چهارشنبه سوری شاد و مفرح با رعایت هنجارها

تهران- ایرنا- چهارشنبه سوری، سنتی آیینی و خانواده محور در ایران است. این مهم با فلسفه مهرورزی، همدلی و ایجاد شادی در آستانه سال نو برگزار می شود و باید کوشید تا کارکردهای مثبت آن را حفظ کرد و به جلوگیری از کجروی های فرهنگی و رفتارهای نابهنجار در آن پرداخت و اینگونه با آرامش و نشاط به استقبال سال نو رفت.

چهارشنبه سوری از سنت های مرسوم در میان ایرانیان است که در آستانه نوروز و در آخرین شب چهارشنبه سال برگزار می شود و مردم با پریدن از روی آتش با هدف گرمی، صمیمیت و نزدیکی بیشتر به شادی می پردازند. ایرانیان بر پایه قومیت و رسوم خویش هر کدام به شکلی این شب را جشن می گیرند.

این آیین از گذشته ها به گونه های مختلف و با برداشت های گوناگون فرهنگی انجام می شد و مردم با برافروختن هفت کپه آتش و پریدن از روی آن در واقع به یک احساس و عادت سنتی، شادمانه پاسخ می دادند اما هرگز رد پایی از حوادث ناگوار یا حتی مرگ نداشت. این خرده فرهنگ اصیل که با اشاره به آتش به عنوان کانون گرما و نور، نماد عشق و محبت به شمار می رفت، به مرور زمان دستخوش تهدید و تغییر شد، پریدن از روی آتش جای خود را به ساختن و خرید انواع مواد محترقه داد و انفجارهای حاصل از سوخت و سوز این مواد، بلای جان برخی افراد شد.

در سال های اخیر شنیدن اخبار ناگوار قطع عضو و صدمه دیدن جدی نوجوانان و جوانان و حتی از دست رفتن جان آنها در اثر رویارویی با مواد منفجره و محترقه در شب چهارشنبه سوری، طعم خوش استقبال از جشن نوروز را به تلخی برای بعضی خانواده ها مبدل می کند. آماری که سال گذشته یعنی 1395 خورشیدی، سرپرست اورژانس کشور از حوادث چهارشنبه سوری اعلام کرده بود، از حدود 2600 تن مصدوم و حدود 2 تن فوتی و چند مصدوم با حال وخیم در کشور خبر می داد که از این تعداد حدود 2 هزار تن به شکل سرپایی و و حدود600 تن نیز بستری شده بودند. این آمار هرچند به نسبت سال 1394 خورشیدی رقمی در حدود 50 درصد کاهش نشان می داد، اما بسیار تامل برانگیز و نگران کننده است.

هرچند رویکرد اصلی سنت چهارشنبه سوری به مرور دستخوش تحولاتی شد اما با ورود جدی به فرهنگ سازی در این زمینه نشانه هایی از ترمیم این آیین و بازگشتن به اصل آن دور از دسترس نخواهد بود.

به اعتقاد «مهردادعربستانی» عضو هیات علمی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، چهارشنبه سوری مناسک و مراسمی است که به دلیل پیوستگی با نوروز، شکل جشنواره را دنبال می کند، بنابراین باید عامل شادی و نشاط در آن حفظ شود. در ادامه گفت وگوی پژوهشگر گروه اطلاع رسانی ایرنا را با این محقق حوزه انسان شناسی می خوانیم.

**چهارشنبه سوری، فرصتی برای شادی و نشاط
در همه جوامع بشری، مناسک و مراسمی وجود دارد که به شکل دوره ای و فصلی در قالب جشنواره ها و به طور جمعی و گروهی برگزار می شوند. مراسم چهارشنبه سوری در ایران نیز اگر به عنوان جشنواره به آن نگاه شود، مناسکی است که به دلیل پیوستگی به نوروز، حالت جشن، سرور و شادمانی دارد. برپایی جشنی مانند چهارشنبه سوری، فرصت و شرایطی را ایجاد می کند که جامعه در مدت اجرای آن از ساختار زندگی معمول فاصله می گیرد و مردم به کارهایی می پردازند که در زندگی روزمره آنها را انجام نمی دهند.

زندگی روزمره به دلیل حاکم کردن قواعدی خاص بر افراد، تعریف شده است، مانند آداب مربوط به حوزه کار و اشتغال، وظایف مربوط به زندگی خانوادگی و دیگر بخش هایی که افراد در آنها، با مقررات و قوانین مشخص رفتار می کنند. البته منظور از قانون در اینجا مقررات اجتماعی عرفی و هنجاری است و به طور الزامی شامل قوانین مدنی نمی شود.

حال فستیوال ها و جشنواره ها فرصتی را ایجاد می کنند تا مردم از این ساختار برای مدت زمان محدودی خارج شوند و کارهایی کنند که به طور معمول انجام نمی دهند و با تفریح و لذت و ... همراه است و سپس دوباره به روزمرگی های همیشگی خود باز می گردند.

برخی از نظریه پردازها این مساله را دارای کارکرد مثبت برای جامعه می دانند. به این معنا که وقتی افراد در این فضای موازی با فضای ساختارمند معمول اجتماعی قرار می گیرند، تخلیه هیجانی می شوند، چرا که فاصله گرفتن از سلسله مراتب معمولی و همیشگی، حالتی برابر گرایانه در افراد ایجاد می کند. اینکه همه در حال انجام دادن یک کار مشخص هستند و از تمایزهای اجتماعی و غیره خبری نیست، فرصتی پدید می آورد تا در بستری اجتماعی تخلیه روانی اتفاق بیفتد.

چهارشنبه سوری نیز به شکل متعارف در کشور تعریف شده و هر چند اجتماع مردم در این مراسم هر سال در حال تغییر است اما جمع شدن به دور یکدیگر، گوش دادن به نوای موسیقی، شادی های معمول و پریدن از روی آتش، مشخصه هایی محسوب می شود که جشن سوری یا چهارشنبه سوری با خود به همراه دارد.

**علت تغییر شکل چهارشنبه سوری و راه های کنترل آن
در گذشته های نه چندان دور، مراسم چهارشنبه سوری به شکل سنتی و بی خطر آن که همان دور همی، آتش بازی، گفتن و خندیدن و اجرای رسوم دیگر که دستمایه شوخی و تفریح مانند قاشق زنی و فالگوش ایستادن و ... بود، به اجرا در می آمد. مقوله ای که در سال های اخیر برجسته تر شده، استفاده از مواد محترقه ای است که بسیار خطرناک و خارج از قاعده معمول به شمار می رود و خطر جانی ایجاد می کند. این تغییر که در اثر حالت تعلیق در جوانان ایجاد شده است، تغییری اساسی به شمار می رود و مربوط می شود به مجال و فرصتی که مردم نیاز دارند تا از نظام ساختارمند اجتماعی برای مدتی کوتاه فاصله گیرند. اگر این حالت تعلیق به طور نرمال شکل گیرد، عادتی ایجاد می شود تا مردم در آرامش، بهره لازم را از اینگونه سنت ها ببرند.

نظریه ای که در انسان شناسی مطرح است مُهر تاییدی می زند به این مساله که به لحاظ اجتماعی این تخلیه های روانی در حالت نرمال، برای جامعه لازم است تا خود ساختار اجتماعی، تهدید نشود. هر ساختار اجتماعی برای دوام و استمرار نیاز به این مجال ها دارد.

در سال های گذشته چهارشنبه سوری به فضایی برای انجام دادن یک سلسله کارهای ممنوعه تبدیل شده است؛ یعنی همه آیینی که به شکل سنتی وجود داشت، شامل دورهمی، شادمانی و پایکوبی و ... تبدیل شد به رفتارهایی که به نوعی ممنوع، ناهنجار و نادرست محسوب می شوند. کنترل این مساله سبب شد تا نظارت اجتماعی و قانونی در این مراسم، حیطه گسترده تری به خود گیرد. مراسم سنتی چهارشنبه سوری نباید به مراسمی نابهنجار تبدیل شود و مجموعه ای از این رویکردها به مرور این سنت را از شکل عادی خارج کند و به طرف اعمال افراطی سوق دهد.

اینک جشن چهارشنبه سوری به شکل به هنجارتری در حال برگزاری است. به نظر می رسد مداخله غیر مستقیم در برگزاری جشن ها این حس را که رهایی از ساختار وجود ندارد، در جوانان القا نمی کند و کارکردهای مثبت آن را از میان نمی برد. چنانچه این مجال ها را به لحاظ اجتماعی به رسمیت شناخت و کنترل مستقیم اجتماعی را کمتر اعمال کرد، مشارکت کننده ها در جشنواره رفته رفته شکل هنجار به آن می بخشند. در واقع برخوردهای سلبی و ممانعت، مانع از ادامه فعالیت ها به شکل تفریحی خواهد شد و در صورتی که کنترل ها درست صورت پذیرد رفتارها و اعمال در اینگونه مراسم هنجارمند خواهد بود.

چه بسیارند افرادی که تمایل به شرکت در مراسم چهارشنبه سوری دارند اما از ترس انفجارهای خطرناک و مشکل های ناشی از رفتارهای خطرناک از برگزاری و شرکت در آن اجتناب می کنند، مسایلی که چه آسیب دیدگان و چه مبادرت کنندگان به آن از قشر جوان هستند و این مساله نگران کننده است.

** سنتی قابل کنترل با همت جمعی
رفتارهای بهنجار زمانی ایجاد می شود که خانواده ها همگی با هم در این جشنواره شرکت کنند، استاندارد سازی وسایل آتش بازی مانند ترقه های بی خطر در اختیار مردم قرار داده شود، کنترل ها به شکل غیر مستقیم صورت گیرد و فرهنگ سازی نه با نصیحت کردن که به شکل زیربنایی صورت پذیرد. در این صورت می توان انتظار داشت که چهارشنبه سوری، جشنواره خطر و احساس مرگ نباشد بلکه جشن شادی و تفریح باشد.

آنچه که مسلم است میل به رد شدن از یک مرز در این جشنواره ها از طرف برخی نوجوانان و جوانان مشاهده می شود که با نصیحت قابل حل نیست بلکه باید رفتارها هدایت شود تا افراد به شکل درست به تخلیه هیجان های خود بپردازند. حضور والدین و گفتن و خندیدن با فرزندان در این مراسم در پیشگیری و کنترل مشکلات احتمالی و تعدیل آن بسیار مثمرثمر خواهد بود. احساس نوجوانان و جوانان نباید نادیده گرفته شود تا بتوان به حفظ کارکردهای آیین های سنتی همت گماشت چرا که جوانان به تاریخچه این آیین کاری ندارند، بلکه برای تخلیه بار روحی و روانی خود به واکنش های هیجانی دست می زنند.

*گروه اطلاع رسانی
پژوهشم**9428** 2002**9131
ایرنا پژوهش، کانالی برای انعکاس تازه ترین تحلیل ها، گزارش ها و مطالب پژوهشی ایران وجهان، با ما https://t.me/Irnaresearch همراه شوید.

انتهای پیام /*

ارسال دیدگاه ها

برای ارسال دیدگاه از فرم پایین صفحه استفاده کنید
فرستنده *
پست الکترونیک
کد امنیتی
ارسال یادداشت ارسال