نقش ترجمه در حفاظت از میراث فرهنگی در سطوح داخلی و بین المللی- سوسن چراغچی*

ترجمه، نقش اساسی در زمینه گسترش مفاهیم و وظایف و فعالیت‌های میراث فرهنگی ایفا می‌کند، چرا که برای آگاهی از تجارب بهینه سایر کشورهای پیشرو در زمینه حفاظت از میراث فرهنگی، لازم است مطالعات تطبیقی قوانین و مقررات آنها صورت گرفته و یا از پژوهش های انجام شده در عرصه بین المللی استفاده کرد.

حقوق بین الملل میراث فرهنگی، تاثیر بسزایی در شکل گیری قوانین و مقررات کشورها از جمله ایران داشته و دارد. به طوری که با الحاق کشور به هر یک از معاهدات بین المللی مصوب یونسکو، هم مفاهیم جدیدی به حوزه میراث فرهنگی افزوده می شود و هم این که با تصویب مقررات و قوانین جدیدِ متاثر از این معاهدات، دامنه وظایف مربوط به حمایت از میراث فرهنگی گسترش می یابد. به عنوان مثال با تصویب قانون الحاق جمهوری اسلامی ایران به کنوانسیون 2003 یونسکو راجع به صیانت از میراث فرهنگی ناملموس (مصوب 1384 مجلس شورای اسلامی) بود که مفهوم میراث فرهنگی ناملموس (شامل فرهنگ عامه ای فولکلور، آیین ها و اقدامات جمعی، هنرها، فنون و دانش سنتی و مانند آنها) به حقوق میراث فرهنگی ایران وارد شد.
پیش از تصویب این قانون، اگرچه پژوهش های مردم شناسی، بخشی از وظایف سازمان میراث فرهنگی کشور قلمداد می شد اما اصطلاح «میراث فرهنگی ناملموس» به مفهوم گسترده ای که در کنوانسیون 2003 یونسکو پیش بینی شده است، وجود نداشت. به دنبال تصویب قانون نامبرده، سازمان میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری، شناسایی و ثبت مصادیق میراث فرهنگی ناملموس کشور در فهرست های ویژه داخلی و یا معرفی مصادیق منحصر بفرد ایران به منظور ثبت در فهرست های جهانی به یونسکو را آغاز کرد. این فرایند همچنان ادامه دارد و در نتیجه آن تعداد 13 مصداق ارزشمند در فهرست های جهانی و تعداد قابل توجهی از مصادیق دیگر در فهرست های داخلی میراث ناملموس ایران به ثبت رسیده اند. افزون بر این اقداماتی نیز در زمینه پیشنهاد وضع قوانین مربوط به صیانت از این مصادیق و حمایت از دارندگان و ذیحقان آن ها به مراجع قانون گذار کشور در شرف انجام است.
با این مقدمه می توان به نقش مهم ترجمه در زمینه حفاظت از میراث فرهنگی پی برد. چرا که انتقال مفاهیم موجود در اسناد و معاهدات بین المللی به صاحب نظران و دست اندرکاران داخلی ، قبل از هر چیز مستلزم ترجمه درست این اسناد به زبان فارسی است. همچنین برای آگاهی از تجارب بهینه سایر کشورهای پیشرو در زمینه حفاظت از میراث فرهنگی، لازم است مطالعات تطبیقی قوانین و مقررات آن ها صورت گرفته و یا از پژوهش های انجام شده در عرصه بین المللی استفاده کرد. بدین ترتیب ترجمه نقش اساسی را در زمینه گسترش مفاهیم و وظایف و فعالیت های میراث فرهنگی ایفا می کند.

** نقش ترجمه در بازگرداندن اموال تاریخی به سرقت رفته ایران از جمله سنگ برجسته منقش به سرباز هخامنشی تخت جمشید
اموال فرهنگی تاریخی کشور که از موزه ها و یا اماکن فرهنگی تاریخی سرقت شده و بطور غیر قانونی از کشور خارج شده اند، عمدتا توسط موسسات حراجِ این گونه اموال در کشورهای هدف به معرض فروش گذارده می شوند. از آن جا که بیشتر این گونه اموال، چندین دهه پیش از این و به طور مخفیانه و غیرقانونی از کشور خارج شده اند، سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری هیچ گونه اطلاعی از محل وقوع یا متصرف فعلی آن ها در اختیار ندارد و صرفا بواسطه حراج و دسترسی به کاتالوگ های حراج از این ردیف موضوعات مطلع می شود. طبعا با توجه به فوری بودن حراج، اقدام لازم برای توقیف فروش اثر متعلق به ایران نیز مستلزم عکس العمل شتابان مراجع ذیربط داخلی و بین المللی است.
در این میان تسلط کارشناسان بر ترجمه تخصصی علاوه بر وظیفه ذاتی ادرای ایشان، یکی از پیش شرط های موفقیت در انجام درست این گونه اقدامات است. زیرا با توجه به فوریت و حساسیت موضوع، فرصت کافی برای ارجاع ترجمه حجم زیادی اسناد و مکاتبات مربوط به دارالترجمه های رسمی وجود ندارد و برای اقدام عاجل و سریع لازم است این کار توسط کارشناسان ذیربط و یا مترجمان موجود در مجموعه انجام شود. در غیر این صورت علاوه بر تحمیل هزینه های گزاف ترجمه به دولت، خسارت قابل توجهی-از حیث حراج شیء فرهنگی تاریخی مورد نظر - به کشور وارد می شود. بدین ترتیب ترجمه در این مورد نیز از حساسیت مهم و تاثیرگذاری برخوردار است.

** فدراسیون بین المللی مترجمان و نقش آن در حفاظت از میراث فرهنگی ناملموس
فدراسیون بین المللی مترجمان (FIT) یک سازمان غیر دولتی بین المللی است که بیش از صد انجمن حرفه ای ترجمه وابسته به خود با بیش از 88 هزار مترجم در 55 کشور جهان از جمله ایران دارد. هدف و فعالیت این فدراسیون در راستای تثبیت و بهبود وضعیت حرفه مهم ترجمه و حقوق مترجمان در سراسر جهان است. این ارگان دارای سه مرکز منطقه ای در اروپا، آمریکای لاتین و آمریکای شمالی است و مرکز آسیا نیز در حال شکل گیری است.
فدراسیون بین المللی مترجمان، سازمان همکار یونسکو است و به موضوع میراث فرهنگی با رویکرد ترجمه نیز توجه جدی دارد. گواهی بر این ادعا موضوع انتخاب شده برای نام گذاری روز جهانی ترجمه در 30 سپتامبر 2017 و 2018 است. ذکر این مقدمه لازم است که مجمع عمومی سازمان ملل متحد با تصویب قطعنامه ای در در 24 مه 2017، سی ام سپتامبر هر سال را بعنوان روز بین المللی ترجمه اعلام کرده است.
در این راستا ، فدراسیون بین المللی مترجمان، عنوان «ترجمه: ترویج میراث فرهنگی در زمان های گذار» را برای سال 2018 برگزید. انتخاب این عنوان، متاثر از اعلام سال 2019 تحت عنوان سال بین المللی زبان های بومی از سوی سازمان ملل متحد است. در واقع میراث فرهنگی، علاوه بر بعد مادی آن یعنی یادمان ها، اماکن و بناها و اشیای فرهنگی تاریخی، دارای زمینه معنوی هم است که امروزه آن را به نام میراث فرهنگی ناملموس می شناسند. این میراث، شامل فرهنگ عامه (فولکلور) دانش سنتی، آیین ها و اقدامات جمعی، هنرهای سنتی و مانند آن هاست که توسط جوامع سنتی و محلی ایجاد شده و در تعامل با تاریخ و طبیعت، استمرار داشته و از نسلی به نسل دیگر منتقل می شود. این مصادیق میراث نیز همراه با جوامع آفریننده آن ها تداوم و حیات مستمر دارد. از این رو یونسکو میراث ناملموس را میراث زنده نامیده است. به تعبیر یونسکو «درک میراث فرهنگی ناملموس جوامع مختلف، به گفتگوی میان-فرهنگی کمک کرده و احترام متقابل به شیوه های زندگی دیگران را ترغیب می کند.» و اینجاست که نقش ترجمه در این گفتگوی میان فرهنگی و نهایتا احترام به تنوع فرهنگی جوامع و کشورها آشکار می شود. فدراسیون بین المللی مترجمان با نام گذاری سال 2018 کوشیده است جایگاه ترجمه را در ترویج درک میراث فرهنگی ناملموس جوامع و احترام به تنوع فرهنگی نمایان کند. این فدراسیون برای نام گذاری سال 2017 نیز بنوعی از موضوع میراث فرهنگی بهره گرفته و عبارت «ترجمه و تنوع» را برگزیده بود. این موضوع نیز ارتباطی مستقیم با مقوله تنوع فرهنگی داشته که از این رهگذر نیز با زبان های بومی بعنوان حامل میراث فرهنگی ناملموس و هویت ارتباط موضوعی دارد. این امر موید نقش مهم ترجمه و مترجمان در نگهداشت و ارتقای میراث فرهنگی ناملموس و معرفی آن به سایر کشورهای جهان است.

** یونسکو و حمایت از ترجمه و مترجمان
یونسکو با هدف حفظ صلح و امنیت جهانی از رهگذر همکاری های علمی، فرهنگی و ارتباطی میان کشورهای جهان تاسیس شده است. از منظر این سازمان، صلح از اذهان مردم شروع می شود. کنوانسیون صیانت از میراث فرهنگی ناملموس که در سال 2003 به تصویب کنفرانس عمومی یونسکو رسید زبان را بعنوان حامل میراث ناملموس در نظر می گیرد. در واقع زبان، نقش کلیدی در حفظ و انتقال میراث به نسل های حال و آینده ایفا می کند. زبان های بومی یا محلی و سنتی باید با یکدیگر تعامل داشته باشند. بنابراین پیداست که ترجمه، تاثیر مهمی در تبادلات و تعاملات فرهنگی ملت های جهان دارد. حمایت از حقوق مترجمان نیز در دستور کار یونسکو قرار داشته است. کنفرانس عمومی این سازمان در سال 1976 «توصیه نامه حمایت و ارتقای وضعیت حقوقی و اجتماعی ترجمه ها و مترجمان» را به تصویب رسانده است که این خود نقطه عطفی در تاریخ ترجمه و توجه جامعه جهانی به این حرفه مهم به حساب می آید.

** سازمان ملل متحد و حمایت از ترجمه و مترجمان
ضرورت احترام به هرگونه حقوق مالکیت که شامل حقوق مالکیت فکری مترجمان نیز می شود، مورد تاکید عمده اسناد حقوق بشر، مصوب سازمان ملل متحد از جمله اعلامیه جهانی حقوق بشر قرار گرفته است. همچنین مجمع عمومی ملل متحد در سال 2017 قطعنامه سازمان ملل متحد راجع به نقش ترجمه حرفه ای در پیوند دادن ملت ها با یکدیگر و پرورش صلح، درک و توسعه» را تصویب کرد. این امر با هدف افزایش آگاهی عمومی مردم سراسر جهان در مورد حرفه ترجمه صورت گرفت. به تصریح این قطعنامه، ترجمه حرفه ای، نقش مهمی در نزدیک کردن ملت ها به یکدیگر، تسهیل گفتگو، درک و همکاری، کمک به توسعه و تقویت صلح و امنیت در جهان به همراه دارد. از دیگر اقدامات مجمع عمومی سازمان ملل متحد، تصویب قطعنامه حقوق مردمان بومی در سال 2016 است که طی آن، سال 2019 را سال بین المللی زبان های بومی اعلام کرده است. این نام گذاری با هدف جلب توجه جهانی به خطر آسیب و حتی فقدان زبان های عمومی و انجام اقدامات ملی و بین المللی برای مقابله با این خطر جدی صورت می گیرد. این قطعنامه از یونسکو خواسته است با همکاری نهادهای مرتبط، اقداماتی را برای برگزاری و گرامیداشت این سال انجام دهد.

** زبان فارسی؛ عامل همبستگی ملی در ایران
کشور ایران متشکل از اقوام گوناگون است که هر یک از آن ها میراث فرهنگی ناملموس خود را دارند. با وجود این، بسیاری از مصادیق آداب و رسوم و سنتها و آیینها و دانش سنتی از محدوده جغرافیایی مناطق گوناگون فراتر رفته و در سراسر کشور گسترش یافته و در تعامل با فرهنگ‏ها و مصادیق دیگر تکامل یافته است. در نتیجه، بسیاری از مصادیق میراث فرهنگی ناملموس ایران از نوع ملی و فراملی است و شناسایی و تفکیک ریشهها و مبدأ پیدایش هر یک از آنها امری دشوار یا محال است. زیرا اقوام بسیاری در پویایی و تکامل آن ها مشارکت داشته اند و نسبت بدان احساس تعلق میکنند. همچنین برخی از مصادیق میراث فرهنگی ناملموس ایران از سطح ملی نیز فراتر رفته و به دیگر کشورهای واقع در حوزه ایران فرهنگی گسترش یافتهاند. بعنوان مثال می توان به نوروز اشاره کرد که بطور مشترک به نام ایران و چند کشور دیگر در «فهرست معرف یونسکو» ثبت شده است.
زبان فارسی یکی از عوامل مهم این تعامل فرهنگی در ایران و سایر کشورهای فارسی زبان است. این زبان مهم در عین حال که خود حامل میراث فرهنگی ناملموس ایران به شمار می رود از عوامل مهم گفتگوی فرهنگی میان اقوام و گروههای محلی ایران نیز به شمار می رود؛ چرا که همه این اقوام با وجود زبانها و گویشهای گوناگونِ مختص به خود، به این زبان واحد و تاریخی سخن میگویند. بدین ترتیب زبان فارسی نقش مهمی در همبستگی و وحدت ملی ایران ایفا کرده و در تعامل فرهنگی مردم ایران با سایر فارسی زبانان حوزه ایران فرهنگی نیز موثر بوده است. با این توضیح می توان به نقش مهم ترجمه در ارتقای زبان فارسی پی برد. ترجمه درست می تواند به پویایی این زبان مهم، کمک و زمینه تعامل آن با دیگر زبان های دنیا را فراهم کند. در این راستا می توان از ظرفیت مهم فدراسیون بین المللی مترجمان بواسطه ایجاد ارتباط و همکاری حرفه ای میان مترجمان ایران و سایر نقاط جهان بهره گرفت و از این رهگذر به گفتگوی فرهنگی کمک کرد.

** حقوق ترجمه و مترجمان درقوانین و مقررات ایران
قانون حمایت حقوق مولفان و مصنفان و هنرمندان از حقوق مترجمان در برابر آثار ترجمه شده ایشان حمایت می کند. ماده 76 منشور حقوق شهروندی نیز بر لزوم احترام و حمایت از حقوق مالکیت فکری شهروندان –که شامل ترجمه نیز می شود- تاکید دارد.

** نقش انجمن صنفی مترجمان ایران در پیشبرد و ارتقای میراث فرهنگی
انجمن صنفی مترجمان ایران، نماینده معتبر و قانونی ایران نزد فدراسیون بین المللی مترجمان (FIT) است. طبعا این انجمن می تواند با ارتباط پیوسته خود با این فدراسیون، زمینه بهره مندی مترجمان ایران از برنامه های بین المللی این فدراسیون و یونسکو را فراهم آورد و بدین وسیله در ارتقای حقوق مترجمان در هر دو عرصه داخلی و بین المللی موثر واقع شود. این انجمن که دارای مجوز رسمی از کمیسیون ماده ده احزاب و تشکلها و انجمن های صنفی وزارت کشور است، طبق اساسنامه خود و پس از طی کردن تشریفات و اخذ استعلامات قانونی از سه وزراتخانه ذیربط به عنوان تنها نماینده مجاز ایران، مسئولیت ایجاد ارتباط میان مترجمان ایرانی و این فدراسیون را برعهده گرفت. بدین ترتیب انجمن می تواند نقش قابل توجهی در گفتگوی فرهنگی و حمایت از میراث فرهنگی ناملموس جوامع و کشورها ایفا کند. انجمن همچنین می تواند با ایجاد زمینه همکاری موثر میان سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری و فدراسیون بین المللی مترجمان، نقش موثری در حمایت و معرفی میراث فرهنگی ایران به سایر کشورهای جهان داشته باشد. در همین راستا شایسته است که انجمن با همکاری مراجع ذیربط از جمله سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری، تلاش موثری را برای پیشنهاد طرح استفاده از زبان فارسی به فدراسیون و از آن طریق به یونسکو بعنوان یکی از زبان های رسمی این سازمان و یا حتی سازمان ملل متحد ارائه کند که با توجه به محوریت ایران و میلیونها فارسی زبان در سراسر جهان، ظرفیت های خوبی را برای گسترش ارتباطات فرهنگی با سایر فرهنگها ایجاد خواهد کرد.

*کارشناس حقوقی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری و عضو انجمن صنفی مترجمان ایران
فراهنگ** 9053

انتهای پیام /*

ارسال دیدگاه ها

برای ارسال دیدگاه از فرم پایین صفحه استفاده کنید
فرستنده *
پست الکترونیک
کد امنیتی
ارسال یادداشت ارسال