در گفت وگوی ایرنا جامعه شناس ارتباطات؛

رسانه های مستقل نقد منصفانه را رواج می دهند

تهران- ایرنا- افزایش هجمه ها و انتشار مطالب خلاف واقع در فضای رسانه ای و مجازی کشور، علاوه بر آنکه شکاف این فضا با اخلاق حرفه ای را نشان می دهد، ضرورت توجه به نقد سازنده و منصفانه را برجسته می سازد.

به گزارش گروه پژوهش و تحلیل خبری ایرنا، حجت الاسلام «حسن روحانی» در میهمانی افطار با اصحاب رسانه که روز بیست و پنجم مرداد ماه برگزار شد، با تاکید بر اینکه انتقاد سازنده بسیار مفید است، گفت: درست است که انتقاد کاملا لازم است. در مثل انتقاد حکم نمک غذا را دارد، اما همه غذا که نباید از نمک تشکیل شود. بلکه باید اصل اخبار و واقعیت ها را نیز به مردم گفت.
به گفته روحانی، «انتقاد واقعی و سازنده یعنی اینکه واقعیتی را برای مردم توضیح دهیم و مثلا به مردم بگوییم در تولید گندم خودکفا شدیم و بعد انتقادمان را هم مطرح کنیم. انتقاد سازنده لازم است.»
نظر به اظهارات رییس جمهوری و اهمیت نقد سازنده در فضای کنونی رسانه های کشور، پژوهشگر ایرنا در گفت وگو با «محمدعلی الستی» جامعه شناس ارتباطات و مدرس دانشگاه، مفهوم انتقاد سازنده و ضرورت های ایجاد نقد سالم و منصفانه را مورد واکاوی قرار داد.
متن گفت وگوی کامل ایرنا با الستی از این قرار است:
** ایرنا: در سال های اخیر با افزایش رسانه های داخلی، فاصله گرفتن اخلاق از رسانه شاهد بوده ایم. به نظر شما علت اصلی رواج این مساله چیست؟
** الستی: در کشور ما رسانه ای به نام رسانه مستقل وجود ندارد، به همین دلیل از صدا وسیما به عنوان یک رسانه ملی یاد می شود در حالی که چنین نیست. اگر دولت و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به دنبال آموزش در این عرصه اند باید الگویی از رسانه مستقل ارایه دهند تا سرمشق دیگران قرار گیرد. به عبارت بهتر دولت در کنار مطبوعات و رسانه های دارای فعالیت حزبی، رسانه ای مستقل داشته باشد تا به دیگران آموزش دهد که چگونه می توان ضمن داشتن قدرت از خود انتقاد کرد. کسی که در اوج قدرت از خود انتقاد می کند، به دیگران نیز می آموزد در مسیر نقد سازنده حرکت کنند.
«متاسفانه رسانه های وابسته به دولت، خود دارای جهت گیری اند و با روی کار آمدن هر دولت جهت گیری آن ها نیز تغییر می کند. به نظر می رسد، آموزش روزنامه نگاری بدون جهت، بهتر است از سوی دولت آغاز شود. دولت باید نشان دهد که بهتر از هر رسانه یا شخص دیگری می تواند خود را نقد کند و به نقاط مثبت خود نیز بپردازد. »

** ایرنا: در کنار لزوم شکل گیری رسانه های مستقل در کشور، چگونه می توان رعایت اخلاق حرفه ای را میان رسانه ها جاری ساخت؟
** الستی: معضل ضعف اخلاق حرفه ای عدم توافق و اشتراک نظر درباره اهداف به کارگیری رسانه ناشی می شود. . اگر رسانه وسیله ای برای اعمال اهداف جناحی و موضع گیری ها و سلایق سیاسی باشد، به طور حتم آن رسانه مستقل نخواهد بود و نخستین گام برای ضعف اخلاق حرفه ای برداشته شده است.
در مدیریت فرآیندها باید میان وسیله و هدف تمایز قائل شویم و آن را به رسمیت بشناسیم. می توان ضمن قائل بودن به اصالت وسیله، آن را بر مبنای استاندارد تنظیم کرد، اما نمی توان نتیجه را مدیریت کرد. برگزاری انتخابات در جامعه مردم سالار چنین حالتی دارد به این معنا که. فارغ از نتیجه، سلامت انتخابات و عدم سوء استفاده از آن مهم است. در اداره یک رسانه نیز باید اهمیت راه و روش ها مدنظر قرار گیرد و نگران نتیجه، نباشیم. چنانچه پژوهشگر یا خبرنگاری روی موضوعی تحقیق کرد و نتیجه موافق دستگاه یا رسانه مورد نظر نبود، هیچ ترس و تردیدی خود راه ندهد؛ در این صورت می توان ادعا کرد که اخلاق حرفه ای رسانه رعایت شده است.
متاسفانه، جامعه ایران نتیجه گرا است. بنابراین داشتن رسانه مستقل در این فضا اندکی دشوار به نظر می رسد. جای خالی رسانه مستقل نیز اخلاق حرفه ای را خدشه دار می سازد. خبرنگاری بدون موضع گیری های شخصی، سیاسی و جناحی، مساله ای دشوار است که بیش از هر چیز به رعایت اخلاق حرفه ای نیاز دارد.

**ایرنا: باتوجه به آنچه گفته شد، این سوال پیش می آید که علت عدم رعایت اخلاق حرفه ای و غرض ورزی ها چیست؟
**الستی: نبود الگو و رسانه مستقل و همچنین عدم آموزش روزنامه نگاری مستقل مهمترین عامل بی اخلاقی در فضای رسانه ای کشور به شمار می رود. از طرفی، در جامعه ای مانند ایران که احزاب، سندیکاها، اتحادیه ها و سازمان های مردم نهاد تقویت نشده اند و به صورت محدود فعالیت می کنند، رسانه ها بار نهادهای مدنی را نیز به دوش می کشند و همین مساله باعث ایجاد گرایش در آن ها می شود.

** ایرنا: آیا جهت گیری و بهره برداری از رسانه ها به نفع احزاب یا اشخاص در سایر کشورها وجود ندارد؟
** الستی: رسانه های فعال در سایر کشورها به هیچ عنوان به اندازه رسانه های داخلی ایران جهت گیری ندارند. به این دلیل که سواد رسانه ای در این کشورها از سطح بالایی برخوردار است و اصحاب رسانه در اهداف به کارگیری رسانه ها به تفاهم رسیده اند. همچنین توسعه اجتماعی و سیاسی نیز در کشورهای پیشرفته مانع سوء استفاده های جناحی و فردی از رسانه ها شده است. در حالی که چنین شرایطی در جامعه ایران وجود ندارد و رسانه ها به صورت نامحسوس و پنهانی، کارکرد احزاب را بر عهده می گیرنند

** ایرنا: در اینکه نقد حق رسانه است، شکی نیست، اما به واقع انتقاد سازنده و نقد منصفانه دارای چه ویژگی هایی است و رسانه ها چگونه باید به نقد افراد و مسائل بپردازند؟
** الستی: فرهنگ انتقاد مساله مهمی است که جای خالی آن احساس می شود. نه افراد امکان انتقاد دارند و نه رقیبان تحمل شنیدن انتقاد. به طور کلی فقدان یا ضعف فرهنگ انتقاد یا انتقادپذیری به وضوح احساس می شود. اگر رییس جمهوری از رسانه ها می خواهد تا در کنار بیان نقاط ضعف به بیان نقاط قوت نیز بپردازند، باید به دنبال آموزش روزنامه نگاری بی طرف باشد چراکه درگیری و بگومگوها پس از هر دوره فروکش خواهد کرد و تنها چیزی که باقی می ماند، عملکرد رسانه است.
نقد منصفانه نقدی است که نقاط ضعف و قوت در کنار هم گفته شود. در این صورت داوری در مورد آن موضوع، منصفانه و مناسب خواهد بود. اما گاهی رسانه ها حتی در بیان نقاط قوت نیز به دنبال عیب جویی می روند. در انتقاد بی طرفانه، نقاط مثبت و منفی به صورت متعادل بیان می شود. در این نقد، مخاطبانی که ذینفع نبوده و اطلاعات کافی از آن پدیده ندارند، قضاوت مناسبی از آن پدیده خواهند داشت.

** ایرنا: به نظر می رسد کاهش اعتماد عمومی به رسانه در جامعه ایران نیز ناشی از نبود رسانه های مستقل و فضای نقد منصفانه باشد. اینگونه نیست؟
** الستی: میان اعتبار اجتماعی رسانه و قدرت تاثیرگذاری آن بر جامعه با عملکرد بی طرفانه و بدون غرض ورزی رابطه دوسویه ای وجود دارد. تاثیرپذیری هر رسانه در گرو عملکرد بی طرفانه خواهد بود. پرهیز از غرض ورزی از سوی یک رسانه باعث افزایش اعتماد عمومی به آن رسانه خواهد شد. در برابر، هرچه غرض ورزی در رسانه ای بیشتر و صداقت کمتر باشد به همان میزان از اعتبار اجتماعی آن کاسته می شود و قدرت اثرگذاری را از دست می دهد؛ وضعیتی که اکنون برای صدا وسیما به وجود آمده است.
پنهان ساختن یا وارونه جلوه دادن حقایق در صدا وسیما باعث شده است تا مردم برای آن بخش از خبرها و گزارش های واقعی این رسانه نیز ارزش قائل نشوند و به همین دلیل به استفاده از ماهواره روی آورند. در حالی که ماهواره با بسیاری از ارزش های جامعه ایران در تضاد است اما مردم برای دریافت اطلاعات و خبرها از آن استفاده می کنند.

** ایرنا: علاوه بر ماهواره شاهد رجوع مردم به شبکه های اجتماعی حتی کانال های خبری نامعتبر برای دریافت اطلاعات نیز هستیم، شما این موضوع را چگونه ارزیابی می کنید؟
** الستی: نپرداختن به حقایق و سوگیری ها در صدا وسیما از اثرگذاری این رسانه بر افکار عمومی کاسته و اعتماد عمومی را ازدست داده است. بخش قابل توجهی از مردم با مراجعه به شبکه های اجتماعی حاضر هستند هر شایعه ای را بپذیرند اما به صدا وسیما مراجعه نکنند. این در حالی است که یک روزنامه، بسیار معتبر از شبکه های اجتماعی است چراکه سند آن موجود و ماندگار خواهد بود. با وجود این، بسیاری از مردم به نشریات و مطبوعات نیز توجهی نمی کنند. این مساله ناشی از کاهش اعتماد مردم به رسانه ها است.

** ایرنا: با وجود این، چگونه می توان اعتماد عمومی به رسانه ها را به جامعه بازگرداند؟
** الستی: ارایه نمونه هایی از رسانه های مستقل می تواند تا اندازه ای به بازسازی اعتماد عمومی در جامعه کمک کند. شاید اکثریت مردم جامعه به گروه خاصی گرایش داشته باشند و رسانه ها در له یا علیه آن جناح مطلب بنویسند و مردم نیز استقبال کنند اما دیری نخواهد گذشت و دروغ و تهمت های آن رسانه آشکار خواهد شد و اعتبارش لکه دار می شود. ما برای کف زدن مردم روزنامه نگار نمی شویم. اخلاق حرفه ای رسانه این است که برای منافع نهادهای قدرت یا حتی مردم گام برنداریم و در خدمت بیان واقعیت باشیم. باید واقعیت ها را بی طرفانه بازتاب دهیم. در این مسیر باید موازنه برقرار باشد. بیان واقعیت ها نباید فردی را تضعیف یا تقویت کند. همگی این ها اصول اخلاق حرفه ای رسانه است.

** ایرنا: با توجه به گفته های شما، در این راه نیازمندی به وجود نیروهای متخصص و حرفه ای بسیار احساس می شود در حالی که در مواردی شاهد به کارگیری نیروهای غیرمتخصص از سوی رسانه ها هستیم. چه توصیه ای برای این مهم دارید؟
** الستی: در پاسخ به این پرسش باید گفت، تقویت مراکز علمی – آموزشی و ارتقای سطح علمی دانشگاه ها به تربیت نیروهای متخصص و حرفه ای کمک می کند. در برابر دانشجویان نیز باید در بالابردن سطح علمی خود تلاش کنند و مقاطع دانشگاهی را تنها با هدف دریافت مدرک پشت سر نگذارند. گاهی خبرنگاران فعال در رسانه ها به دلیل مشغله و شرایط کاری از حضور بر سر کلاس ها خودداری می کنند. خروجی دانشگاه ها باید علمی باشد. در این صورت است که نگرش ها و سطح علمی فارغ التحصیلان با آنچه پیش از ورود به دانشگاه برخوردار بودند، تفاوت خواهد کرد.

** ایرنا: در برخی مواقع از مفهوم آزادی مطبوعات سوءبرداشت می شود و گاهی این تلقی وجود دارد که آزادی مطبوعات به معنای این است که هر رسانه اجازه نشر هر نوع مطلب شامل توهین، تخریب، اتهام و دروغ دارد. ارزیابی شما در این مورد چیست؟
** الستی: صحبت از آزادی به دلیل تداخل معنا و ایجاد تشابه با بسیاری مباحث دیگر مانند هرج و مرج، باعث می شود که تعریف آن با کمی دشواری روبه رو باشد. بنابراین بهتر است تحلیلی دیگر از آزادی ارایه دهیم و آن تناسب میان اختیار و مسوولیت است؛ یعنی هر فردی توانایی پذیرش مسوولیت آنچه که انجام می دهد را برعهده گیرد. اختیار نیز باید با مسوولیت متناسب باشد و فرد ملزم به پاسخگویی به نهاد یا ارگانی باشد.
اگر نظام اجتماعی به گونه ای طراحی شود که روزنامه نگار در برابر صحت و دقت مطلب پاسخگو باشد و نیاز به ارایه سند و اثبات باشد، در آن زمان آزادی معنادار خواهد بود. اینکه فردی اختیار داشته اما مسوولیت نداشته باشد همگی از موارد نقض آزادی است.
پژوهشم** 9283** 1601**خبرنگار: فرشته ذبیحیان** انتشاردهنده: شهناز حسنی

انتهای پیام /*

باشگاه مخاطبان ایرنا

برای ارسال نظرات از فرم پایین صفحه استفاده کنید.
فرستنده *
پست الکترونیک
کد امنیتی
ارسال یادداشت ارسال