۲۹ اسفند ۱۳۸۵،‏ ۰:۰۱
کد خبر: 6311206
T T
۰ نفر
علفه/ سنتی سبز و ماندگار برای زندگان و مردگان # مشهد، خبرگزاری جمهوری اسلامی 29/12/85 داخلی.فرهنگی.اجتماعی.نوروز.86. "علفه" سنتی کهن در فرهنک مردم خطه خراسان و آیینی است که در آستانه نوروز برای به یاد آوردن رفتگان از این دنیای فانی برگزار می شود. قوم ایرانی و قومیت ایرانی با فرهنک، سنت ها و آیین های خاص خود زنده و پابرجا مانده و اگر امروز ایرانی و ایرانیت، افتخاری برای ما محسوب می شود به همین پیشینه قوی فرهنگی و سنتی برمی گردد. پیوندهای فرهنگی ما در واقع همواره جلوه ای از قدمت و تاریخ ما در ابعاد مختلف سیاسی، فرهنگی و اجتماعی است و زیبایی ها و جلوه های فراوان در خود دارد. نوروز، زیباترین مظهر فرهنک ایران باستان که با خود سبزی، زندگی و در دل دوستی، اتحاد و یگانگی را به ارمغان می آورد در کنار خود بسیاری از آیین ها را که نشانی از اصالت آن است به همراه دارد. این سنت دیرینه در گوشه گوشه این سرزمین به اشکال خاص خود اجرا می شود، اما در همه آنها، زیبایی، سبزی، دوستی، دوست داشتن، یک رنگی و عشق به وجود، هستی و انسانها موج می زند. خطه خراسان سرزمین خورشید نیز آیین هایی را با این سنت دیرین همراه دارد که بر زیبایی نوروز می افزاید. مردم این خطه نیز چون بسیاری از نقاط ایران زمین با شادی به استقبال نوروز رفته و جامه و خانه را نو می کنند، سبزه می رویانند و آتش می افروزند اما در کنار همه اینها در بسیاری از شهرها و روستاها با در آمیخته شدن خرده فرهنک های اقوام، این آیین ها رنگی دیگر به خود گرفته است. این موجب شده مراسم و آیین های خاصی در کنار این سنت دیرین ایجاد شود که شاید در نوع خود بی نظیر باشد. "علفه" یا به قولی "بی بی حور" یکی از همان آیین هاست، آیینی از زیباترین مظهر فرهنک ایران باستان و نوروز. نام علفه به واسطه وجود علف و سبزی که یک پای سفره هفت سین و روز علفه است بر آن گذاشته شده است. علفه آیینی ویژه است که در آن هم از یاد و جای رفتگان سبز می شود و هم سنتی زنده سبز وبرای زندگان و سبزی زندگی است. درون مایه علفه، تهیه مقدمات و به استقبال نوروز رفتن و یاد کردن از درگذشتگان هر خانواده در سالی که گذشت می باشد. پژوهشهای مردمشناسی بیانگر آن است که این مراسم شاخصه برجسته مردم خطه خورشید است. در مناطق روستایی این مراسم در قالب های جذاب تر، زیباتر و سنتی تر اجرا می شود. اهالی این منطقه بر اساس همان اعتقادی که از ایرانیان باستان برجای مانده از چند روز به نوروز مانده در خانه مشک و عنبر می سوزانند و شمع و چراغ می افروزند تا زمینه خوشحالی ارواح مردگانشان را فراهم کنند. حتی زنان در شب آخرین جمعه سال بهترین غذا را می پزنند تا بوی آن خشنودی مردگان را موجب شود و کاه بر گور مردگان می پاشند. در میان آنان که درگذشته ای در آن سال داشته اند عید می گیرند و پرسه ای برگزار کرده و دعا می خوانند. مراسم "علفه" در روستاهای گناباد، بیرجند، قاین، سرخس، بجنورد، فردوس و تربت حیدریه در آخرین روز سال یعنی روز قبل از نوروز انجام می شود. در نیشابور علفه دو روز است، یک روز پیش از نوروز و دیگری روز اول سال است. در سبزوار و قوچان سه روز مانده به نوروز علفه است و درگز و اطراف آن دو روز قبل از نوروز علفه نامیده می شود. در اغلب این مناطق در این روز مردم ضمن پخت شیرینهای محلی سنتی و غذاهای خاص، آنانکه در طول سال مرده ای داشته و صاحب عزا هستند به صورت گروهی در مساجد مراسم ختم و یادبود و فاتحه خوانی برگزار می کنند. در روستاهای شهرستان گناباد علاوه بر اجرای این مراسم اهالی به صحرا رفته و مقداری علف سبز آورده و آن را در سردر و آستانه خانه و کلیددان و بر سر قبر تازه درگذشتگان خود می گذارند. در این میان دامادها هم برای تازه عروس خود در این روز، نوروزی شامل برنج، گوشت، روغن و شیرینی می برند. روز "علفه" در مناطق جنوبی خراسان هم مشابه گناباد برگزار می شود با این تفاوت که در آنجا مراسمی که برای درگذشتگان خانواده برگزار می شود به منزله پایان سوگواری و اجازه دادن به آشنایان برای برگزاری عید است. غذای اصلی در این مناطق عموما "آش" می باشد که اهالی معتقدند با پخت آن و بلند شدن بویش اموات خشنود می شوند. در شهرستان نیشابور و روستاهای آن چون کلیدر، ماروسو و اسحاق آباد نیز مراسم "علفه" طی دو روز برگزار می شود و در علفه کهن که در آخرین روز سال است مردم با حضور در قبرستانها برای شادی روح اموات خود قرآن و فاتحه خوانده و خیرات می کنند. اما در روز علفه دوم که در آغاز سال نو برگزار می شود پس از تلاوت قرآن در مساجد و آغاز سال جدید در این مرکز عبادی، به خانه برگشته و به دیدن بزرگترها می روند. از جمله خوراکیها و شیرینی های سنتی ویژه این شب آش مخصوص و شیرینی هایی به نام "کلمبه و سنی" است. در روستای "قوژد" از توابع گناباد در شب علفه خوراکی به نام "جوش پره" تهیه می کنند که سنت این روستا است و در تهیه آن خمیر را به قطعات پهن در آورده و میان آن نخود و پیاز پخته و گوشت گذاشته و می پیچند و در آب جوش می پزند. بعد از پخته شدن با ریختن کشک ساییده بر روی آن صرف می کنند. در روستای روشناوند نیز اهالی دو نوع شیرینی به نام سنی و کلمبه" تهیه می کنند. در تهیه شیرینی "سنی" گندم را در زیر پارچه نمناکی خیس کرده تا جوانه بزند بعد گندم را به آرد تبدیل کرده و با مقداری شیره توت و روغن می پزند.
کلمبه نیز از مخلوط کردن آرد، روغن، شکر و زنجبیل به دست آمده و در قسمتهای کوچک در روغن سرخ می شود. در روستاهای سبزوار نیز غذای جوش پره با نام آش جوش پره تهیه شده و معتقدند اموات از بوی آن استفاده می کنند. در روز "علفه زنده ها" نیز آشی از گیاهی سنتی به نام بلقیس و حبوبات و رشته سنتی تهیه می کنند. علفه در اکثر شهرها و روستاهای خطه خراسان با اندک تفاوتی در نوع و کیفیت اجرای آن برگزار می شود. این تفاوتها و شباهتها که عناصر اصلی علفه هستند حایز اهمیت است زیرا می توان با اصل همگرایی فرهنگی آن را توجیه کرد. سه عنصر همسان و همگرا در مراسم علفه تمامی مناطق خراسان با وجود پراکندگی زیاد به چشم می خورد و آن تهیه مقدمات نوروز، آوردن سبزه به خانه و بزرگداشت یاد درگذشتگان است. پژوهشگر اداره کل میراث فرهنگی خراسان در تحلیل این مراسم با بیان اینکه عناصری از فرهنک غنی و اساطیری ایران باستان در فرهنک امروز هنوز جای خود را حفظ کرده گفت: جشن علفه در نقطه ای با جشن فرودگان یا فروردگان تلاقی می کند و به نظر می رسد برگرفته از این آیین دین زرتشت باشد. زهره محمدیان توضیح داد: ایرانیان باستان سال را 365 روز می دانستند و آن را به 12 ماه و سی روز منقسم کرده و پنج روز باقیمانده را به عنوان "پنجه اندرگاه" یا "بهیزک" یا "پنجه مسترقه"(دزدیده ) به آخر سال می افزودند. وی گفت: در این پنج روز جشن "فرودگان" برگزار می شد که زمان بازگشت "فروهران" به زمین بود. او افزود: در ایران باستان انسان را مرکب از پنج قوه "آهو، دیو، بوی، روان و فروهر" می دانستند که "فروهر" به موجب متن اوستا نیرویی پاک، نگهدارنده و حامی است که از سوی اهورامزدا در نهاد هر انسانی نهاده شده تا راهنمای او در زندگی زمینی باشد. وی گفت: بر این اساس پس از مرک انسان "فروهر" به آسمان صعود می کند و نزد "اهورامزدا" برمی گردد اما هر سال "فروهران" به نزد خانواده خود بر می گردند و آن زمان جشن "فرودگان" است. او افزود: نزد زرتشتیان این جشن مقارن است با "گهنبار" که گاه آفرینش انسان می باشد و در آن زرتشتیان بر سر بامها آتش افروخته و "فروهرها" از بوی غذا و نورآتش خشنود می شوند. "گهنبارها" شش جشن فصلی آیین زرتشت است که به ترتیب از نخستین تا ششمین گهنبار، آفرینش آسمان، آب، زمین، گیاه، جانور و انسان به دست اهورامزدا صورت گرفته است. این کارشناس میراث فرهنگی گفت: خشنودی "فروهرها" در پاکیزگی خانه و نورانی بودن آن است و سال نیکو را در پی خواهد داشت زیرا طبق اعتقادی کهن فروهرها بازماندگان زمینی خود را طی سال نو در مشکلات و سختیهای زندگی یاری رسانده و حامی آنها خواهند بود. محمدیان افزود: بر اساس این اعتقاد اگر خانواده کسی آشفته و تاریک باشد فروهرها از آن رویگردان شده و خانه و خانواده از خیر و برکات آن محروم خواهد شد. وی گفت: در "علفه" نیز همین عنصر بزرگداشت درگذشتگان، آراستن خانه با سبزه و تهیه مقدمات نوروز در قالب پاکیزگی خانه، جامه و طبخ غذاهای خاص و معطر به وضوح دیده می شود. او افزود: اعتقاد به بازگشت فروهران در ایران باستان تا بدانجا پیش می رود که در برخی نقاط این خطه روز "علفه" به دو علفه مرده ها و زنده ها تقسیم می شود. وی گفت: علفه مرده ها خاص یاد اموات است و حتی نام آن را روز "عرفه" نیز گفته اند که دلیل دیگری در تصدیق این ریشه اعتقادی و روزی است که در آن همه مردگان در صحرای عرفات آزادند. او افزود: علاوه بر ریشه اعتقادی مشترک این سنت میان زرتشتیان و مسلمانان، این اشتراک در غذاها و شیرینی های علفه و جشن فرودگان نیز دیده می شود که از جمله آنها شباهت و انطباق شیرینی "سنی" که مانند سمنو پخت شده و با حلوای موسوم به "سن" از پختنی های خاص آیین زرتشتیان که به مراسم اموات اختصاص دارد، می باشد. این جامعه شناس گفت: ماده اصلی سن نیز چون "سنی و سمنو" آرد گندم جوانه زده و خشکانده است که شباهت نامها گواه دیگری بر ریشه مشترک آنها می باشد.
محمدیان افزود: این اصل از سنتهایی است که به دوران ایران باستان و اعتقادات خاص زرتشتیان برمی گردد و جلوه ای ویژه به نوروز باستانی که آن نیز ریشه کهنی در فرهنک باستان و اصالت ایرانیان دارد، می دهد. 2713/587

سرخط اخبار جامعه