گرگان - استان گلستان عليرغم كوچك بودن مساحت جغرافيايي بلحاظ غناي فرهنگي و جاذبه هاي گردشگري تاريخي و طبيعي يكي از بي نظير ترين استانهاي كشور است كه بدليل عدم معرفي مناسب اين آثار تاكنون شناخته نشده است .

گنبد قابوس

یكی از بی‌نظیرترین یادمان‌های معماری ایران در دوره اسلامی برج گنبد قابوس بن وشمگیر است، این برج بزرگترین برج آجری جهان است كه در شمال شهر گنبد كاووس و سه‌كیلومتری شهر قدیم جرجان مركز حكومت آل‌زیار قرار دارد.این اثر به سال 397 هجری برای آرامگاه شمس‌المعالی بر روی تپه‌ای به بلندی 15 متر ساخته شده است، ارتفاع برج 55 متر است و با احتساب بلندی تپه 70 متر از سطح زمین بلندی دارد.



برج رادكان

این برج در نزدیكی روستای رادكان و 40كیلومتری شهرستان كردكوی بر فراز تپه‌ای كه موقعیت ویژه طبیعی و سوق‌الجیشی دارد، بنا شده شده است. این برج كه حدود 25 متر ارتفاع دارد در زمان زیاریان ساخته شده و به عنوان راهنمای كاروانیان در زمانهای قدیم كابرد داشته و بعدها آرامگاه فرمانده ای كه دستور ساخت آن را داده شده است.



آق تپه

آق‌تپه در 15 كیلومتری شمال شرق گنبدكاووس قرار دارد و كهن‌ترین روستای پیش از تاریخ دشت گرگان تا به امروز در مطالعات باستان‌‌شناسی به حساب می‌آید و قدمت آن به 7500 سال قبل می‌رسد.



تورنگ تپه

تورنگ تپه در 17 كیلومتری شمال‌شرق شهر گرگان قرار گرفته و از چند تپه با برجستگی نزدیك به هم تشكیل شده است، آنچه در تورنگ تپه جلب نظر می‌كند وجود قلعه‌ای از دوره ساسانیان (قرن سوم تا پنجم میلادی) است.این بنا با پلان دایره شكل از خشت ساخته شده است و تاریخ ساخت آن به دوره اشكانیان می‌رسد. تورنگ به معنای قرقاول است.



یاریم تپه

این تپه باستانی در 9 كیلومتری جنوب گنبد كاووس قرار دارد.رودخانه قره سو از شمال تپه میگذرد و تمامی قسمت شمالی آنرا شسته است. بقایای به دست آمده از این تپه حداكثر به دوره نوسنگی حدود هزاره پنجم پ .م میرسد. این تپه آثار معماری نیز دارد كه در آنها دیوارها از خشت تشكیل شده اند و كف از خاك كوبیده،سفالهای به دست آمده به پنج گروه تقسیم میشوند.سفالهای دوره نوسنگی كه دست ساز هستند،سفالهای قرمز،سفالهای خاكستری،نارنجی وقرمز پارتی.در دوره نو سنگی ساكنان این تپه اجساد را در زیر خانه های خود دفن میكردند و پس از دوره آهن اجساد خود را در بیرون از خانه ها در گورستانی كنار تپه دفن میكردند.



تپه قلعه خندان

تپه فعلی قلعه خندان كه پیش از این قلعه ای به نام «قلعه خندان» بوده و در جنوب غربی شهر گرگان در بلوار الغدیر جنب میدان شهید باهنر قرار دارد، یكی از مهمترین مجموعه های باستانی است كه در محدوده شهر گرگان(استرآباد قدیم) قرار دارد و نخستین بار دمرگان در سال 1269ه.ش. از آن بازدید و نقشه آن را تهیه كرد. در نقشه دمرگان این قلعه به صورت مستطیلی با دو مثلث متساوی‌الساقین در دو طرف آن نشان داده شده كه 12 برجك دیده بانی دورتا دور ان را احاطه كرده است.تپه قلعه خندان گرگان بر فراز صخره و نهشته های رسوبات رودخانه تول‌چشمه قرار دارد. هم چنین یكی از بناهای با ارزش دوره صفویه به نام قدمگاه خواجه خضر در دامنه ضلع شرقی این قلعه قرار دارد و در گذشته نیز قبرستان بزرگی در كنار آن قرار داشته است. قلعه خندان گرگان متعلق دوره ساسانی- اسلامی است و به شماره 1701 در فهرست آثار ملی قرار دارد.



قوشه تپه

به زبان محلی یعنی دو تپه . این تپه ها در نزدیكی روستایی به همین نام یعنی قوشه تپه در شرق مراوه تپه در فاصله ای حدود 28 كیلومتر قرار گرفته اند . این تپه ها با فاصله ای تقریبی 4 متر از هم قرار دارند و شكل ظاهری آنها هیچ تفاوتی با هم ندارند، گویا روزگاری به روی این تپه ها برج و بارویی برای نگهبانی و حراست بوده است . از این تپه های قدیمی كاسه ها و كوزه هایی لعابی شكسته كه بر روی آن نقاشی شده بدست آمده است. این تپه ها را با شیب ملایمی حدود 45 درجه ساختند كه انسان براحتی می تواند از هر جایی كه بخواهد از پای تپه به قله ی آن صعود نماید . قطر تپه ی شمالی در قله ی آن 35 متر و قطر تپه ی جنوبی 40 متر می باشد . این تپه ها بعد از روستای قوشه تپه در كنار جاده ی اصلی روستای قازانقایه قرار دارند و نظر هر بیننده و رهگذری را به خود جلب می كند.



نرگس تپه

در دو كیلومتری روستایی به نام یامپی از توابع بخش مركزی گرگان و در حاشیه شمالی باند فرودگاه این شهرستان واقع است. این تپه در جهت شمالی - جنوبی است و بقایای سنگ مزارهایی به خط ثلث متعلق به قرون دهم و یازدهم قمری بر سطح آن دیده می‌شود هر چند پوشش گیاهی انبوه حاشیه و سطح آن را پوشانده است. در كاوشهای به عمل آمده؛ قطعاتی از سفال قرمز منقوش بدست آمده كه دارای نقوش هندسی سیاه بر روی قرمز غلیظ بوده و از نظر فرم و نقشه مشابه سفال شاه تپه، آق تپه و متعلق به دوره فلات قدیم هزاره پنجم بوده است. همچنین سفال نخودی منقوش با طرحهای هندسی به رنگ سیاه و قهوه‌ای روی زمینه نخودی بدست آمده كه از نظر فرم و نقش مشابه سیلك است. سفال خاكستری نیز كه بصورت قطعات و ظروف به میزان فراوان بدست آمده و شامل تنگ، كوزه، پیمانه و كاسه است كه از نظر رنگ و فرم مشابه ظروف شاه تپه است كه قدمت آن به دوره مفرغ و آهن برمی‌گردد. قطعات و ظروف سفال قرمز بدست آمده از نظر تعداد و تنوع از سفال خاكستری كمتر بوده و قدمت ظروف مكشوفه كه بیشتر كوزه، تنگ و پیمانه بود متعلق به دوره آن است. همچنین ابزار فلزی كشف شده در نرگس تپه از جنس مفرغ و آهن و شامل ابزار آلات كشاورزی، شكار و جنگی نظیر خنجر، پیكان و تبر و زیورآلات شامل دستبند، سنجاق سر، پلاك لب و مهره‌های تزئینی و پیكرك‌های حیوانی مربوط به دوره مفرغ می‌باشد. تدفین‌های انسانی در نرگس تپه شامل ‎ 101گور به صورت انفرادی، یك گور شامل تدفین دو انسان (به همراه دو سگ) و یك گور شامل تدفین چهار انسان است. در مزارهای مكشوفه تدفین‌های اسلامی مربوط به اواسط اسلام تادوره قاجاریه مشاهده شده‌ است.



شاه تپه

این تپه در فاصله13 كیلومتری در شمال غرب گرگان واقع است و براساس كشفیاتی كه انجام گرفت 3 دوره تمدن بزرگ در آن كشف شد كه به دوره های اسلامی،پیش از تاریخ و ما قبل تاریخ تقسیم می شود.



تپه مزار

تپه مزار در فاصله یك كیلومتری غرب روستای قره چشمه و 150 متری جنوب جاده آزادشهر – مینودشت و در مجاورت كارخانه آجر ماشینی واقع شده است. این تپه با فرم بیضی شكل دارای 240 متر طول ، 100 متر عرض است ، كه بر روی ارتفاعات طبیعی و كوهپایه ای مشرف به جاده آزادشهر – مینودشت قرار گرفته است ، و دارای سه برجستگی عمده می باشد ، كه در امتداد محور شرقی – غربی چیده شده اند. بخش شرقی و غربی تپه مزار به گورستان تغییر كاربری داده شده است ، و بخش اصلی یا میانی آن نسبتا سالم و دست نخورده باقی مانده است.بر اساس كارشناسی های انجام شده قدمت تپه مزار را به دوره های هزاره اول و تاریخی تخمین زده اند.



تینگر تپه

تینگر تپه در فاصله 1100 متری شمال روستای ینقاق از توابع دهستان ینقاق و بخش گالیكش قرار گرفته است . این تپه با فرم منظم دارای 350 متر قطر است ، كه در امتداد محور شرقی – غربی گسترش یافته است. و حداكثر 12 متر از سطح زمین های اطراف ارتفاع دارد و شامل یك تپه اصلی (شرقی ) و دو تپه مجاور غربی می باشد. تپه شمالی مرتفع تر از دو تپه و حداكثر ارتفاع آن به 12 متر می رسد با توجه به مواد فرهنگی پراكنده بر روی عرصه و حریم تپه قدمت این اثر به دوره های پیش از تاریخ ، هزاره اول پیش از میلاد و تاریخی می رسد.



تپه علی

این اثر تاریخی – فرهنگی در 1300 متری جنوب روستای تراجیق و 1500 متری جنوب جاده آسفالته گالیكش – بجنورد قرار گرفته است. تپه علی دارای فرم نامنظم هندسی در ابعاد 80*160 است ، كه بیشترین ارتفاع تپه در بدنه شرقی آن دیده می شود ، كه به 8 متر از سطح زمین های اطراف می رسد ، و در امتداد محور شرقی – غربی گسترش یافته است.در بررسی سطحی تپه سفالینه های قرمز و خاكستری ساده و بقایای استخوان جانوری بدست آمد.با توجه به مواد جمع آوری شده در بررسی سطحی تپه علی ، قدمت اثر یاد شده به دوره های عصر آهن و هزاره اول پیش از میلاد می رسد.



ملك علی تپه

این تپه در 29 كیلومتری شمال شرقی گنبد كاووس و در مجاورت روستایی به همین نام قرار دارد . ملك علی تپه دارای پلان بیضی شكل است. سفال های موجود بر سطح تپه كه اكثرا قرمز ساده و خاكستری و به ندرت لعابدار می باشند ، آن را به هزاره اول قبل از میلاد و دوران تاریخی و اوایل اسلامی می رساند.



ملاعلی تپه

ملا علی تپه در 16 كیلومتری شهر گنبد كاووس و در یك كیلومتری ضلع غربی جاده آسفالته قره محمد تپه به آبادان تپه واقع است. ملا علی تپه یكی از تپه های تاریخی بزرگ منطقه و به قطر تقریبی 115 متر و ارتفاع 10 متر است كه روستای ملاعلی تپه روی آن قرار دارد. قدمت این تپه با توجه به سفال های موجود بر سطح تپه به اوایل هزاره دوم قبل از میلاد و دوران تاریخی می رسد.



آبادان تپه

این تپه در 22 كیلومتری شمال گنبد كاووس و در مجاورت روستایی به همین نام واقع شده است. آبادان تپه متشكل از دو تپه بزرگ با پلان دایره ای شكل است . بطوریكه در هر یك از آنان تپه ای به بلندی 13 متر به عنوان هسته مركزی و پیرامون آن را تا شعاع 500 متری تپه های كوچك و متصل به هم در بر گرفته اند. در واقع آبادان تپه یكی از محوطه های بزرگ و ارزشمند تاریخی این منطقه محسوب می شود. سفال های قرمز و خاكستری موجود در سطح تپه نشانگر قدمت آن تا اواخر هزاره اول و اوایل هزاره دوم ق.م می باشد.



شغال تپه

شغال تپه یكی از آثار تاریخی درون شهری استان گلستان محسوب می شود . این تپه در ضلع غربی میدان شهرداری علی آباد كتول قرار دارد و مساحت آن در حدود 2500 متر مربع است با توجه به شواهد و مواد فرهنگی موجود در سطح تپه ، قدمت آن به هزاره اول قبل از میلاد و دوران اشكانی و ساسانی می رسد.



قره شیخ تپه

این تپه در شمال شهرستان كلاله در حدود 2 كیلومتری جنوب غربی روستای تمر قره قوزی واقع شده است. این تپه دارای پلان بیضی شكل و به طول 210 و عرض 165 متر و با ارتفاع بلند است. شواهد باستان شناختی موید آن است كه این تپه و قلعه آن به لحاظ نظامی مورد اهمیت بوده است . قدمت آن را با توجه به اشیاء مكشوفه هزاره اول قبل از میلاد تا قرون 2 و 3 هـ . ق می دانند.



جر كلباد

به فاصله 5 كیلومتری غرب شهرستان بندرگز و در روستاهای كهنه كلباد؛ جر كلباد واقع شده و از دامنه كوه تا ساحل دریا كشیده شده است. جر كلباد به طول 20 كیلومتر كه قسمت اعظم آن قابل دیدن است به منظور حفاظت از پایتخت شاه عباس حفر گردیده است .



حمام قدیمی اروج

این حمام در محل كهنه بازار در مركز شهر رامیان واقع است و متعلق به دوره ایلخانی است .



حمام كهنه مینودشت

حمام كهنه مینودشت در محدوده شمال شرقی شهر مینودشت كوچه شهید هلاكو قرار گرفته است. نام دیگر آن ، حمام خوردیماق می باشد. حمام كهنه یا حمام خوردیماق دارای بخش های بینه و سربینه ، میان در ، گرمخانه ، خزینه ، آتشخانه و سرویس بهداشتی می باشد. كف حمام در حدود 2 متر از سطح كوچه پایین تر است. پوشش حمام به صورت طاق و تویزه است. قوس ها و تویزه ها ، قوس باربر پنج و هفت می باشد. برای پر كردن بین تویزه ها از روش های مختلفی استفاده شده است. پوشش سرویس های بهداشتی به صورت چهار ترك ، پوشش گرمخانه و خزینه كلنبو می باشد. برای تبدیل آن به مربع ( جهت اجرای طاق كلمبو ) ، سه فضای دیگر ، پوشش كجاوه به وجود آورده اند. بعد از اجرای پوشش تا شانه طاق را با خاك پر كرده ، و روی آن را آجر فرش نموده اند.برای ایجاد روشنایی و تهویه در مركز سقف گنبدی ، هورنو پیش بینی كرده اند. در زیر گنبد چهار قوس جناقی در چهار طرف ساخته شده است ، كه علاوه بر جنبه كاربردی ، تزئین حمام نیز مد نظر بوده است. افزون بر آن ، چهار طاق نمای برجسته بر روی دیوارهای ساخته شده است. مصالح حمام از آجر به ابعاد 5*24*24 سانتیمتر می باشد. ملاط به كار رفته در دیوارچینی ملات ماسه – آهك ، در طاق زنی ملاط آهك و دیوارهای خزینه و دیوارهای حمام تا ازاره ساروج است. آب حمام از آب جوی آبی كه در ضلع شرقی بنا ، جاری است ، تامین می شود . آب این جوی پس از گذر از آتشخانه و گرم شدن ، در لوله های تنبوشه پیش بینی شده در دیوارها جریان یافته و حوض ها و خزینه را پر می نماید.عمر این بنا را400 سال تخمین زده اند و از سبك معماری زیبایی ( استفاده از طاق نما و گچ بری زیبا) برخوردار است .



پل آق قلا

این پل در شهر آق‌قلا و بر روی گرگانرود قرار دارد. پل آق‌قلا 76 متر طول دارد و عرض معبر آن چهار متر و 30 سانتیمتر است. پل چهار چشمه دارد و عرضه دهانه و قسمت جنوبی پل 11 متر و عرض دهانه شمالی آن 9متر و 60 سانتیمتر است. ارتفاع پل تا سطح آب در حالت عادی 11 متر است. پایه‌های این پل از دوره سلجوقی باقی مانده و در زمان صفویه بر روی پایه‌های به جا مانده پل جدید ساخته شده است.



مدرسه عمادیه

مدرسه عمادیه از جمله بناهای تاریخی است كه وقف‌نامه‌های موجود قدمت آن را به صفویه ( شاه طهماسب – شاه سلیمان) می رساند. این بنا با فرم چلیپا و حیاط مركزی ساخته شده است و در هر سو یك ایوان در میانه اضلاع خود دارد این مدرسه در دو طبقه احداث گردیده است. مدرسه عمادیه تا حدود 20 سال پیش به فعالیت خود ادامه می داد و با رونق گرفتن مدرسه علمیه امام خمینی از رونق افتاد و استادها و طلاب به آن مدرسه انتقال یافتند. مصالح عمده بنا چوب و آجرهای 20*20 می باشد.



مدرسه و مسجد كریم ایشان

در شرق استان گلستان و انتهائی ترین منطقه آن در شهرستان كلاله و بخش مراوه تپه- در 45 كیلومتری جاده كلاله به مراوه تپه- در میان كوههای سر به آسمان سائیده كوه عرب داغ از جنوب و گلی داغ بنائی تاریخی با معماری زیبای دوران قاجاریه با آجر فشاری و نماكاری آجری بنام مدرسه كریم ایشان وجود دارد. بنای تاریخی كریم ایشان برای تعلیم و آموزش علوم دینی و مذهبی با گذشت یك سده از عمر خود استوار و مقاوم به رسالت اصلی خود ادامه می دهد.این بناء در سال 1328 ه.ق توسط سید قلیچ ایشان و با حمایت مردم دیندار منطقه با زحمات و مشقات فراوان احداث و به نام ایشان نامگذاری گردیده، به مركز بزرگ دینی و فرهنگی و سیاسی و اجتماعی تبدیل شده است .



مسجد جامع گرگان

مسجد جامع گرگان فعلی (استرآباد قدیم) در بازار سنتی و قدیمی نعلبندان در زمینی به مساحت 1600 مترمربع ساخته شده است. بنای اصلی این مسجد متعلق به دوره سلجوقی است و از آثار آن دوره در حال حاضر تنها مناره مسجد باقی مانده كه دارای كتیبه‌ای به خط كوفی است.در داخل مسجد بر دیوارهای ایوان غربی سنگ ‌نبشته‌های زیادی نصب شده است كه بسیاری از آنها فرمان‌های حكام و پادشاهان زمان در ارتباط با شهر استرآباد است. این مسجد دو بار در زمان شاه عباس اول و دوم صفوی مرمت شده است. این مسجد دارای یك حیاط مركزی به فرم چهار ایوانی و چهار شبستان است كه از تزیینات معماری خاص آن دوره نیز بهره برده اند.



مسجد گلشن

این بنا نزدیك میدان شهر گرگان واقع شده است . بنای اولیه مسجد را به دوره صفویه منصوب می دانند كه در دوره قاجاریه تغییر و بازسازی شده است . این مسجد در سال های اخیر علی رغم ثبت تاریخی تخریب و سعه جدیدی با سلوب مشابه مسجد قدیمی جایگزین آن شده است.



مسجد جامع گمیشان

این مسجد در منطقه مركزی گمیشان در 15 كیلومتری شمال شهرستان تركمن واقع شده است و در سال 1334 هـ . ق توسط مظفر حاجی مظفری احداث شده است. بنای این مسجد چهار ضلعی و مصالح آن از چوب و گچ است و در جلوی آن كفش كنی نیز تهیه شده است. در حال حاضر تغییرات كلی در نمای داخلی و بیرونی آن ایجاد شده است.



كاخ آغا محمد خان



این بنا توسط محمد خان قاجار ساخته شده و در شهرستان گرگان قرار دارد ویژگی معماری اسلوب ساخت نشانگر آن است كه این بنا در تاریخ 12 هجری قمری ساخته شده است. این كاخ در نزدیكی دروازه بسطام سابق حدود فلكه كاخ و پارك شهر فعلی ساختمان شهرداری گرگان قرار دارد و فعالا در اختیار سپاه پاسداران است .این كاخ دارای عمارت های دارالعماره و دارالحكومه – كلاه فرهنگی عباس خانی و سلسیان خانی می باشد .



كاخ سلطنتی (كاخ موزه)

كاخ شهر گرگان پس از مرمت به كاخ موزه گرگان تبدیل شد. این بنا كه در دو طبقه به سبك اروپایی در سال 1317ه.ش به دستور رضاخان در كنار مجموعه ای از ساختمان های اداری ساخته شده است. كاخ شهر گرگان با قدمتی بیش از70 سال در سال 1343ه.ش. به عنوان بیست و چهارمین موزه كشور و نخستین موزه شمال كشور مطرح بوده كه در سال 1336ه.ش. به ثبت آثار ملی رسیددر حال حاضر، در طبقه همكف این كاخ فقط تعدادی شی كشف شده از شهر تاریخی جرجان به نمایش گذاشته شده و در عین حال بخش مشاهیر شامل تندیس چند از اندیشمندان و نام آوران جرجان و استرآباد در این طبقه قرار دارد و به بخش مشاهیر مشهور است. در طبقه بالا با اشیای مربوط به دوره پهلوی دوم تجهیز شده است. این كاخ در پارك شهر گرگان واقع شده است.



باغ كنسولگری روسیه

این باغ در شهر گرگان و به مساحت 4 هكتار قرار دارد. ساختمان كنسولگری روسیه در ضلع جنوبی خیابان امام خمینی و ضلع غربی امام زاده بی بی هور وبی بی گل در محله شیركش واقع شده است .كنسولگری ازدو ساختمان شامل ورودی و عمارت اصلی تشكیل شده است . ساختمان اصلی كنسولگری كه به صورت عمارت كلاه فرنگی در وسط باغ قرار دارد در دو طبقه با سازه آجری بر روی كرسی چینی به ارتفاع80 سانتی متر و اندود گچ ساخته شده است كه همانند نمای ورودی در بخشهائی از آن لایه ای از رنگ زرد بر روی اندود بچشم می خورد .



خرابه پادگان روسها

این پادگان در جزیره آشوراه در دوران زمام‌داری «محمدشاه قاجار» توسط روس‌ها ساخته شده است ، در دوران «رضاشاه پهلوی» پس از تخلیه توسط روس‌ها و بازسازی به عنوان پاسگاه مرزی مورد استفاده قرار می‌گرفته است .



بافت قدیم گرگان

بافت تاریخی شهرگرگان بخشی از بافت های تاریخی منطقه محسوب می شود كه بیش از 162 هكتار وسعت دارد. آن چه اكنون آن را بافت تاریخی گرگان می نامیم بازمانده مجموعه ای از یك شهر(استرآباد) و عناصر آن و فضاهای شهری هم چون مساجد؛ آب انبارها؛ قنات ها؛ معابر و واحدهای مسكونی یك یا چند طبقه و... می باشد. استرآباد دروازه ها و كاروانسراهای متعددی داشته كه دروازه های چهل دختر- بسطام- میدان- فوجرد و سبزه مشهد از مهمترین آن ها بوده است. این بافت در سال 1310 به شماره 41 در فهرست آثار ملی به ثبت رسید. بافت مذكور دارای دو بخش اداری و مسكونی تشكیل می شده كه هم اكنون بقایای آن موجود است. منازل موجود در بخش مسكونی عمدتاً متعلق به اواخر دوره قاجار و اوایل دوران پهلوی نظیر خانه شیرنگی؛ تقوی؛باقری؛ مفیدیان و... می باشد.



خانه امیر لطفی گرگان

خانه امیر لطفی در محله چهارشنبه‌ای واقع شده است و بنایی است دو طبقه و روبه جنوب با یك هزار متر مساحت كه شامل دوبخش 1- هسته اصلی بنا و 2- بخش های خدماتی است. عمده ارزش بنا به هسته ساختمان اصلی بستگی دارد و در مركز خود هر طبقه یك اطاق سه دربی و دو راه پله در مجاورت آن و سپس یك اطاق دیگر در هر سو دارد. بدین صورت بنایی است كه 3 اتاق و دو راه پله نمای اصلی آن را تشكیل می دهد. در خانه امیر لطفی از فضای مورد استفاده در كرسی چینی نیز به نحو مطلوب استفاده شده است و با ساخت حوض‌خانه؛ در مسیر آب شهری كه از جنوب وارد ساختمان می شود، فضایی برای ایام گرم تابستان فراهم آورده شده است. درب های چوبی دو لنگه كه در طبقه اول دارای كتیبه و در طبقه دوم دارای هلال می باشند نمای اصلی بنا را جلوه ای خاص بخشیده اند.فرم موزون رعایت تقارن، ارتفاع مناسب با ابعاد بنا سرشیرهای پیش آمده و آجر فرش گچ‌بری اتاق ها تفكیك فضاهای خدماتی چون آشپزخانه و انباری و بخش خدمه از هسته اصلی از ویژگی های بنای امیر لطفی است. تاریخ ساخت این بنا به اواخر دوره قاجاریه می رسد و اوج رونق بنا زمان پهلوی اول بوده است. این بنا در سال 1378 با شماره 2392 در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد.



خانه تقوی

این مجموعه از بناهای دوره قاجار است كه در مساحتی بیش از 2000 متر مربع ساخته شده و ساخت آن منسوب به حاج میرزا محمدتقی تقوی (تقی اف) می باشد. خاندان تقوی از تجار بزرگ منطقه ی استراباد بودند كه به علت تجارت با روسیه عنوان تلگرافی آن ها «تقی اف» بود. این مجموعه ی تاریخی شامل بیش از ده حیاط اصلی و فرعی می باشد.مصالح به كار رفته در این ساختمان ها ، كچ ، خاك ، آهك ، آجر ، خشت خام و چوب می باشد. چوب های به كار رفته در ستون ها اغلب چوب درخت سرخدار و چوب های به كار رفته در درها اغلب چوب درخت آزاد می باشند.ساختمان ها اغلب دو طبقه هستند و كف طبقه ی دوم با چوب، لمبه كوبی شده تا بار كمتری بر سقف طبقه ی تحتانی وارد شود. این ساختمان ها اغلب یك متر بالا تر از سطح زمین ساخته شده و زیر آن ها خالی می باشد تا از نفوذ رطوبت به داخل بنا جلوگیری شود. در داخل حیاط ها ایوان ها یی طراحی شده كه به آن ها 'مهتابی' می گویند. این ایوان ها از تابش مستقیم نور خورشید در امان بوده و محل خوبی برای نگهداری برخی آذوقه ها بوده اند.



مجموعه باقری ها

مجموعه تاریخی باقری گرگان مربوط به اواخر دوره قاجار است كه در سال 81 در فهرست آثار تاریخی به ثبت رسیده است. خانه باقری ها در بافت تاریخی و محله سرچشمه گرگان با مساحت 3 هزار مترمربع و زیربنای یك هزار و 555 مترمربع، 7 حیاط، 42اتاق و 4 در دارد. موقعیت قرارگیری بنا در بافت قدیم گرگان كه از شرق به راسته بازار نعلبندان و مسجد جامع و از شمال و شمال غرب به مجموعه تاریخی تقوی و امامزاده نور منتهی می شود به ارزش بنا افزوده است.در این بنا اتاق های طبقه اول كه در جنوب و شرق قرار دارند چون در معرض نور آفتاب بیشتری هستند در زمستان مورد استفاده قرار می گرفتند. اما اتاق های طبقات فوقانی دارای در و پنجره های متعددی در شمال و جنوب بنا هستند.



خانه رضا قلی نژاد

بنا مربوط به دوران قاجار می باشد. خانه رضاقلی نژاد در محله سرچشمه گرگان واقع شده است كه از شرق به امامزاده نور و از جنوب شرق از طریق معبری به مجموعه تقوی و باقری مرتبط می شود. بنای تاریخی رضاقلی نژاد حدود 500 متر مربع می باشد .این بنا دارای دو درب ورودی از معبر شرقی و جنوبی می باشد درب ورودی شرقی به دالونی كه سیركولاسیون اصلی ورود به مجموعه را تشكیل می دهدمتصل می باشد. بعد از ورود از درب ورودی شرقی به دالون یا هشتی وارد می شود و از طریق این گذر به حیاط اندرونی اصلی مجموعه وارد می شویم كه حیاطی مركزی است بااتاق هایی كه در اطراف این حیاط مركزی قرار دارند. هشت اتاق در طبقه اول كه شامل دو اتاق درشمال ـ دو اتاق درجنوب ـ دو اتاق در شرق و دو اتاق درغرب حیاط می باشند و در قسمت غرب دو اتاق هم درطبقه فوقانی قرار دارند . درقسمت شمالی حیاط و در زیراتاق های این طرف زیرزمینی واقع شده است. این بنا هم همانند خانه های دیگردر بافت بر روی كرسی چینی های 80 تا 92 سانتی متری واقع شده است ومصالح عمده دربنا آجرهای 20 ×20 خشت، سفال ، چوب ، آهك ، گچ و خاك رس می باشد نور اطاقها از طریق پنجره های معمولی و پنجره هایی مشبك با شیشه های رنگی تامین می شد. پوشش بنا هم شیروانی و سفال پوش است كه با شیر سرهای چوبی كه حدود 5/1 متر ازدیوار پیش آمده پوشش یافته است.



بافت قدیم گمیشان

گمیشان دومین شهری دراستان گلستان است كه بعد ازشهرگرگان دارای بافت با ارزش فرهنگی است. فرم شیروانی بنا،سكوسازی،بهره گیری وسیع ازچوب ازویژگیهای برجسته معماری شهربه حساب می آید. سبك معماری شهر به صورت معماری روسی اجرا شده است. در دوره قاجار هزاران ساختمان و مغازه از آجر سد سكندر یا الوار و تخته نراد روسی به وسیله صاحبان حرف مختلف، تجار، آلات موتوری، صاحبان صیدگاه¬ها و غیره ساخته شده است كه در حال حاضر بیشتر آنها بافت قدیمی شهر را كه وسعت زیادی هم دارد، تشكیل می‌دهند. بعضی مستهلك و تعدادی مانند ساختمان آجری سه طبقه حاج روحی همراه چند ساختمان در جریان سیل اترك 50 سال پیش فرو ریخته‌اند.



خانه خوزینی

از خانه های قدیمی شهر گمیشان است كه در خیابان قدس قرار دارد . قدمت آن حدود 130 سال می باشد . بنا در دو طبقه و با مصالح چوب اجرا شده است . این خانه دارای تراس چوبی می باشد كه دور تا دور هر طبقه را فرا گرفته است كه در فاصله های نزدیك ستون های چوبی به كار رفته است . هر طبقه دارای چهار اتاق جدا از هم می باشد . مسیر دسترسی اتاق ها بصورت راهروی عمود بر هم است كه جهت شرقی ـ غربی و شمالی ـ جنوبی دارد.



خانه گوگلانی ها

خانه گوگلانی ها واقع در بافت تاریخی شهرستان گمیشان با معماری خاص منطقه ، نمونه بارز از بناهای ارزشمند استان گلستان و مربوط به معماری دوره پهلوی اول است.این بنا توسط آنه بردی حاجی گوگلانی برای پسر بزرگش تاج بردی خان صد سال پیش در دو طبقه ساخته شده كه طبقه پایین آن دارای دو اتاق بوده كه به عنوان انبار غلات و محل نمك سود كردن و نگهداری ماهی به شمار می رفته و طبقه دوم دارای چهار اتاق است.ساختمان دارای دو ورودی است كه یكی در ضلع شمالی و دیگری در ضلع جنوبی بنا قرار دارد و شالوده بنا سطحی و به شكل نواری اجرا شده و پی بنا براساس روش های رایج درناحیه، منظم بوده و شفته ریزی شده است.طبقه همكف بنا آجری و طبقه اول آن از مصالح چوبی است. طبقه اول بنا با بازشوهای متعدد مقابل هم، تابستان نشین و طبقه هم كف بنا به نوعی زمستان نشین بوده است.



خانه امیر مختار روس

این بنا در زمان استقرار ارتش روسیه در جزیره آشوراده ساخته شده و شاهدی بر تاریخ پر فراز و نشیب ایران است.



مجموعه شیرنگی

مجموعه شیرنگی در محله نعلبندان و جنب امامزاده نور شهرستان گرگان واقع شده است. پلان این بنا بصورت مربع و مستطیل شكل در دو طبقه و هر طبقه دارای دو اطاق می باشد. كف اطاق طبقه دوم با چوب نراد روسی فرش شده و در و پنجره های بنا نیز چوبی است. مصالح بكار رفته در این بنا عبارتند از : آجر 25×25 سانتیمتر و خشت خام در دیوارها ، سقف سفال پوش، تزئینات گچی در نمای زیر سقف می باشد.این بنا از آثار اواخر دوره قاجاریه می باشد.



خانه خراسانی

خانه خراسانی در خاور امام‌زاده نور، در كوچه خراسانی واقع است و از جمله بناهای اواخر عهد قاجاریه گرگان است‎.تاریخ ساخت این بنا بر اساس سنگ نبشته‌ی سطوح زیرین سرشیرهای آن به 1295 می رسد كه با سلطنت ناصر الدین شاه هم‌ زمان است. این بنا در دو بخش ساخته شده : 1- بخش شمالی 2- بخش جنوبی عمده ارزش‌های معماری‌برجای‌مانده بنا‌‎؛ بخش جنوبی آن است و بخش شمالی فاقد ارزش تاریخی است. بنای خانه خراسانی در طبقه دوم از پیشكن به عنوان عنصر ارتباط دهنده استفاده نموده است كه در نمای شمالی بنا ساخته شده است. این عنصر معماری در معماری جنوب ایران نیز به چشم می خورد .تعداد بازشوها از دیگر ویژگی‌های این بناست كه خاص معماری مناطق گرم و مرطوب ایران است تا بتوان در اوج گرما و شرجی از كوران استفاده نمود.‌طاق‌ها و طاق نماها، تزیینات گچ بری موسوم به دندان موشی، ارسی های زیبا و پنجره های مشبك، با شیشه های رنگین، نقاشی های سطوخ زیرین سر شیرها كه با آیات و اشعار آمیخته شده است. این بنا در سال 1377 طی شماره 2273 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید .



خانه شفیعی

یكی از با ارزش ترین بناهای تاریخی بافت قدیم گرگان خانه شفیعی است كه در محله سرچشمه و در بین محلات دربنو، دوشنبه ای، نعلبندان و آثار با ارزشی چون امامزاده نور، حمام سرچشمه، خانه های شیرنگی، تقوی ، باقری، میرشهیدی، رضاقلی نژاد قرار دارد .خانه شفیعی با پلان مستطیل شكل و كشیدگی شرقی غربی متعلق به دوران قاجاریه است، و دارای دو حیاط مرتبط با هم كه به شیوه حیاط مركزی ساخته شده است. درب ورودی این بنا در سمت شرق قرار دارد و بوسیله دالانی به حیاط منتهی می گردد.سازه اصلی بنا؛ آجر و تا حدی چوب با اندود كاهگل و گچ می باشد كه در بعضی قسمتها بر روی كرسی چینی آجری قرار گرفته است. سقف بنا شیروانی با پوشش سفال همگون با بافت تاریخی گرگان می باشد.



خانه شیر محمدی

این خانه در بافت قدیم شهر گمیشان و یكی از رفیع ترین بناهای تاریخی شهر به شمار می رود . قدمت آن به اواخر دوره قاجاریه می رسد . این بنا در سه طبقه با مصالح آجر، گچ و چوب و با سقف شیروانی حلبی اجرا شده است . هر طبقه دارای چهار اتاق با كف پوش ها و پنجره های چوبی بوده و فضای داخلی اتاق ها دارای راهروی مركزی و راه پله چوبی بوده كه عنصر ارتباط دهنده اتاق ها و طبقات با یكدیگر به شمار می رود.



كاخ شاسمن

این كاخ در شهرستان گرگان واقع شده و بنا به روایتی در سال 795 هجری قمری بوسیله امیر تیمور در ساحل رودخانه ساخته شد . برخی از مورخین و جغرافی دانان از این كاخ نام برده اند . بنای این كاخ توسط ابوبكر شاه سمانی (حاكم شاسبان) ساخته شده است .



قلعه بی بی حلیمه

این قلعه در400متری جنوب غربی روستای صمدانی ،جنوب جاده آسفالته گنبدكاووس به كلاله قرار گرفته است.قلعه بی بی حلیمه یك فضای وسیع 4 ضلعی نامنظم می باشد كه در امتداد شمال و جنوب كشیده شده است ضلع غربی این قلعه 892 متر و ضلع شرقی آن 810 متر طول دارند. دیواره جنوبی و شمالی آن به ترتیب 560 و 270 متر طول دارند ابعاد فوق نشان دهنده نامنظمی در پلان این قلعه می باشد در زاویه شمال شرقی این قلعه تپه یا ارگ قلعه قرار گرفته كه 6 متر بلندی دارد . با روی قلعه كه بسیار نامنظم می نماید در یك خط مستقیم قرار نگرفته و دارای خمش ها و پیچش هایی است. در قسمت خارجی با روی قلعه بی بی حلیمه خندقی به پهنای متفاوت 8 متر دیده می شود.در قسمت ارگ و نیز با روی شمالی قلعه عرصه تاریخی به گورستان تبدیل شده و با توجه به قرار گیری مدفن یكی از امامزاده ها در این محل به نام بی بی حلیمه اطراف ان نیز كاربری گورستان یافته است. این قلعه متعلق به دوره تاریخی – اسلامی می باشد .



قلعه پاسنگ پایین

این قلعه در 5/2 كیلومتری شمال روستای پاسنگ پایین و حریم شمالی جاده مینودشت به بجنورد از دهستان قراولان بخش گالیكش شهرستان مینودشت قرار گرفته است.فرم عمومی این تپه مستطیلی شكل به ابعاد 150*125 متر است. بیشترین ارتفاع این قلعه در زاویه شمال غربی آن دیده می شود ، و به سه متر از سطح زمین های اطراف می رسد. فرم هندسی این تپه و فرو افتادگی قسمت های شرقی و شمالی پیرامونی آن را به فرم قلاع دوره تاریخی نزدیكتر می نماید.قسمت مركزی این قلعه نسبت به اطراف آن دارای پستی و بلندی هایی می باشد ، كه ممكن است ، حاصل مخروبه شدن ابنیه داخل قلعه بوده باشد. این قلعه تاریخی – فرهنگی متعلق به دوره های هزاره اول پیش از میلاد و تاریخی می باشد.



قلعه مسنجیق

این قلعه در 43 كیلومتری جاده گنبد كاووس به داشلی برون واقع شده است .



قلعه ابوبكر

این اثر باستانی در روستای املاك از توابع دهستان ینقاق و بخش گالیكش واقع شده است وبا جاده آسفالته مینودشت - گالیكش 5/1 كیلومتر فاصله دارد .این تپه باستانی كه در واقع یك قلعه قدیمی با پلان مدور می باشد، پس از تخریب و گذشت زمان زیر آوار انبوهی از خاك قرار گرفته و بصورت تپه كنونی در آمده است .قلعه ابوبكر دارای فرم نامنظم هندسی و به ابعاد طول ،عرض وارتفاع 6 *120 *120 متر است . قدمت این اثر فرهنگی – تاریخی به دوره تاریخی می رسد.



قلعه باران

قلعه باران در ناحیه حاجی لر مینودشت قرار دارد و یكی از نقاط دیدنی و با شكوه استان گلستان می باشد كه در 12 كیلومتری جنوب رامیان واقع شده و دارای چشم اندازهای زیبا است . در بالای آن چشمه آبی وجود دارد . این قلعه پیش از اسلام پایتخت اشكانیان بوده . طبیعت اطراف قلعه باران از نمای طبیعی و جالبی برخوردار است.



دشت قلعه

این شهر در 15 كیلومتری جنوب شرقی گنبد كاووس قراردارد و به صورت 8 ضلعی نامنظم بنا گردیده است . در تپه آن كه آثار دوران قبل از تاریخ مشخص می باشد آثاری چون سفال قرن هشتم و هفتم هجری بدست آمده است .



قلعه تاق

این قلعه در جنوب شرقی بالاجاده و (سورم سرا) و در جنوب قلعه شاه نشین واقع شده این قلعه به منظور مقاومت و ایستادگی مردم منطقه در طول دو قرن اول هجری است .



قلعه سلیمان بوقه

قلعه سلیمان بوقه در حدود3كیلومتري ضلع شرقي روستاي ترسه از توابع دهستان دوزین در بخش گالیكش شهرستان مینودشت قرار دارد .از نظر موقعیت طبیعي و جغرافیایي در ناحیه كوهستاني ـ جنگلي بر بالاي كوهي به نام «بوقوتو» كه در حدود2000 متر از سطح دریاي آزاد بالاتر است جاي دارد. تنها راه دسترسي و صعود آسان به قلعه به دلیل قرار گرفتن در صخره هاي سنگي، پرتگاه هاي بلند و عمیق و شیب تند دیواره هاي سنگي از روستاي ترسه و جبهه غربي قلعه مي باشد. قلعه در بالاي كوه و مشرف پرتگاه ها و دره هاي سهمناك اطراف قرار دارد.



قلعه شاه نشین

این قلعه بر قراز بلندای چماز كوه در شرق بالاجاده (سورم سرا) واقع شده است . قلعه شاه نشین مشرف بر مناطق جلگه ای بوده و قلعه نشینان آب مورد نیاز خود را از ارتفاعات كوهی در جنوب با استفاده از پالانه های سفالی تامین مر كردند .



رخمه آق بند

رخمه آق بند در روستای آق بند بخش داشلی برون در 30 كیلومتری شمال گنبد كاووس قراردارد . رخمه آق بند از دو قسمت تشكیل شده است . سنگ تبر رو بیشتر شبیه زین شتر یا بدنه شتر دوكوهانه می باشد . سفالهای بدست آمده از آن مربوط به اواخر هزاره دوم قبل از میلاد است



قلعه ماران

قلعه ماران در 12 كیلومتری جنوب شهر رامیان با ارتفاع 2350متر واقع شده است .این كوه از لحاظ طبیعی و چشم انداز جغرافیایی حالت یك قلعه طبیعی را دارد .و بنامهای قلعه موران-قلعه ماران-و گاهی قلعه میران تلفظ می شود.این كوه قلعه مانند در زمان گذشته مقر فرمانروایي بعضي از حكام و سلاطین از جمله شاهان اشكاني بوده است. مساحت تخت قلعه ماران نزدیك به 3كیلومترمربع یا 300هكتار بالغ میگردد البته آنطور كه از دور بنظر می رسد سطح تخت آنقدر هم صاف و هموار نیست . قلعه ماران به علت ارتفاع زیاد نسبت به كوه های اطراف آن مناظر و چشم اندازهای بسیار زیبایی دارد كه علی رغم دارا بودن مسیری دشوار برای صعود؛ پذیرای كوهنوردان بسیاری از سراسر كشور به خصوص استان گلستان می باشد.



گبری قلعه

در 15 كیلومتری شرق گنبد كاووس واقع شده و تقریباَ شكل مربع دارد سفال های جمع آوری شده از سطح تپه و دیوارهای خارجی نشان می دهد كه شهرك در روزهای قبل از اسلام مورد سكونت بوده و پس از نیاز به احداث شهر عظیم دشت حلقه را ساختند .



شهر تاریخي دشت حلقه

محوطه تاریخي ـ فرهنگي دشت حلقه در واقع شهري مربوط به دوره اشكانیان است كه در دوره ساساني و اسلامي بازسازي گردیده است. این شهر تاریخي در 12 كیلومتري غرب شهر مینودشت و در حاشیه روستایي به همین نام قرار گرفته است.



دیوار بزرگ گرگان

یكی از بارزترین آثار معماری دشت گرگان آثار دیواری از آجر و خشت است كه با 155 كیلومتر عرض، دشت گرگان را از ارتفاعات پیش كمر در شرق گلستان تا خواجه نفس در كنار دریای خزر در غرب جدا می‌كند.نام‌های دیگر این دیوار؛ سد انوشیروان، سد اسكندر، سد فیروز، قزل‌آلان (مارسرخ) یا قزل‌آلانگ است. عرض دیوار گرگان كه تقریباً 10 متر است و در كنار این دیوار حدود 40 قلعه ساخته شده است كه هریك در فاصله 5 تا 10 كیلومتری از یكدیگر قرار دارند.



شهر قدیمی جرجان

شهر جرجان كه خرابه‌های آن در سه كیلومتری جنوب غرب شهر فعلی گنبدكاووس قرار دارد، از بلاد معتبر در دوره‌های سامانیان، آل‌زیار و سلجوقیان بود و بر اثر حملات مغول در سال 620 هجری تخریب شد. این شهر بر روی ویرانه‌های شهری از دوران پارتی و ساسانی با وسعتی حدود 1200 هكتار به شكل چند ضلعی با دروازه‌های متعدد ساخته شده بود.



شهر و دیوار قدیمی تمیشه

بقایای شهر قدیمی تمیشه و دیوار آن در غرب روستای سركلاته خرابشهر كردكوی به صورت تپه‌های پست و ناهمواری‌هایی جلب توجه می‌كند. این شهر پایتخت یك سلسله محلی متعلق به اوایل اسلام تا دوره سلجوقی است. كاوش های علمی باستان شناسی نشانگر شروع دیوار عظیم تمیشه از جنگل و دامنه كوه واقع در جنوب روستای سركلاته خرابشهر تا دریای خزر می باشد. این دیوار كه عرض آن در برخی از مناطق 2 تا 5/2 متر است از آجرهای بزرگ در ابعاد 15×50×50 و 8×36×36 و 10×38×38 سانتیمتر احداث شده است. این دیوار دارای برج های مدوری بود كه شباهت زیادی به برج های قلعه ساسانی تورنگ تپه گرگان داشت.به احتمال زیاد دیوار تمیشه همراه با شهر آن در زمان حمله مغول ویران گشته است و امروزه اندكی از خرابه ها و بقایای آن موجود می باشد.



كاروانسرای قزلق

این كاروانسرا در 37 كیلومتری جنوب شرقی شهر گرگان و در شرق جاده ارتباطی گرگان به شاهكوه در منطقه ای در حد فاصل گچیان و سفالی در كتل قزلق قرار دارد.كاروانسرای قزلق به عنوان نمونه ای از كاروانسراهای كوهستانی با مصالح سنگ و ملات گچ ، آهك و ساروج در مسیر جاده قدیم استرآباد ـ شاهرود احداث شده است و سبك آن سرپوشیده با پلان مستطیل شكل و به جهت شمالی ـ جنوبی است.



كاروانسرای رباط سفید

این كاروانسرا كه به ‹‹ سرعلی آباد ›› نیز معروف است در 49 كیلومتری شهر گرگان و 55 كیلومتری شرق روستای چهارباغ ، دهستان استرآباد جنوبی ، بخش مركزی شهرستان گرگان واقع است. این كاروانسرا بعد از روستای چهار باغ است و در نهایت بعد از روستاهای تالش بالا و پایین به شاهرود منتهی می شود كه این مسیر خود یكی از راههای باستانی بوده كه به شاهراه اصلی جاده خراسان بزرگ در شاهرود متصل می شده است .كاروانسرای رباط سفید یكی از ابنیه قدیمی دوره صفوی و طول آن حدود 23 متر و عرض آن 20 متر است و فضاهای داخلی تقریبا به صورت قرینه قرار گرفته اند. عرض دروازه ورودی به كاروانسرا 92/2 متر است.



كاروانسرای میدان عباسعلی

این كاروانسرا در شمال خیابان امام خمینی ، كوچه بادگیر شهر گرگان واقع شده است . این بنا متعلق به دوران قاجاریه است . سازه كاروانسرا آجری بوده كه با ملات گل آهك و اندود گچ و كاهگل ساخته شده است . در سمت شمال بنا درب چوبی بزرگی وجود دارد كه ورودی بنا می باشد كه دریچه مربع شكلی در قسمت پایین یكی از لنگه درها برای عبور و مرور شبانه ایجاد كرده اند.



كاروانسرای دیمه لو

این كاروانسرا در ضلع غربی جاده كوهستانی گرگان ـ شاهكوه و در حد فاصل كاروانسرای قزلق در شمال و كاروانسرای رباط سفید در جنوب واقع شده است.



579

سرخط اخبار استان‌ها