۲۹ اسفند ۱۳۹۰،‏ ۱۴:۰۴
کد خبر: 80046127
T T
۰ نفر

گروه تحقيق و تفسير خبر- منطقه منا (خاورميانه و شمال آفريقا) طي يك سال گذشته از ميان انبوهي از انتخابات و چندين انقلاب در برخي كشورها گذشت و تعدادي ديگر نيز هنوز در انتظار تعيين تكليف خود از سوي مردم و صندوق هاي راي هستند.

آغاز جنبش های مردمی در كشورهای 20 گانه منطقه منا (خاورمیانه و شمال آفریقا)، گرچه به سال 1389 و تحولات تونس می رسد با این حال، تكلیف بسیاری از كشورهای این منطقه در سال 1390 روشن شد.

در این منطقه، انقلاب در سه كشور تونس، مصر و لیبی را باید در كنار اصلاحات سیاسی گسترده در مغرب و اردن به همراه برگزاری چندین انتخابات در كشورهایی مانند كویت، عمان، بحرین، سوریه ، مغرب و یمن ببینیم. كشور سودان نیز پس از یك همه پرسی تجزیه شده است. برخی دیگر نیز مانند الجزایر انتخاباتی تعیین كننده را پیش رو دارند.

البته در برخی از این كشورها هنوز تب و تاب ناشی از روزهای حضور مردم در خیابان ها نخوابیده و آنان كه اهداف خود را تحقق نیافته می بینند، به دنبال خواسته های خود و بازخواست كردن و حكومت های مستقر هستند.

مردم برخی دیگر از كشورهای منطقه نیز به انتظار فرا رسیدن سال جدید نشسته اند تا با حاضر شدن پای صندوق های رای، آینده حكومت و ساختار سیاسی كشور خود را برگزینند.

بر اساس اشتراكات تعریف منطقه منا در سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی سازمان ملل متحد (یونسكو) و بانك جهانی، می توان دو بخش زیر را از هم تفكیك كرد: شمال آفریقا شامل كشورهای تونس، مصر، لیبی، مغرب و الجزایر می شود و غرب آسیا كشورهای یمن، عمان، كویت، فلسطین، اردن، سوریه، لبنان، بحرین، عربستان سعودی، امارات، عراق و قطر را به همراه جمهوری اسلامی ایران در بر می گیرد.

در گزارش حاضر به تحولات بخش غرب آسیا در منطقه منا پرداخته می شود.



** انقلاب ابتر در یمن

----------------------------

بازگشت پنجم اسفندماه 'علی عبدالله صالح' رییس جمهوری 33 سال گذشته یمن به كشور، آن هم پس از برگزاری انتخابات ریاست جمهوری سه روز پیش آن با حضور فقط یك نامزد نشان از خواست او برای ادامه حضور خود در این كشور با وجود تمام اعتراض ها و مخالفت هاست.

'عبد ربه منصور هادی' معاون پیشین صالح و رییس جمهوری كنونی، بر اساس طرح شورای همكاری خلیج فارس كه دوم آذرماه در دربار پادشاه عربستان بین دولت و برخی مخالفان موسوم به 'ائتلاف احزاب دیدار مشترك' امضا شد، دو سال را در كاخ ریاست جمهوری به سر می برد.

تا آن هنگام، وی باید فكری برای ادامه اعتراض های عمومی كند كه نسبت به اعطای مصونیت قضایی به صالح و وابستگان او، بازگشت دوباره وی به كشور، باقی ماندن مقام های رژیم او در منسب های كلیدی، دخالت كشورهای غربی و عربی در اوضاع داخلی و... بیندیشد. زیرا بسیاری معتقدند طرح های ارایه شده، زمینه تبدیل انقلاب مردمی را به اصلاحات ظاهری و تغییر چهره ها فراهم كرده است.

درگیری های نیروهای امنیتی با مردم، نظامیان جدا شده از ارتش، جدایی طلبان جنوب، گروه های افراط گرا مانند القاعده و... نیز هر روز زمینه ساز خبری می شود.

در صورت برقراری آرامش و امنیت نسبی، رسیدگی به امور مجروحان و بازماندگان كشته شدگان در اعتراض های اخیر، مبارزه با فساد و ارتقای سطح رفاه عمومی از دیگر الزامات یمن خواهد بود.



** آینده انتقال قدرت در عمان

------------------------------------

به دنبال برگزاری انتخابات هفتمین دوره مجلس شورای ملی عمان در بیست و سوم مهرماه، 'سلطان قابوس بن سعید' پادشاه این كشور، بخشی از اصلاحات وعده داده شده در اسفندماه سال گذشته را به مرحله عمل رسانید. به این ترتیب برای نخستین بار 84 نماینده برگزیده شده از سوی مردم در شورای ملی و 41 منصوب پادشاه در مجلس سنا رییس و نواب مجلس را برگزیدند تا بتوانند بر اساس اختیارات جدید و برخلاف روال گذشته كه فقط جایگاهی مشورتی داشتند، به قانونگذاری و نظارت بپردازند.

جایگزینی 6 نماینده مجلس ملی به جای وزرایی كه در فساد دست داشتند، افزایش حقوق ماهیانه كارمندان و ارایه كمك های مالی به شهروندان فقیر از دیگر اقدام های اصلاحی پادشاه بود كه به دلیل نداشتن فرزند پسر، باید برای انتقال قدرت در آینده فكری كند.

موقعیت استراتژیك عمان و جزیره های آن در خلیج فارس، منابع نفت و گاز طبیعی و توافقنامه همكاری نظامی این كشور با آمریكا از سال 1359 و تمدید آن در سال 1379 البته با لحاظ كردن اصلاحاتی، اهمیت این كشور را برای كشورهای غربی بیش از پیش می كند.

روشن است ادامه روند اصلاحات در این كشور كه البته هنوز محدودیت هایی را برای فعالیت احزاب قایل بوده و سیاسیون معترض در زندان به سر می برند، با توجه به فعالیت مجلس جدید ساده تر خواهد بود.



** تلاش كویت برای ثبات داخلی و بازی های خارجی

---------------------------------------------------------

انتخابات زودهنگام مجلس 'امه' كویت سیزدهم بهمن‌ماه پس از هفتمین انحلال از زمان بازگشایی در سال 1342 برگزار شد. البته چهار دوره انحلال نیز در دوره نخست وزیری 'شیخ ناصر المحمد الاحمد الصباح' از سال 1385 تاكنون رخ داده بود.

پس از آن، 'شیخ صباح الاحمد' امیر كویت، در حالی هفتمین استعفای كابینه شیخ ناصر را پذیرفت كه رسوایی مالی موسوم به 'سپرده‌های میلیونی' و متهم شدن 15 نماینده هوادار دولت به رشوه خواری و فساد مالی از قامت بحران سیاسی بیرون رفته و به بهانه ای برای حضور بیشتر معترضان كویتی در خیابان ها و حتی حمله به ساختمان مجلس بدل شده بود.

انتخاب 50 نماینده مجلس در شرایطی صورت گرفت كه حدود 180 هزار فرد فاقد تابعیت كشور موسوم به 'بدون' ها (حق نامزدی در این انتخابات و حتی رای دادن را نداشتند و اعتراض های آنان نیز بارها به درگیری با نیروهای امنیتی منجر شده بود.

ایجاد تعادل میان نگاه های مطرح در كویت از سنیان، شیعیان، وهابی ها و...، تهیه آمار دقیق از بدون ها و برنامه ای برای آنان، كشمكش ها میان منافع كشور به تنهایی و منافع آن در اتحادهای منطقه ای مانند شورای همكاری خلیج فارس بویژه در مواردی مانند اعزام سپر دفاع شبه جزیره یا افزایش تولید روزانه نفت و گاز و اختلاف های مرزی با عراق و موضوع استقرار نیروهای آمریكایی خارج شده از این كشور از دیگر چالش های پیش روی دولت و پادشاه كویت است.



** فلسطین؛ در مسیر اتحاد

------------------------------------

بن بست مذاكرات به اصطلاح صلح به دلیل ادامه صهیونیست ها به شهرك سازی، با موفقیت جنبش مقاومت اسلامی فلسطین (حماس) و جنبش آزادیبخش ملی فلسطین (فتح) برای تشكیل دولت وحدت ملی و موافقت با برگزاری انتخابات مجلس در سال آینده همراه شد.

البته تبادل بیست و هفتم مهرماه یك هزار و 27 اسیر فلسطینی در بند رژیم صهیونیستی از جمله 27 زن، در ازای تحویل دادن 'گلعاد شالیت'، دیگر موفقیت فلسطینی ها در سال اخیر بود.

'اسماعیل هنیه' رییس دولت منتخب فلسطین، نیز در دو نوبت به مصر، سودان، تركیه و تونس و همچنین قطر، بحرین و ایران رفت. به این ترتیب، وی برای نخستین بار از زمان برگزاری انتخابات قانونی و آزاد سال 1386 كه منجر به تحریم غزه از سوی كشورهای غربی شده بود،پای خود را بیرون از باریكه گذاشت.

البته پیش از آن، سونامی سپتامبر كه ناظر بر تصمیم تشكیلات خودگردان برای ارایه درخواست عضویت در سازمان ملل متحد و به رسمیت شناخته شدن كشور مستقل فلسطینی در مرزهای 1967 بود، اوضاع اشغالگران صهیونیستی را بدتر از گذشته كرد.

حتی موافقت سازمان فرهنگی، علمی و آموزشی سازمان ملل متحد (یونسكو) با عضویت فلسطین در این سازمان با واكنش تند هم پیمانان غربی این رژیم و قطع شدن كمك های مالی كشورهایی مانند آمریكا و كانادا روبرو شد كه این سازمان را در معرض خطر تعطیلی قرار می دهد.

به اذعان ششم اسفندماه مركز نظارتی وابسته به سازمان چپگرای سوسیالیستی در تل آویو، دو برابر شدن تحریم ها در دوره سه ساله فعالیت 'بنیامین نتانیاهو' رییس كابینه رژیم صهیونیستی، در شرایطی رخ داده است كه این رژیم از اردیبهشت ماه به طور جدی با اعتراض مهاجران یهودی به سرزمین های اشغالی برای ارتقای سطح زندگی خود، تامین مسكن و آزادی های بیشتر دست به گریبان بوده است.



** ثبات اردن در گرو اصلاحات و نقش های منطقه ای

---------------------------------------------------------

انتخابات مجلس و انتخابات شوراهای شهر كه سال آینده در اردن برگزار می شود در حقیقت وزن جدید گروه های سیاسی این كشور را روشن خواهد كرد.

اظهارات چهارم آبان‌ماه 'عبدالله دوم' پادشاه اردن، مبنی بر اینكه 'هدف نهایی از فرایند اصلاحات سیاسی، رسیدن به دولت‌هایی پارلمانی است'، اهمیت این انتخابات را بیش از پیش روشن می كند.

پادشاه 49 ساله اردن كه به موازات آغاز اعتراض های گروه های سیاسی و مردم درباره مشكلات كشور، 'عون الخصاونه' قاضی دادگاه عدالت بین المللی لاهه، را جایگزین 'معروف البخیط' نخست وزیر پیشین كرده بود، اقدام های دیگری را مانند توزیع امكانات مالی و رفاهی بین مردم و كاركنان دولت، عفو عمومی و آزادی زندانیان سیاسی، اتخاذ مواضع تند در موضوع هایی مانند رابطه با رژیم صهیونیستی و پیمان 'كمپ دیوید'، میانجیگری در مذاكرات به اصطلاح 'صلح' و... در دستور كار قرار داد.

ارتباط گیری با برخی مقام‌های حماس از جمله 'خالد مشعل' رییس دفتر سیاسی این جنبش، میزبانی از 'شیمون پرز' رییس رژیم صهیونیستی در امان، سفر به كرانه باختری، برگزاری نشست های مشترك میان مقام های فلسطینی و ... را باید در كنار نقش دوگانه اردن در موضوع سوریه بررسی كرد. بنابراین به نظر می رسد تلاش های امان در سال اخیر منوط به ایفای نقش های بیشتر منطقه ای بود.



** اصلاحات سوری؛ راهی برای پایان ناآرامی داخلی

--------------------------------------------------------

رای آری 4/89 درصد از 37/8 میلیون شركت كننده در همه پرسی هفتم اسفندماه قانون اساسی سوریه با 157 ماده، راه برقراری نظام چندحزبی و برابری احزاب سیاسی و همچنین انتخاب رییس جمهوری برای مدت هفت ساله و فقط برای دو دوره را هموار كرد.

البته با وجود ناآرامی های این كشور از ابتدای سال و خواست مخالفان، كشورهای غربی و برخی اعضای اتحادیه عرب برای كناره گیری 'بشار اسد' رییس جمهوری این كشور، بیست و یكم آذرماه نیز انتخابات شورای شهر و روستا برگزار شد.

تمركز ناآرامی ها در برخی مناطق مرزی و دست بردن معترضان به سلاح گرم، با حمایت های كشورهای غربی از مخالفان دولت همراه شد. دستگیری چندین وابسته نظامی كشورهای غربی و حتی برخی كشورهای عربی منطقه، گمانه دست داشتن آنان را در ناآرام كردن جو سوریه تقویت كرد.

در شرایطی كه هنوز برخی نقاط این كشور به دلیل تقابل نیروهای امنیتی و معترضان مسلح صحنه نزاع روزانه است، دولت اسد به فكر برگزاری انتخابات مجلس است كه باید سه ماه پس از تایید قوانین جدید برگزار شود.

تامین امنیت كشور بویژه اكنون كه بسیاری از مردم امید و اعتماد خود را به اصلاحات اسد نشان داده اند از دیگر اقدام های رییس جمهوری سوریه تا پیش از برگزاری انتخابات ریاست جمهوری در پایان سال آینده است.



** لبنان در گذر از كشمكش های سیاسی

------------------------------------------------

توافق نهم آذرماه 'نجیب میقاتی' نخست وزیر لبنان، را مبنی بر پرداخت سهم كامل لبنان از بودجه دادگاه ترور بیست و پنجم بهمن‌ماه سال 1383 'رفیق حریری' نخست وزیر وقت لبنان، (49 درصد هزینه 150 میلیون دلاری این دادگاه سه ساله) می توان مهمترین رخداد سال اخیر این كشور ارزیابی كرد.

تصمیم وی بر بسیاری از كشمكش های سیاسی موجود نقطه پایان نهاد كه پیش از این سبب سقوط دولت 'سعد حریری' نخست وزیر پیشین لبنان و جریان مخالف 'چهاردهم مارس'، شده بود.

سفر بیست و سوم دی‌ماه دبیركل سازمان ملل متحد به لبنان در آغاز دور دوم تصدی بر جایگاه خود، بهانه ای برای دیدن مشكلات لبنان مانند مشكلات مرزی اخیر بین سوریه و لبنان و قاچاق سلاح، پناهندگان فلسطینی، تعیین سرنوشت مفقودان لبنانی در پی تجاوزهای رژیم صهیونیستی از جمله در سال 1361، حمله‌های پیاپی به نیروهای یونیفل در جنوب لبنان، تجاوزهای متعدد رژیم صهیونیستی و همچنین تعیین منطقه آبی اقتصادی و بحث توازن آبی میان لبنان، قبرس و رژیم اشغالگر قدس شد.

البته نمی توان لزوم ملاحظه دیدگاه های مختلف سیاسی در ساختار حاكمیتی سوریه را انكار كرد چرا كه اختلاف های موجود بارها دولت را تا مرز سقوط و نگرانی برده است.



** بحرین؛ كشتار عمومی زیر لوای حقوق بشر

-------------------------------------------------

دو دوره انتخابات میاندوره‌ای مجلس بحرین در دوم و نهم مهرماه، كه در میان تحریم گروه های مخالف و استقبال 17 درصدی مردم (به ادعای گروه های سیاسی بحرینی) برگزار شد هیچ تغییری را در سیاست سركوب معترضان بحرینی از سوی رژیم آل خلیفه نداد.

با وجود انتشار اسناد متعددی از سوی سازمان های مختلف و همچنین گزارش نه چندان كامل 'محمود شریف بسیونی' رییس كمیسیون مستقل تحقیق بحرین، كه از سوی درباره برای بررسی دو ماه نخست آغاز اعتراض های مردمی منصوب شده بود، هنوز هیچ اقدام روشنی از سوی نهادهای بین المللی و منطقه ای برای توقف برخوردهای خشونت آمیز با مردم به چشم نمی خورد.

یكی از دلایل سكوت غالب كشورهای غربی بویژه آمریكا درباره بحرین به عنوان تنها كشور عضو شورای همكاری خلیج فارس كه برای مقابله با ناآرامی های داخلی دست به دامن نیروهای نظامی كشورهای عضو موسوم به سپر دفاع شبه جزیره شد، به سبب منافع نظامی كاخ سفید در پایگاه دریایی 'جفیره' بوده است.

افشای طرح الحاق بحرین به عربستان نیز نشان از ناتوانی 'شیخ حمد بن عیسی آل خلیفه' پادشاه بحرین، برای حل بحران سیاسی این كشور و همچنین حساسیت عربستان درباره اوضاع بحرین به سبب پیوندهای خانوادگی دو خاندان سلطنتی و همچنین مجاورت با مناطق شرقی شیعه نشین این كشور دارد.



** درگیری عربستان با ناآرامی های شرقی

-----------------------------------------------

قفل دومین انتخابات دوره شورای شهر عربستان (و البته دومین انتخابات برگزار شده در این كشور) پس از دو بار به تعویق افتادن در سال های 1387 و 1388، هفتم مهرماه با وجود تحریم گروه های مخالف باز شد. مردم عربستان فقط در این انتخابات می توانند نمایندگان خود را برگزینند.

این انتخابات همزمان با سال شیوع قیام های مردمی علیه حكومت های دیرپای جهان عرب، راهی برای سركوب معترضان بویژه در بخش های شرقی و جنوبی عربستان و همچنین گریزی هر چند ناقص از انتقادهای حقوق بشری برخی نهادهای بین المللی و منطقه ای بود.

توزیع اموال میان مردم و اعطای حق رای و نامزدی به زنان در انتخابات بر اساس تصمیم سوم مهرماه 'ملك عبدالله' پادشاه عربستان، چرخشی آشكار در مواضع سیاسی این كشور بود.

عربستان طی یك سال اخیر از میان حوادثی مانند درگذشت ولیعهد پیشین و انتخاب جانشین او، مدیریت تصمیم های شورای همكاری خلیج فارس در موضوع های منطقه ای همچون افزایش تولید نفت یا پرداختن به سوریه برای منحرف كردن نگاه ها از مشت آهنین این رژیم در برخورد با معترضان و مداخله نظامی در بحرین و یمن عبور كرد.



** آرامش امارات با اعطای امتیازهای اجتماعی

-----------------------------------------------------

دوم مهرماه انتخابات دومین دوره مجلس اتحادیه امارات (پارلمان) در حالی برگزار شد كه دولت امارات حدود 130 هزار نفر از شهروندان اماراتی را برای حضور در پای صندوق های رای و انتخاب 20 نماینده گزینش كرده بود. بقیه اعضای این مجلس 40 نفره نیز توسط حكام امارت های هفتگانه این كشور منصوب شدند.

انتخابات نخستین دوره مجلس اتحادیه امارات كه فقط جنبه مشورتی دارد و مصوبات آن از سوی وزارتخانه ها و نهادهای دولتی لازم الاجرا تلقی نمی شود، در سال 1385 با حضور هفت هزار رای دهنده برگزار شده بود.

'شیخ خلیفه بن زاید آل نهیان' رییس حكومت امارات، كه به دنبال آغاز اعتراض های مردمی در دیگر كشورهای عربی- اسلامی برای جلب رضایت شهروندان به تكاپو افتاده بود، دی ماه دستور داد حقوق تمامی بازنشستگان ارتش و دولت به میزان 10 هزار درهم (2 هزار و 700 دلار) افزایش یابد.

همچنین افزایش 100 درصد حقوق كارمندان دولت، صدور عفو پنج زندانی سیاسی، اعطای تابعیت اماراتی به فرزندان زنان اماراتی كه همسر خارجی دارند، ارایه كمك های مالی كلان و واگذاری مسكن به شهروندان محروم از دیگر اقدام های حكومت امارات بوده است.

امارات، همچنین در شرایطی كه برای معامله تسلیحاتی 5/3 میلیارد دلاری خود با آمریكا به توافق رسید، درگیر احداث خط لوله موازی تنگه هرمز برای انتقال نفت به بندر 'فجیره' واقع در سواحل این كشور در دریای عمان است.



** عراق؛ به دنبال ثبات

-----------------------------

نشست سران اتحادیه عرب در حالی دهم فروردین ماه در عراق برگزار می شود كه این كشور پس از خروج نیروهای آمریكایی، با حوادثی همچون ادامه حملات تروریستی، مرحله نخست اخراج گروهك تروریستی مجاهدین خلق (منافقین) از اردوگاه اشرف، پرونده 'طارق الهاشمی' معاون رییس جمهوری عراق، تحریم جلسات مجلس از سوی برخی گروه ها از جمله حزب 'العراقیه' و مناقشات داخلی بر سر موضوع وحدت ملی عراق روبرو بوده است.

از سوی دیگر، مخالفت عراق با اعمال تحریم هایی از سوی اتحادیه عرب علیه سوریه اوقات برخی اعضا را تلخ كرده است.

با این حال، عراق درصدد است این نشست را بدون هیچ حادثه خاصی برگزار كند.



** قطر؛ در اندیشه ایفای نقش های بزرگ تر

--------------------------------------------------

'شیخ حمد بن خلیفه آل ثانی ' امیر قطر، خود را به عنوان یكی از مخالفان حكومت بشار اسد در سوریه معرفی كرد و حتی در سفرهای خود به كشورهایی مانند موریتانی كوشید تا دولت های دیگر را نیز با نظر خود و تصمیم برخی از اعضای اتحادیه عرب با تحریم دمشق همراه كند.

این كشور در حالی میزبانی برگزاری جام جهانی 2022 را بر عهده گرفت كه خرید انواع مختلف سلاح را نیز در دستور كار خود دارد.

تلاش های این كشور برای رساندن اسلحه به مخالفان قذافی در لیبی، تا آنجا بالا گرفت كه دفتر اقتصاد سوییس از اواسط تیرماه فروش سلاح لیزری به قطر را متوقف كرد. البته قطر این اقدام خود را به سبب بروز اشتباه های لجستیكی عنوان كرد و از سوییس عذر خواست. به همین دلیل دهم دی ماه بار دیگر صادرات این نوع سلاح به دوحه از سر گرفته شد.



**جمع بندی

-------------------

منطقه غرب آسیا طی سال جاری انبوهی از برگزاری انتخابات داخلی را پشت سر گذاشت اما در یمن تنها انقلابی كه به نظر می رسید به سرانجام خود نزدیك شده است، با طرح پیشنهادی از سوی برخی كشورهای همین منطقه، تبدیل به تغییر چهره ها در راس حكومت شد.

ملت های كشورهای دیگر نیز برای رسیدن به خواسته های خود یا همچنان به تظاهرات و تجمع های اعتراضی ادامه می دهند یا تلاش خود را برای جاری شدن دموكراسی، از طریق صندوق های رای پیگیری كرده اند.

به هر روی، روشن است كه استقرار حكومت های همراه با مردم برای پاسخگویی به نیاز آنان، الزامی برای بازگشت ثبات منطقه ای خواهد بود.

تحقیق**1961**1358

سرخط اخبار پژوهش