دبيرستان فردوسي تبريز، شناسنامه يك قرن بالندگي علمي و فرهنگي

تبريز- دبيرستان فردوسي تبريز به عنوان دومين دبيرستان قديمي ايران پس از دبيرستان معروف البرز تهران به عنوان ميراث فرهنگي و آموزشي ماندگار قديمي مخزن خاطرات كهن با تاريخ كشور و تبريز عجين شده است.

مدرسه فردوسی تبریز، تنها مدرسه ایرانی است كه شانه به شانه با دبیرستان البرز تهران رقابت می كرد و اگر البرز هر سال از 10 نفر 9 نفر قبولی در آزمون ورودی دانشگاه ها می داد، فردوسی نیز همین تعداد و یا دستكم هشت نفر از هر 10 نفر پذیرفته شده در دانشگاه ها داشت.

اما افسوس كه در طرح وزارت آموزش و پرورش برای انتخاب 'مدارس ماندگار' در استان های مختلف كشور، دبیرستان تاریخی شهر تبریز تنها اسمی از آن به سهم برده و در پرونده این مركز فرهنگی ادبی كه دربرگیرنده عناصری مانند 'شناسنامه' ، 'شخصیت های برجسته در سطوح ملی، منطقه ای و بین المللی' و غیره است، هیچ نشانی از میراث 96 ساله آن به چشم نمی خورد.

احتمالا شما هم جزو افراد بی شماری باشید كه در این دبیرستان تحصیل كرده اید و اگر ناشناسی درباره جاهای دیدنی تبریز و معرفی یك مدرسه تاریخی و زیبا سووال كند بی درنگ نام دبیرستان فردوسی به ذهنتان خطور می كند.

اما برای معرفی این مكان ارزشمند و میراثی كه در نگاه اول هیچ نشانی از بزرگی و عظمت تاریخی بر سردر خود ندارد، گامی برداشته نشده است.

رییس سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری آذربایجان شرقی می گوید:موزه مدرسه در دبیرستان فردوسی ایجاد می شود و از پیشرفت 80 درصدی عملیات مرمت آن خبر داد.

'تراب محمدی' ادامه می دهد: موزه مدرسه فردوسی طرحی ملی بوده كه پس از پایان عملیات مرمتی آن مدیریت موزه به عهده اداره كل آموزش و پرورش آذربایجان شرقی خواهد بود.

اما مدیركل آموزش و پروش آذربایجان شرقی نیز با انتقاد از این طرح عقیده دارد كه حفظ بنا با كاربری و كاركرد اصلی آن مهم و درست تر از موزه است.

'فیروز رضایی'می افزاید: مدرسه قدیمی وقتی مدرسه است در حقیقت به عنوان یك موزه زنده برای استفاده دانش آموزان و نسل كنونی و آینده مفید خواهد بود.

وی یادآور می شود كه یك بخشی از دبیرستان فردوسی ثبت ملی شده و نگهداری، مرمت و پایدارسازی آن بر عهده میراث فرهنگی است كه باید در این جهت سرعت عمل و تلاش بیشتری به خرج دهد.

رضایی توضیح می دهد: دیوارهای بخشی از مدرسه ترك برداشته بود كه در زلزله اخیر ترك ها عمیق تر شده كه باید به این مساله رسیدگی شود.

واقعیت این است كه آنچه امروز به عنوان 'دبیرستان و مركز پیش دانشگاهی فردوسی' شناخته می شود، خاطرات نوستالژیك بسیاری را به بلندای 96 سال در دل خود جای داده و خواهی نخواهی به بخشی از تاریخ معاصر تبریز تبدیل شده است.

اگر از در بزرگ فلزی دبیرستان فردوسی بگذریم و با چشم بسته وارد فضای مقابل ایوان ساختمان تاریخی غربی مدرسه شویم، هنوز هم كه هنوز است می توان با نگاهی گذرا به درختان تبریزی كهنسال بلند و قطور جا خوش كرده در همان ابتدای ورودی حیاط مدرسه ، پرده گونه ای از رویدادهای این همه سال یكی از قدیمی ترین مراكز آموزشی – علمی ایران را از جلو چشم گذراند و به قول شهریار شیرین سخن كه خود دانش آموخته این دبیرستان بود: ' بیر سینما پرده سی دیر گوزومده هی اوتوروب سیر ائدرم اوزومده'

بازدیدكننده دبیرستان فردوسی به محض ورود به فضای مدرسه و مشاهده ایوان زیبای آن در یك طرف و ساختمان مدیریت در طرف دیگر بدون اینكه خود متوجه باشد، دست در دست ماشین زمان می دهد تا او را به سال ها قبل، زمانی كه مرحومان اسماعیل امیرخیزی و میرزا تقی خان رفعت در كلاس های این مدرسه در محله ولیعهدنشین ششگلان به شكلی تلویحی جدل سرودن شعر به سبك قدما و نو پیشه كرده بودند، ببرد؛ روزهایی كه دانش آموزان و استادان مدرسه برای مقابله با قرارداد ننگین 1917 وثوق الدوله نهضت آزادیستان را بر پا كرده بودند و ....

محبوبیت،شهرت و بزرگی این مدرسه تاریخی به اهل فرهنگ و فرهیختگان ادبی تبریز محدود نمانده بود و سیاسیون نیز از این تریبون برای پیشبرد اهداف خود استفاده ها كردند.

به عقیده اغلب بزرگان تاریخ معاصر، دبیرستان فردوسی تبریز كه بسیاری از درس خواندگان و مدرسان دوره نخستین آن در دهه دوم قرن حاضر شمسی در زمره استادان بنام و خوشنام دانشگاه تهران درآمدند، به دلیل سطح دانش و معلومات معلمان و شاگردان آن بیشتر در حد یك دانشگاه كوچك در چشم بزرگان آن دوره مطرح بوده تا به عنوان مدرسه به آن مفهومی كه در اذهان است.

در گذشته دبیرستان فردوسی امروزی نه تنها یكی از بهترین مدارس سراسر ایران محسوب می شد، بلكه به شكلی غیررسمی، محلی برای تربیت نسل آینده معلمان موفق تبریزی نیز به شمار می رفت؛ به این معنا كه مرحوم محمدعلی خان تربیت كه مدیریت فرهنگ آذربایجان در فاصله سال های 1300 تا 1304 را به عهده داشت، در این ایام، برای نظم بخشیدن به كار معلمان كه بدون داشتن شرایط لازم، به تدریس می‌پرداختند مدرسان را موظف كرد در كلاس‏های شبانه‏ای كه در مدرسه متوسطه برپا می‌شد شركت كرده، پس از موفقیت در امتحانات به شغل معلمی بپردازند.

در این كلاس‏ها علاوه بر علوم مقدماتی و ادبیات، اصول تدریس توسط كسانی چون ابوالقاسم فیوضات -موسس نخستین كودكستان در كشور- آموزش داده می شد.

از معلم های دبیرستان فردوسی در سال های اولیه می توان به ابوالقاسم فیوضات -ریاضی-، باقر طلیعه -عربی-، علیخان ادیب خلوت آشتیانی -فارسی و تاریخ-، صالح خان ادهم -حقوق و تعلیمات مدنی-، علی مجیر ملوكی -شیمی- اشاره كرد.

ساختمان دبیرستان فردوسی از نظر بزرگی نیز در نوع خود كم نظیر بوده به طوری كه وسعت آن به حدود یك هكتار می رسد.

دبیرستان فردوسی -مدرسه متوسطه محمدیه- از ابتدای تاسیس آن در سال 1295 شمسی همواره به عنوان یكی از مهدهای اصلی پرورش بزرگان ایرانی در عرصه های مختلف مطرح بوده و چه از نظر قدمت و چه از لحاظ توان علمی تنها مدرسه در سراسر ایران بوده است كه تا دو دهه قبل پا به پای دبیرستان البرز تهران -كالج آمریكایی ها- كورس رقابت می زد.

هر چند نخستین كتابخانه مدرسه ای یا به قول كتابداران و علمای علم اطلاع رسانی ، نخستین كتابخانه آموزشگاهی منطقه به سال 1333 قمری در دبیرستان ملی ارامنه تبریز - كه بعدها دبیرستان سروش نام‌ گرفت تاسیس شد، اما بزرگمردان حوزه فرهنگ و معارف منطقه كه آن روزها در سراسر ایران شهرت و جایگاهی داشتند، آستین بالا زدند تا تبریز یكی از طلایه داران فرهنگ ایران زمین در این زمینه نیز عقب نماند و دانش آموزان مسلمان این شهر نیز كه طبعا' برای استفاده از كتابخانه های ارامنه با مشكلاتی مانند تفاوت های زبانی و فرهنگی روبه رو بودند، بتوانند كتابخانه مدرسه ای آبرومند و در خور شانی برای استفاده داشته باشند.

در همین جهت و با این نیت خیر بود كه 'اسماعیل امیرخیزی' كه از نوادر دوران محسوب می شد، با همت بلند خود مقدمات تشكیل كتابخانه دبیرستان فردوسی را كه در آن دوران مدرسه متوسطه محمدیه خوانده می شد، بنیان گذاشت.

بهروز خاماچی، محقق گرانمایه تبریز در این مورد می نویسد:' كتابخانه فردوسی تبریز یكی از بهترین كتابخانه های دبیرستان های تبریز است كه در سال 1299ش به همت اسماعیل امیرخیزی تاسیس شد كه بالغ بر یك هزار و 700جلد كتاب در آغاز داشت'.

از آنجا كه دبیرستان فردوسی از همان نخستین دوران آغاز به كار آن، محفل دانشمندان و معارف پرورانی چون میرزا باقر طلیعه -نخستین مدیر این مدرسه و ناشر روزنامه معروف فكاهی 'عنكبوت-، دكتر علی اكبر پیشوا -از حقوقدانان و روزنامه نگاران برجسته سال های نخست سده 1300 ش و مدیر نشریه های آذر و آذرآبادگان-، عبدالله عبدالله زاده فریور -از بزرگان عرصه تئاتر ایران-، میرزا تقی رفعت -بنیانگذار شعر نو در ایران- و برادرش محسن رفعت و دهها شخصیت ممتاز علم دوست و دانش پرور دیگر بود، به زودی بازار كتابخانه دبیرستان رونقی یافت و نسخ خطی و چاپی -سربی و سنگی- زیادی كه بسیاری از آنها در نوع بی مانند بودند، برای مطالعه در دسترس دانش آموزان قرار گرفت.

كتابخانه دبیرستان فردوسی از همان نخستین سال های راه اندازی آن، مرجع خوب و ارزشمندی برای كسانی شد كه هر یك در سال های بعد به سان ستاره ای درخشان در آسمان ادبیات ، تاریخ ، فرهنگ و علوم مختلف ایران درخشیدند.

تعداد مجموعه كتب این كتابخانه در سال 1348، حدود هشت هزار و 100 جلد بود و از همین جا می توان پی برد كه از آغاز فعالیت كتابخانه دبیرستان فردوسی در سال 1337 ق. تا سال مورد اشاره به طور متوسط سالانه حدود 500 جلد كتاب بر شمار كتاب های آن افزوده شده و در تاریخ مذكور كتابخانه دبیرستان فردوسی یكی از كتابخانه های كم مانند آموزشگاهی در سراسر ایران محسوب می شد.

جعفر دادمنش -از بزرگان رشته دندانپزشكی ایران-، كاظم عدادی ابراهیمی- از پیشكسوتان پزشكی كودكان-،پروفسور فرید -پدر جغرافیای ایران- و ساموئل خاچكیان -بنیانگذار سینمای وحشت در ایران - و صدها چهره و شخصیت برجسته دیگر در زمره كسانی هستند كه سالی یا چند سالی را در مكتب دبیرستان فردوسی تحصیل كرده و همگی به دوران دانش آموزی شان در این مكان علمی آموزشی بالیده اند و در خاطرات شان از آن دوران به نیكی و خوشی یاد كرده اند.

به امید روزی كه تحصیلكردگان این مدرسه تاریخی و خوشنام با همت زحمت كشان حوزه فرهنگ و معارف كهن شهر تبریز،گامی اساسی برای صیانت از این میراث زنده و گویای تاریخ یكصد ساله آموزش متوسطه بردارند.

دبیرستان فردوسی تبریز در سال 1295 شمسی تاسیس و به شماره 6175 در فهرست آثار ملی كشور ثبت شده است.

فراهنگ**7223/645/587