مهدي بركشلي، فيزيكداني كه راه علم را بر موسيقي ايراني گشود

تهران - 'مهدي بركشلي' فيزيكدان نامي كه با تلاش و تحقيقات مستمر در مباحث علمي و موسيقي ايراني نظريه هاي گوناگوني را در اين مورد مطرح كرد و راه علم را بر موسيقي ايراني گشود.

مهدی بركشلی سال 1291 در خانواده ای مذهبی در تهران متولد شد، وی دوران تحصیلات ابتدایی و دبیرستان تحصیلات خود را در مدارس دولتی آن زمان به پایان رسانید و بعد از آن برای یادگیری ساز ویلن به نزد استاد 'اسماعیل زرین فر' رفت.

بعد از اخذ مدرك دیپلم متوسطه وارد دانشگاه شد و در رشته فیزیك و شیمی شعبه دارالمعلمین كه بعدها بخشی از دانشگاه تهران شد مدرك لیسانس خود را دریافت كرد.

در همین زمان به منظور یادگیری مباحث علمی و نظری موسیقی ایران نزد استاد علی نقی وزیری رفت و معلومات خود در زمینه درسهای تئوریك و نوازندگی ساز ویلن ارتقا داد به طوریكه به عنوان نخستین فرد توانست از مدرسه عالی موسیقی دیپلم آكادمیك این هنر را دریافت كند.

پس از آن از مظهر استاد ابوالحسن صبا بهره جست و در ادامه در اركسترهای مختلف موسیقی ملی به رهبری روح الله خالقی به عنوان نوازنده ساز ویلن و آهنگساز فعالیت كرد.

بركشلی در سال 1325 به همراه برخی محققان به فرانسه رهسپار شد و توانست در دپارتمان فیزیك دانشگاه سوربن مشغول به تحصیل شود.

وی با وجود بالا بودن سطح این دانشگاه توانست مدرك دكتری خود را دریافت كند و چندی بعد در مركز ملی تحقیقات علمی فرانسه در رشته صدا شناسی و اكوستیك مشغول به كار شد و در دانشگاه مارسی دكتری تخصصی در رشته علوم آكوستیك را دریافت كرد.

وی به دلیل اشراف به موسیقی سنتی ایران به همراه فیزیك صوت نظریه های ممتازی را در زمینه گامهای قدیمی ایرانی و شیوه های ردیف موسیقی دستگاهی مطرح كرد كه موجب دگرگونی در نوع نگاه به این گونه موسیقایی شد.

در سال 1333 به ایران بازگشت و طرح های خود در مورد صدا خانه ملی و تاسیس دوره عالی موسیقی شناسی را به وزارت فرهنگ آن زمان ارائه كرد، دانشگاه تهران از این استاد دعوت كرد تا در رشته فیزیك آكوستیك درس بدهد.

وی موسیقی و گروه تئاتر را در دانشكده هنرهای زیبای دانشگاه تهران ، انستیتوی تحقیقات موسیقی شناسی را در فرهنگستان ادب و هنر وكمیته ملی موسیقی یونسكو را تاسیس كرد و چندی بعد ریاست كمیسیون ملی یونسكو در ایران را برعهده گرفت.

از جمله فعالیت های بركشلی می توان به ترجمه كتاب ارزشمند موسیقی الكبیر فارابی به فارسی و تحقیقات وسیع در مورد گامهای موسیقی ایرانی و فواصل میان آنها اشاره كرد.

وی به دلیل اشراف با زبان فرانسه، انگلیسی و عربی رساله های موسیقی گوناگون موجود در جهان را مورد بررسی قرار داد كه تالیفات این سینا ، فارابی و صفی الدین ارموی از جمله مهمترین های آنها است.

با نگاهی به كتاب 'گامها و دستگاههای موسیقی ایرانی' تالیف بركشلی می توان توانایی وی در امور نظری گامهای موسیقی ایرانی و چگونگی شكل‌گیری آن در دستگاه های مختلف موسیقی سنتی را دریافت.

تحقیقات وی نظریه صفی الدین ارموی مبنی بر ثلث پرده بودن گامهای ایرانی را تصدیق كرد كه می تواند به منظور اجرای الحان مختلف موسیقایی تغییر كند مقوله ای كه شاخص ترین داشته موسیقی شرق و سرزمین ایران به شمار می رود.

بركشلی همچنین ثابت كرد كه فارابی هشتصد سال قبل از یوهان سباستیان باخ، نظریه تعدیلِ مساوی فواصل گام را اثبات كرده بود.

بركشلی به زبان و مظاهر فرهنگ ایرانی ـ اسلامی علاقه خاصی داشت و تحت تأثیر استادش، محمود حسابی، به واژه یابی و واژه سازیهای علمی با بهره گیری از مشتقات ابداعی زبان فارسی ـ به شیوه فرهنگستان ـ توجه می‌كرد.

پیشنهاد نامگذاری گام تعدیل مساوی نیم پرده‌ها به نام فارابی، انتخاب نامهای 'فار' و 'فاراب' برای واحد سنجش لگاریتمی موسیقی در ۲۵ اسفند ۱۳۵۳ به تصویب انجمن فیزیك ایران رسید توسط این استاد به ثبت رسید.

موسیقی ایران از نگاه فیزیك صوت مدیون تلاش های بی دریغ این استاد گرانقدر است كه توانست با بیان نظریه های ساختاری در خصوص موسیقی ایرانی راهی تازه را برای درك بیشتر موسیقی كهن ایرانی بگشاید و دستاوردی ارزشمند را برای تحقیق نسلهای بعدی به جای بگذارد.

سرانجام مهدی بركشلی در صبحگاه ۲۹ دی ۱۳۶۶ درگذشت و پیكرش در قبرستان امامزاده عبدالله شهرری به خاك سپرده شد.

فراهنگ (5) ** 9252**1588