به قلم : دکتر سعید نیاکوثری*

پنجاه و شش پاییز بدون صبا ، به یاد رهروی راه اعتدال استاد ابوالحسن صبا

موسیقی ملی ایران ، همواره مدیون همت هنرمندان بزرگی بوده که دیبای هنر را با نقش جاودانگی و شکوه آراستند و جهانی را در پای ژرفای غرور انگیزش به زانو نشاندند ، استاد ابوالحسن صبا که امروز پنجاه و ششمین سالروز درگذشت او را گرامی می داریم بدون تردید از جمله نام آوران و بزرگمردان این عرصه موسیقی است.

در تاریخ پر فراز و فرود موسیقی ملی ایران، دست ستم همواره دستی پر قدرت بوده است. جز اندک روزگاری که گردش ایام بر مرادش رفته ، همواره به تعب بیداد ستمگرانه ی تاریخ رنجور و به جور تعصب دگم مجروح بوده است.
با این وجود جوهره ی سلیم آن در پرتو اندیشه های رفیع و احساس بدیع هنرمندان بزرگ و راستینش قرنها با شکوه و صلابت بر کتیبه تاریخ نقش بسته و تاج هنر را به گوهر تابنده خویش آراسته است.
موسیقی ایران بیش از آنکه مرهون قابلیتهای ارزنده و ذاتی خویش باشد مدیون همت والا، اندیشه پویا و روح بزرگ و سخاوتمند متولیان و آفرینشگران هنرمندی است که عاری از تعصب و نام پرستی ، همّ خویش و سرمایه ارزشمند زندگانی خود را وقف تعالی هنر کردند و به شوق شعله های همیشه جاودان هنر ،سرمایه جوانی و استغنای ذاتی خود و هر آنچه داشتند فدیه آن نمودند.
بدین سان به رغم ستمگری های تاریخ و هجوم توفنده امواج سهمگین دگم اندیشی ها، دولت هنر سرفراز و پاینده ، وامدار استقامت و جوانمردی دریادلانش است و مرهون هنرمندان راستینش ، آنانکه از مکتب جانفزای اندیشه هایشان هر آنچه آفرینش یافت و هر آنکه پرورش، چشمه های فیاض هنر و اسباب سرفرازی وطن گشتند.
دست غالب ستمگران بر موسیقی و اصحاب آن اما مغلوب صفای باطنشان بود و یغماگر پیر فلک ، مفلوک ستبر غرورشان . ابوالحسن صبا تعلیم یافته مکتب ادب بود و پرورده جهان هنر ، در روزگاری که موسیقی ملی علاوه بر جور جائران ، در تعارض دو طیف فکری مخالف به شدت گرفتار آمده بود.
از یک سو تحصیل کردگان افراطی و پرورش یافتگان آکادمی های موسیقی غرب که مقتدرانه سعی در تحدید موسیقی ملی و حتی حذف کامل آن از برنامه های آموزشی هنرستانهای موسیقی داشتند .
در سوی دیگر سنتی گرایان متعصبی که به شدت می کوشیدند با نگاه سنتی به همان سنت شان، از هرگونه تغییر و نوآوری در موسیقی ممانعت به عمل آورند.
برخی هنرمندان نیز همچون شادروان علی اکبر خان شهنازی و در ادامه آنهایی که نواختن سنتور با مضراب نمد دار را بر نمی تافتند و استفاده از انگشت چهارم را در دستان تار و سه تار ارمغان غرب و تقلید از پیانو و ویلن می دانند و جای تاسف داردکه این نگرش هم اینک نیز توسط آنهایی که یک دهه رشته موسیقی دانشکده هنرهای زیبا را تعطیل کردند و عملاً موسیقی ایران را ده سال از داشتن فارغ التحصیل موسیقی محروم داشتند هنوز با همان حدت و تعصب دنبال می گردد.
در چنین عصری ،حضور هنرمندان خوش ذوق و قریحه ای ، که اندیشه از تعصب پیراسته و هنر را به آفرینشهای بدیع آراسته بودند، به عنوان طیف اعتدال فکری در موسیقی ، سد عظیمی در برابر غلبه هریک از جریانهای افراطی شد.
استاد ابوالحسن خان صبا از هنرمندان برجسته طیف اعتدال فکری در موسیقی است. تلاشهایی که درویش خان در کوتاه زمانی پیش از صبا در بستر تاریخ موسیقی انجام داد و مکتب نوینی که به همت او در موسیقی ایرانی شکل گرفت با مجاهدت صبا به اوج شکوفایی خود رسید.
اهمیت نگارش و آفرینش های هنری در تألیف ردیفهای موسیقی برای ویلن، سنتور و تار آن هم با امکانات محدود آن روزگار، در دهه هایی که جهان در آتش جنگ جهانی می سوخت بر صاحب نظران پوشیده نیست.
اهتمام مجدانه او در جمع آوری ردیف موسیقی ملی و کتابت آن و تعهدی که نسبت به بازشناسی، حفظ و نشر گوشه های موسیقی ایرانی داشت، همچنین تفحص و کنکاش مشقت بار او برای یافتن رد پای موسیقی ملی در میان آواها و نغمات موسیقی محلی ، نشأت گرفته از اعتقاد وی به بازیابی شالوده های ردیفی موسیقی ملی در نغمات محلی بود، این همه موجب شد صبا برای همیشه در تاریخ موسیقی ایران جاودانه ماند.
جستارهایی که به خلق آثار ماندگاری در ردیف موسیقی ملی همچون : بهار مست، زرد ملیجه، کاروان، به زندان منجر شد.
آثاری که در بازنمایی پویایی و گستردگی موسیقی ملی نقش انکار ناپذیری دارند. تعدد گوشه های ردیفی نگاشته شده توسط او در قیاس با روایتهای ردیفی معاصر و ماسبق، موید این مدعاست.
گریز از تعصبات دگم سنت گرایان و پرهیز از به دام افتادن در مکاتب غرب شیفته و اشرافی که به واسطه پژوهشهای عمیق موسیقیایی نسبت به گستردگی موسیقی ایران داشت از یک سو و تسلط ، تبحر و چیره دستی اش در نواختن سازهای گوناگون، میراث و سرمایه ارزشمندی بود برای او تا با خلق آثاری بدیع و پدید آوردن نوآوری های بکر در عرصه موسیقی ملی،نغماتی را از خود به یادگار گذارد که در عین سادگی، از طراوت و زیبایی وصف ناپذیری برخوردار باشد.
قطعاتی که عاری از تعلق علمی و نغمه ای به هارمونی های غربی، کنترپوآن و تکنیکهای آهنگ سازی اروپا، به رغم گذشت زمان، امروز پس از سالها همچنان تحسین برانگیز و شنیدنی است.
شاگردانی در مکتب او پرورش یافتند همچون شادروان تجویدی و زنده یاد پایور که هریک در تبلور موسیقی ایران ، بسیار تاثیر گذار بوده اند تا آنجا که می توان اوج و شکوه موسیقی ملی ایران را در عصر حاضر منبعث از خلاقیتهای هنری و آثار فاخر ایشان دانست.
ابوالحسن خان صبا زاده 1281 بود و در سال 1336 چشم از جهان فر بست. اما آثار ارزشمند او همچنان جهان هنر را می آراید و طراوت را در موسیقی ملی می تراود.
نگاشته های او در خصوص ردیف موسیقی ملی پشتوانه محکمی برای ردیف دستگاهی موسیقی ایرانی است.
* سعید نیاکوثری - موسیقیدان و آهنگساز
677 / 667

انتهای پیام /*

ارسال دیدگاه ها

برای ارسال دیدگاه از فرم پایین صفحه استفاده کنید
فرستنده *
پست الکترونیک
کد امنیتی
ارسال یادداشت ارسال