با مسجد جامع عتیق دماوند بیشتر اشنا شویم

دماوند- مسجد جامع دماوند در مرکز بافت قدیم شهر دماوند و در ارتفاع 1980 متر از سطح دریا و بین محله ˈقاضیˈ و ˈفرامهˈ در نقطه ای مرتفع بر روی تپه ای در مرکز شهر و در شرق شهر دماوند مشرف به شهر در موقعیتی که مسجد جامع قبلی قرار گرفته بود، واقع شده است.

به گزارش ایرنا؛ مسجد جامع دماوند بر روی مسجد قدیمی بنا شده و از جهت شمالی و جنوبی و غربی به خیابان محله و از جهت شرقی به خانه های مسکونی محدود می شود.
این مسجد در فهرست آثار تاریخی با شماره 230 به ثبت رسیده است.
*** سابقه تاریخی مسجد
شواهد و آثار باقیمانده، نشانگر آن است که مسجد عتیق دماوند به دوره سلجوقیان باز می گردد، اما با توجه به اینکه در منطقه دماوند بارها زلزله رخ داده و بنای مسجد جامع آسیب دیده و تعمیر و مرمت شده، به احتمال مسجد پایه و اساسی قدیمی تر داشته است.
بنابر روایتی که شفاهی نقل شده است، مسجد جامع دماوند بر روی آتشکده ای بزرگ، بنا شده که آن را می توان در زمره بسیاری از مناطق دنیای اسلامی، اماکن عبادی دوران قبل از اسلام، که به مسجد تبدیل شده اند، روایتی جدی دانست.
مسجد جامع دماوند در این سالها 11 بار تعمیر شده است که آخرین تعمیر و مرمت آن به حدود 35 تا 40 سال پیش باز می گردد.
نقش مسجد جامع به صورت مستطیل شکل نامنظم و دارای طرح شبستانی که شامل یک تالار و شبستان ستون دار، اتاق ها و مناره و شبستان زیر زمینی است و طرح کلی مسجد به صورت یک متوازی الاضلاع نامنظم است که البته این بی نظمی در مساجد اولیه از این نوع معمول و متداول بوده است.
مسجد سه ورودی دارد که ورودی مردانه آن در جبهه شمالی و ورودی زنانه در جبهه جنوبی واقع شده و یک ورودی کوچ در جبهه شمال شرقی قرار گرفته است.
*** صحن مسجد
بنای فعلی مسجد شامل دو شبستان است که در امتداد شمال و جنوب یکدیگر واقع شده اند. شبستان شمالی و یا شبستان تابستانی فضایی است به شکل مساجد چهار ایرانی که سقف تمام قسمت های آن پوشیده و بدنه ایوان ها با کاشی هفت رنگ و نقوش گل و بوته اسلیمی پوشانده شده و تعدادی از این کاشی ها به دلیل نوع مصالح بکار گرفته شده فرو ریخته است.
شبستان جنوبی و یا همان شبستان زمستانی مسجد که ظاهرا در سه یا حداکثر چهار دهه اخیر احداث شده دارای چهار ستون بتونی به طور نسبی مرتفع است که در نهایت در قسمت سقف به یکدیگر بسته شده و گنبد مسجد روی آن نصب شده است.
قسمت جنوبی این شبستان دارای ایوان نسبتا بزرگی است که تمام سطوح آن با کاشی هفت رنگ و نقوش گل و بوته اسلیمی پوشانده شده و محراب مسجد در قلب آن تعبیه شده است. حد فاصل میان شبستان شمالی و جنوبی درهای فلزی بزرگ نصب شده که این دو قسمت را از یکدیگر مجزا می کند.
قسمت بالای درگاه ها و پنجره ها در قالب لچکیهایی با کاشی هفت رنگ و قسمت بالای بنا با ردیفی از کاشی و خط به صورت کتیبه تزئین شده است.
در جهت شرقی و غربی دو شبستان مذکور فضایی ایجاد شده که ارتباط دو شبستان را فراهم می کند. بخش شرقی دو شبستان دارای فضای وسیع تری است که اکنون بخش استقرار بانوان است.
در منتهی الیه قسمت جنوبی ضلع شرقی بنا که محل نماز خواندن زنان است، محرابی وجود دارد که به نظر می رسد بخش قدیمی مسجد باشد. در ضلع شمالی شرق مسجد، تنها مناره مسجد قرار دارد که بخشی از آن اصیل و قدیمی بوده و بخش هایی از آن نوسازی شده است.
مسجد جامع دماوند از جمله مساجد اولیه ایران است که به سبک اعراب در ایران بنا شده و اکنون آثاری از آن باقی نیست. آثار باقی مانده از قدیم در این مسجد به حدود قرن پنجم هجری باز می گردد. بر اثر زلزله های فراوان و تعمیرات پی در پی به ساختمان اصلی و تاریخی صدماتی وارد شده و اکنون غیر از مناره و برخی دیگر از آثار کوچک تاریخی، آثار مهم دیگری در مسجد جامع به چشم نمی خورد.
مناره مدور آجری ساده که بر روی پایه چهارگوش آجری قرار گرفته، تنها یادگار از بنای مسجد سلجوقی است که بر روی این مناره، کتیبه ای به خط کوفی و تزئینات دیگری به شیوه قرن پنجم هجری باقیمانده است.
چند تاریخ در ساختمان این مسجد به نظر می رسد که معرف تعمیرات آن است از جمله: تعمیر مسجد در سال 821 (ه.ق) است که حاکی از الحاق بنایی به مسجد سلجوقی است. همچنین تاریخ تعمیرها به سالهای 927، 1024، 1030 و 1081 (ه.ق) برمی گردد که بیانگر تعمیرات متعدد مسجد جامع در زمان سلاطین صفویه است.
به گفته مردم دماوند زمانی که زلزله ویرانگر در دماوند رخ داد، باعث شد بعد از این حادثه مسجد به صورت ساختمان نیمه مخروبه و متروکه درآید که با سعی و کوشش مردم محلات مختلف دماوند دوباره تعمیر شده است.
محور محراب اصلی به سمت چپ متمایل شده بود تا جایی برای منبر ایجاد شود. این ویژگی را در تاریخانه دامغان نیز می توان دید. یک پنجره در ضلع جنوب غربی دیوار مسجد و سه ورودی روشنایی شبستان را تامین می کرد.
جهت تقریبی قبله 36 درجه سمت غرب، به جنوب است و جهت یابی مسجد در حدود 30/27 غربی به جنوب است که خطایی 30/8 را دارد.

*** مناره مسجد
مناره مسجد از معدود آثار باقیمانده بنای قدیمی و متعلق به دوره سلجوقی است، که مانند گذشته در ضلع شمال شرقی مسجد فعلی هنوز پابرجاست. مناره از لحاظ ساختمانی، به طور مستقل در گوشه شمال شرقی، دیوار مسجد از آجر پخته و آهک و ملات گچ ساخته شده است. البته یک ضلع منار، متصل به دیوار مسجد است که در واقع به صورت نیمه مستقل دیده می شود و فاقد تزئینات و کتیبه است. پی مناره از سنگ های تراشیده شده و به صورت مربع ساخته شده است و آنچه که از این پی مربع شکل قابل دید است به ارتفاع سه متر و 24 سانتی متر می رسد که ارتفاع مناره از روی پایه مربع شکل 14.55 سانتی متر است.
هنگام ساختن مسجد جدید قسمت بالای مناره مورد تعمیر قرار گرفت و کتیبه ای به آن اضافه شد. بدین ترتیب مناره دوره سلجوقی با کتیبه ای جدید به خط کوفی سفید روی زمینه کاشی آبی رنگ تزیین شد. در این کتیبه آیه 56 از سوره احزاب آمده است.
*** ستون های مسجد
مسجد جامع عتیق دماوند، پنجاه و چهار ستون دارد که از این میان، دوازده ستون آن بازسازی شده است و شش ستون مدور شبستان، بر روی پایه های سنگی که بیست سانتی متر ارتفاع دارد قرار گرفته است. این شش ستون حدود 37/1 سانتی متر قطر و 60/2 سانتی متر ارتفاع دارد.
***محراب اصلی و سایر محرابها
محراب اصلی در جنوب غربی شبستان، در منتهی الیه دیوار مسجد، واقع شده است و سایر محرابها نیز به تقلید از این محراب ساخته شده اند. ظاهرا در زمان فتحعلی شاه قاجار، مورد تعمیر و مرمت قرار گرفته و تغییراتی در آن به وجود آمده است.
محراب های دیگر که در شمالی ترین نقطه ستون ها قرار دارد، به تقلید از محراب اصلی، ساخته شده و دارای تزئینات مهرهای ضربدری گچی است.
مقرنس محراب های مسجد جامع دماوند، با مقرنس محراب مدرسه حیدریه قزوین و مسجد جامع گلپایگان مربوط به دوره سلجوقی است. این مقرنس ها، با طاقچه مقرنسی بالای درگاه برج شبلی دماوند، به دوره سلجوقی نیز باز می گردد.
***تزئینات مسجد
تزئینات مسجد با استفاده از گچ و آجر انجام شده است که این تزئینات در بدنه و کمر پایه ستون ها، در زیر تاق قوس ها و نیز بالای تاقها دیده می شود. از مهرهای ضربدری گچی در بیشتر نقاط، بخصوص در بدنه و کمر پایه ستونها و زیر طاق قوس ها استفاده شده است. دو ستون مدوری که در نزدیکی محراب اصلی است در بدنه آن تزئینات گل و بوته وجود دارد. در ستون ورودی از صحن به شبستان تزئینات گچی زیبایی، شامل ستاره ای بود که از دوران دو مربع به وجود آمده است و داخل و بیرون این ستاره با مهرهای ضربدری گچی تزیین شده و یک کادر مربع شکل از آجرهای بریده کوچک، این ستاره را احاطه کرده است.
تزئینات دیگر مسجد، مهرهای ضربدری گچی میان بندهای عمودی آجرها و نام امام علی (ع) به صورت چلیپا و نیز مهر گچی مربع شکلی که به چهار مربع کوچکتر تقسیم شده است و داخل هر چهار مربع، نقش ستاره تزئینی، وجود دارد که توسط یک هشت ضلعی احاطه شده است.
ترتیب تاریخی کتیبه ها به دوران پنج، 9 ، 10، 11 هجری در دوره سلجوقی و دوران صفویه، باز می گردد که اکنون تعدادی از آن کتیبه ها بر روی راهروهای ورودی مسجد و یا در شبستان دیده می شود و اطلاعاتی دیگری از آن در دست نیست.
مسجد جامع شهرستان دماوند یکی از مساجد معروف کشور و یکی از آثار تاریخی شهرستان است که می توان گفت مرکز وحدت آحاد مردم در تمام دوران بوده و هست.
مسجد جامع محل امنی برای مردم دماوند است که هرساله برنامه های مذهبی، فرهنگی، اعتقادی و کلاس های مختلف آموزشی و دینی در این مکان مذهبی برگزار می شود و با راه اندازی کتابخانه و کانون فرهنگی این مسجد شاهد حضور بیشتر جوانان شهرستان و نوجوانان منطقه در این مکان هستیم.
تهرام/7246/1457////

انتهای پیام /*

ارسال دیدگاه ها

برای ارسال دیدگاه از فرم پایین صفحه استفاده کنید
فرستنده *
پست الکترونیک
کد امنیتی
ارسال یادداشت ارسال