ادویه، داروی گیاهی، زعفران، عطرهای حرمی و عود بلند می شد.

معاون میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی خراسان رضوی بیان كرد :این بازارها شاید بقایای كهنه و فرسوده شهر باشند اما شناسه و مراكز هویتی شهری یك هزار ساله است كه باید حفظ شود.

وی با تاكید بر اینكه باید به این قضیه بطور جدی توجه كرد ، افزود : آرامش و اطمینان خاطر مشتریان در این بازار بسیار بیشتر از بازارهای مدرن و چند طبقه امروزی با انواع و اقسام كالاها بود بازارهایی كه در آنها جز تولید داخلی نمی دیدیم و امروز هم همچنان فقط تولیدات داخل را عرضه می كنند.

در این بین مجموعه ای مدرن تر از بازارهای قدیمی و تاریخی مشهد و سنتی تر از بازارهای مدرن این شهر نیز وجود دارد كه بازار رضا (ع) نام گرفته و بازاری است كه قبل از انقلاب برگرفته از معماری سنتی ، اسلامی شكل گرفت.

این بازار همزمان با تخریب اطراف حرم مطهر و بخشی از بازار بزرگ مشهد در سال 1345بمنظور جایگزین كردن كسبه ای كه مغازه های آنها تخریب شده بود با عجله و بدون برنامه ریزی احداث شد.

این بازار در دو راسته به هم چسبیده با گنبدهایی به اشكال مختلف چهار ترك، رك، كلمبو (گهواره ای شكل) ساخته شد.

بازار رضا (ع) در دو طبقه همكف و فوقانی به طول حدود یك كیلومتر با حدود دو هزار واحد تجاری ایجاد شده كه در طبقه دوم آن كارگاه ‌های كوچك صنایع دستی، طلاكاری، فیروزه تراشی و گلدوزی فعال است و نزدیك بودن آن به حرم مطهر بر رونق آن افزوده است.

در این بازار انواع اجناس بویژه سوغات مشهد از قبیل زرشك، زعفران، سجاده و جانماز، نبات و آبنبات، اسباب بازی، نخود و كشمش، تسبیح و انگشتر ،عطر و مانند آن عرضه می شود‏.‏

بر اساس آمارها فقط تعداد مغازه های فروش زعفران و آجیل و خشكبار در این بازار بیش از یك هزار واحد است.

این بازار اندكی فضای متفاوت از بازارهای امروزی دارد هر چند هم خیلی سنتی محسوب نمی شود.

در واقع وجود كهنه بازارهای قدیمی می توانست لذت خرید را برای مسافران و زائران حرم رضوی دو چندان كند كه در كنار زیبایی، نمایی از فرهنگ و تاریخ گذشته این شهر را به نمایش می گذاشت و حس و حالی متفاوت و آشنایی خاصی به آنها منتقل می كرد .

2713/659

سرخط اخبار استان‌ها