چرا آشفتگی نماهای شهری سامان نمی‌گیرد- سیامک کاکاوند*

تهران-ایرناپلاس- آنچه سبب شده منظر شهرهای ما دچار اغتشاشات و آشفتگی‌های مخرب و آسیب‌زا شود، رویکرد ضابطه‌محور بر مدیریت و ساماندهی نماهای شهری است. چرا که ساماندهی منظر شهری نیازمند حرکت به‌سوی سازوکارهای جامع و منعطف است.

طراحی و معماری نماهای شهری از مهم‌ترین موضوعات کالبدی، هویتی و فرهنگی... و دارای جنبه‌های متنوع و پیچیده است. با نگاهی به گذشته، در فقدان مدیریت، نظارت و کنترل مؤثر و مطلوب و همچنین عدم وجود مبانی نظری و پایگاه نظری مشخص و معین در مدیریت منظر، شهر منتج به شکل‌گیری اغتشاشات و آشفتگی‌های مخرب و آسیب‌زا شده است. لذا لازم و ضروری است با آسیب‌شناسی اقدامات گذشته و انتخاب رویکرد مناسب و پاسخگو نسبت به تعریف مدل‌های مؤثر و کارآمدتر، ضمن ارتقا و تقویت مبانی نظری، اقدام کنیم.

در سالیان گذشته بارها متولیان امر نسبت به صدور مصوبات، بخشنامه‌ها و آیین‌نامه‌های مختلف و متنوع اقدام کرده‌اند، اما نتیجه قابل‌اعتنایی از حجم عظیم ضوابط تولید شده در شهر مشاهده نمی‌شود. اهمیت موضوع لزوم تکافو به‌منظور اصلاح فرآیندهای گذشته و اتخاذ رویکردهای پاسخگو را متذکر می‌شود. در این بین توجه به طیف گسترده مؤلفه‌های گوناگون از جمله مؤلفه‌های کیفی و زیبایی‌شناسی، ما را ناچار به فاصله گرفتن از رویکرد صرف ضابطه‌گرا و حرکت به‌سوی سازوکارهای جامع و منعطف می‌کند. از سوی دیگر، موضوع نماهای شهر با موضوعات فرادست، نظیر تکالیف و احکام طرح‌های جامع و تفصیلی و مدیریت منظر شهر در ارتباط است. به نظر می‌رسد به‌منظور پاسخ به حجم عظیم انتظارات و خواسته‌ها، پیش از تولید هرگونه ضابطه و قانون در یک سند شهری، موارد متعدد می‌بایست احصا و در چارچوب مبانی نظری مورد وثوق نسبی متخصصان و حرفه‌مندان قرار گرفته و نحوه و چگونگی مداخله و برخورد با هر موضوع مشخص و معین شود. روشن است که توافق مطلق گاهی امکان‌پذیر ‌نیست.

اکنون مجموعه شهرهای بزرگ ایران نظیر تهران، مشهد، کرج، اصفهان، تبریز، رشت و اهواز...با تدوین، تنظیم و ابلاغ ضوابط مرتبط با طراحی و اجرای نماهای شهری نسبت به موضوع مداخله و مواجهه داشته‌‎اند.

*موضوعات کیفی و رویکرد ضابطه محور

موضوعات کیفی در قالب رویکرد ضابطه محور امکان طرح و پیگیری مؤثر را ندارند. به‌طور مثال، موضوع هویت شهر که با ابعاد گوناگون و پیچیده، نیاز به تبیین نحوه و چگونگی مداخله دارد. هویت گذشته هر شهر و پهنه‌های مختلف، هویت وضع موجود و هویت آینده شهر و مجموعه پهنه‌هایی که متناسب با مطالعات می‌بایست تعریف، مشخص و تعیین تکلیف شوند با رویکرد ضابطه محور موجود قابل ‌اعمال نخواهند بود و لزوم تغییر رویکرد فعلی را الزامی و ضروری می‌سازند. موضوعات می‌بایست در قالب یک سند شهرسازی و معماری تعریف و تشریح، سپس متعاقباً ضوابط و مقررات به‌عنوان بخشی از عناصر لازم، مورد بهره‌برداری قرار گیرند.

*موضوع خوانایی و نظام ادراکی

چنانچه از فرصت مدیریت و ساماندهی نما به‌منظور تقویت نظام نشانه‌ای و خوانایی و تشخیص مقیاس‌های شهری استفاده کنیم، لازم است موضوع مذکور در سند فوق‌الذکر تشریح و پس از آن در سطح بعدی نسبت به تولید ضوابط و مقررات لازم اقدام کنیم. تعریف و ساماندهی نظام نشانه‌ای و تقویت خوانایی و ارتقای ادراک شهروندان از ساختار شهر در قالب رویکرد ضابطه محور قابل تحقق و دستیابی نخواهد بود. این موضوع نیاز به طرح مباحث نظری و اجرایی و پایش گسترده مجموعه اقدامات و فعالیت دارد. علاوه بر تدوین سند علمی و جامع که مباحث کیفی در آن طرح و نحوه اجرا در آن مشخص می‌شود، وجود زیرساخت سه بعدی جامع به‌منظور مدیریت و برنامه‌ریزی به هنگام تحولات و تغییرات در نماها و منظر شهری و همچنین پایش فرآیند‌ها در ساختار مذکور لازم و ضروری است.

*اعمال الگوهای جامع و پاسخگو در طراحی نما

خیل عظیم ایده‌ها و موضوعات مرتبط با طراحی نما و منظر شهری و حجم عظیم نیروهای کم تجربه و فعال در حوزه طراحی نماهای شهری، لزوم وجود سند جامع و پاسخگو را لازم و ضروری می‌سازد. سند باید تمام موضوعات مطروحه را در برگیرد و همه موضوعات را احصا و شمارش و مباحث نظری و نحوه اجرای موضوعات در سطح شهر تبیین و تشریح کند. پس از آن با ارائه ضوابط و مقررات جامع، توصیه‌ها و الگوهای امکان مدیریت و راهبری موضوع طراحی نما را میسر و مقدور کند.

بدیهی است مدیریت شهری و کاربران در مواجهه با سند مذکور امکان تعیین تکلیف موضوعات را با سهولت و سادگی و شفافیت بالاتری خواهند داشت. رویکرد فعلی و اتکای صرف بر ضوابط، نحوه مواجهه و مداخله با بسیاری از موضوعات را مشخص و معین نمی‌کند و این خود از چالش‌های جدی محسوب می‌شود.

*زمینه‌گرایی و تعارض با رویکرد ضابطه‌محور

از مهم‌ترین انتقادات صاحب‌نظران به رویکرد ضابطه محور، فقدان توجه به اصول و مبانی زمینه‌گرایی است. در رویکرد زمینه‌گرا، طراح می‌بایست خصوصیات و ویژگی‌های هر زمینه را شناسایی و متناسب با احکام، ارزش‌ها و برنامه‌ها، هر زمینه طرح لازم را ارائه کند. بدیهی است در رویکرد ضابطه‌محور عملاً امکان طراحی، حسب خصوصیات و ویژگی‌های هر زمینه فراهم نمی‌شود. تحقق موضوع در گرو پهنه‌بندی نماها و مداخله مبتنی بر اسناد و پهنه‌هاست که با رویکرد ضابطه محور فعلی بسیار با آن فاصله دارد.

*توجه به زیرساخت‌ها و مشارکت عمومی

وجود یک زیرساخت مکانی(سه بعدی) از شهر و نماهای شهری که کمیته‌های تخصصی، ارزیابان و طراحان بر ساختار آن طراحی و پیشنهاد خود را ارائه کنند، امکان مشاهده و ارتقای کیفیت طراحی و ارزیابی طرح‌ها را در قالب مناسب و مطلوب فراهم کرده و از بسیاری از خطاها و نارسایی‌ها ممانعت به‌عمل می‌آورد. زیرساخت اطلاعات مکانی سه‌بعدی از مهم‌ترین ابزارهای اجرایی مداخله در موضوع طراحی نماهای شهری و بستر تمرکز مجموعه انتظارات از کیفیت‌های موردنیاز فوق‌الذکر است.

با نگاهی به‌مراتب فوق به نظر می‌رسد رویکرد صرف ضابطه‌محور در مدیریت و ساماندهی نماها، نواقص و کاستی‌های متعددی را در برداشته و مداخله جامع و پاسخگو در گرو تهیه سند همه جانبه‌نگر و تعیین تکلیف موضوعات در قالب سند علمی، جامع، پاسخگو و پس از آن، ارائه ضوابط و مقررات به انضمام توصیه‌ها و ارائه الگوهاست تا امکان طراحی و مدیریت راهبری موضوع به شکل مناسب و مؤثر محقق شود. از طرف دیگر، ساختار اطلاعات مکانی جامع سه‌بعدی، امکان ارتقای کیفیت طراحی و کنترل‌های لازم را به شکل مناسب و مطلوب‌تر از وضعیت فعلی محقق کرده و رافع بسیاری از انتقادات و نارسایی‌های موجود خواهد بود.

* کارشناس ارشد معماری و شهرسازی

انتهای پیام /*

ارسال دیدگاه ها

برای ارسال دیدگاه از فرم پایین صفحه استفاده کنید
فرستنده *
پست الکترونیک
کد امنیتی
ارسال یادداشت ارسال