منابع طبیعی ایران، " دیروز، امروز، فردا" (بخش دوم و پایانی ) # تهران ، خبرگزاری جمهوری اسلامی 15/12/83 داخلی.اقتصادی.کشاورزی.گزارش. مرتع: یکی دیگر از مظاهر منابع طبیعی، مراتع هستند. وسعت مراتع ایران حدود 90 میلیون هکتار است که در این میان، 3/9 میلیون هکتار از مراتع دارای کیفیت خوب، 3/37 میلیون هکتار در وضعیت متوسط تا فقیر و 3/43 میلیون هکتار در وضعیت خیلی فقیر قرار دارند. ناساختمند بودن نظام بهره برداری از مراتع و هویت پیدا نکردن روشهای بهره - برداری پس از ملی شدن جنگلها و مراتع در سال 1341 به جز مراتعی که طرح -های مرتعداری تهیه و اجرا شده ، مشاعی بودن بهره برداری از مراتع بویژه در مراتع روستایی و سبقت در بهره برداری و تعلیف دام، چرای زودرس و خارج از فصل چرا بویژه در مراتع بهاره و تابستانه چر از عوامل تخریب مراتع کشور است. حدود 46 میلیون واحد دامی مازاد بر توان مراتع، هم اکنون از این مناطق استفاده می کنند که این امر سبب فرسایش آب و خاک مراتع می شود. میزان بهره برداری از مراتع نیز 7/5 برابر توان مراتع برآورد شده است و در زمان حاضر، متوسط مرتع به ازای هر بهره بردار 80 هکتار و 80 واحد دامی است در صورتی که هر دامدار برای فعالیت اقتصادی باید 230 تا250 واحد دامی داشته باشد. از نظر اقتصادی، زیان ناشی از تخریب اکوسیستمهای مرتعی به مراتب بیشتر از تولید علوفه، گوشت و سایر فرآورده های لبنی است و ادامه بهره برداری به نابودی آب و خاک منجر می شود. مراتع افزون بر ارزشی که در تولید و تامین علوفه دارند، دارای ارزشهای دیگری نیز هستند. براساس ارزیابی و محاسبه ای که چند سال پیش در برخی از ارگانهای بین - المللی نیز منتشر شده است، ارزش هر هکتار مرتع سالانه معادل 232 دلار است که 25 درصد آن مربوط به تولید و تامین علوفه و 75 درصد نیز مربوط به ارزش -های زیست محیطی مراتع است. با توجه به اهمیت مراتع، دفتر فنی مرتع سازمان جنگلها، مراتع و آبخیز ـ داری کشور پنج طرح محوری را در عرصه های بین المللی، ملی و استانی در دست اجرا دارد که شامل طرح ملی مرتعداری و مدیریت تعادل دام ومرتع،طرح استانی اصلاح و احیای مراتع، طرح ملی بهبود و اصلاح مراتع کشور ، شبکه بین المللی مدیریت مرتع و کار گروه تخصصی احیای مراتع و مقابله با خشکسالی است. بیابان: بر اساس تعریف کنوانسیون بین المللی بیابان زدایی، اگر میزان تبخیر و تعریق به بارندگی در منطقه ای برابر یک باشد، آن منطقه مرطوب یانیمه مرطوب است ، اما اگر این میزان (نسبت تبخیر و تعریق به بارندگی سالانه ) بیش از یک باشد، آن منطقه در زمره مناطق خشک و نیمه خشک طبقه بندی می شود. براساس این تعریف، بیش از 90 درصد از مساحت ایران در معرض تهدید خطر بیابانزایی است. متوسط بارندگی سالانه کشور 250 میلی متر با پراکنش بسیار متفاوت است. به طوری که عمده بارندگیهای ایران در البرز شمالی و قسمتهایی از زاگرس رخ می دهد و اقلیمهای مرطوب و نیمه مرطوب ایران در این نقاط است. میزان بارندگی در بقیه مناطق کشور بویژه در حوزه مرکزی ایران به مراتب کمتر از 250 میلی متر در سال و حتی در برخی مناطق مرکزی سالانه صفر گزارش شده است و درحالی که سهم کشور از خشکیهای جهان فقط 2/1 درصد است،4/2 درصد از بیابانهای جهان را در خود جای داده و میانگین بارندگی وتبخیر سه برابر میانگین جهانی است. مناطق بیابانی ایران به وسعت 34 میلیون هکتار، حدود 20 درصد مساحت کل و 25 درصد مساحت منابع طبیعی کشور را شامل می شود. این مناطق به لحاظ گستردگی در 16 استان و در بر گرفتن حدود 39 میلیون نفر یا 2/58 درصد از جمعیت کشور و بسیاری از شهرهای بزرک از جمله تهران، اصفهان، شیراز، مشهد و اهواز و نیز به لحاظ وسعت اراضی کشاورزی، صنایع، معادن، راه آهن، جاده ها، بنادر و مراکز مهم گردشگری و...، از اهمیت بسزایی برخوردار هستند. عملیات مهار بیابان در ایران از حدود چهار دهه قبل و زمانی که امنیت زیستی،خطوط مواصلاتی و تاسیسات زیربنایی، مزارع، روستاها و شهرها (شهرهایی نظیر کرمان، یزد، زابل، بم، ...) در معرض حرکت ماسه های روان قرار گرفتند، مورد توجه قرار گرفت و مسئولان براساس یک اقدام منطقی، تلاش کردند با انجام برخی اقدامها نظیر اعمال قرق، مالچ پاشی، بذر و نهالکاری،پخش سیلابهاو ...
،تاسیسات زیربنایی و راهبردی را در مقابل هجوم ماسه های روان ایمن کنند. در واقع در چهار دهه گذشته بیش از 1/2 میلیون هکتار از مناطق کویری و بیابانی کشور به جنگلهای بیابانی تبدیل شده اند که اقدام بسیار چشمگیر و بزرگی است و براساس گزارش سازمان بین المللی خواربار و کشاورزی ،ایران در رده 10 کشور نخست جهان از نظر بیابانزدایی قرار دارد. در چهار سال اخیر، بررسیهای علمی و دقیقی در خصوص مناطق بیابانی کشور انجام و مشخص شده است که حدود 20 میلیون هکتار از عرصه های کشور با مشکل شنهای روان مواجه هستند. از این عرصه ها، شش میلیون هکتار با بحران مواجه هستند و اولویت کاری دفتر تثبیت شن و بیابانزدایی سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور بر مناطق بحرانی است. هم اکنون طرحها و پروژه هایی برای مهار و تثبیت بیابانها در کشور در دست اجرا است که از ان جمله می توان به طرح مطالعاتی تفضیلی،اجرایی بیابانزدایی، طرح اجرایی مدیریت هرزآب ، اجرای طرح پیشاهنک و فعالیتهای بیولوژیک در دو سطح ملی و استانی اشاره کرد. برنامه چهارم توسعه کشور نیز برای مدیریت مناطق بیابانی اهمیت ویژه ای قایل شده است. آبخیزداری: فرسایش خاک از مهمترین خسارتهای وارده به منابع طبیعی محسوب می شود و آبخیزداری یکی از بهترین گزینه ها برای جلوگیری از فرسایش خاک است. امروزه آبخیزداری یکی از شیوه های نوین استحصال آب، مهار و پخش سیلابها است که سبب کنترل سیلابهای مخرب و نفوذ آب به داخل سفره های آب زیر زمینی می شود. راهبرد اساسی کنترل سیل، به تغذیه سفره های آب کمک می کند و سبب می شود که قناتها، چشمه ها و چاهها با تولید آب بیشتر بتوانند زمینهای کشاورزی بیشتری را به زیر کشت برده و در تولید محصولات غذایی بیشتر، نقش مهمی را ایفا کنند. آب وخاک از پرارزش ترین سرمایه های ملی و زیربنایی تمام فعالیتهای عمرانی و کشاورزی هستند و آبخیزداری با مدیریت منابع آب و خاک، نخستین قدم در احیای منابع طبیعی است و در چند سال اخیر، به این بخش توجه خوبی شده است که البته به دلیل وسعت آبخیزهای کشور و اقلیم خاص ایران، این بخش به توجه بیشتر مسئولان و دولتمردان نیاز دارد. بررسی ها نشان می دهد در طول چهار دهه اخیر فعالیت آبخیزداری در ایران، 5/12 میلیون هکتار از عرصه های آبخیز کشور زیرپوشش عملیات آبخیزداری قرار گرفته است. وسعت حوزه آبخیز پشت سدهای کشور حدود 5/35 میلیون هکتار است که فقط در 10 درصد از این عرصه ها، عملیات آبخیزداری انجام شده است و اگر با روند کنونی به اجرای این طرحها پرداخته شود،سالهای سال طول می کشد تا روند هجوم رسوب به پشت سدها کنترل شود. حدود 500 میلیون مترمکعب در سال در شبکه های آبیاری رسوب گذاری می شود که خود سبب سیل شده و هزینه های سنگینی را در بر خواهد داشت. این در حالی است که در مجموع و در حوزه هایی که عملیات آبخیزداری صورت گرفته، سالانه حدود 20 میلیون مترمکعب رسوب در ورودی سدها کنترل شده است. وضعیت اقلیمی ایران به گونه ای است که همواره با دو پدیده سیل و خشکسالی مواجه است و آبخیزداری از گزینه های موثر و ارزان برای مهار سیل و خشکسالی به شمار می رود. پرداختن به آبخیزداری اثار بسیار مثبتی را در زمینه های اقتصادی، اجتماعی ، زیست محیطی و حفظ منابع پایه به همراه دارد و نتایج اقدامهای انجام گرفته در عرصه های مختلف سبب شده است تا هم اکنون مسئولان، دولتمردان و برنامه ریزان به آبخیزداری به عنوان ضرورتی اجتناب ناپذیر توجه کنند. بر این اساس، افزون بر پروژه های بین المللی و ملی که در دست اجرا است، در برنامه بلندمدت ایران 1400 نیز آبخیزداری دارای جایگاه ویژه ای خواهد بود که نشان می دهد برنامه ریزان کشور اهمیت این موضوع را درک کرده اند. اقتصام . م.ف / 1557

سرخط اخبار اقتصاد