ایرنا در گفت وگو با «احسان شریعتی»‌

علی شریعتی؛ آموزگار انقلاب و جامعه شناسی دینی

تهران- ایرنا- علی شریعتی نویسنده و جامعه شناس ایرانی است که با قلم شیوا و اندیشه های والای خود به مبارزه با طاغوت زمان پرداخت و اینگونه معلم انقلاب لقب گرفت. او با ظرافت و بینشی خاص جامعه روزگار خویش را تبیین کرد و کوشید تا نسل جوان را با واقعیت های موجود و اصالت های فرهنگی کشور آشنا سازد.

علی شریعتی دوم آذر 1312 خورشیدی در روستای کاهک از توابع مزینان در نزدیکی سبزوار دیده به جهان گشود و دوره ابتدایی را در «یمین» مشهد گذراند و پس از آن برای ادامه تحصیل به دبیرستان فردوسی وارد شد.

شریعتی در سال های پیش از ورود به دانشگاه فردوسی مشهد و تحصیل در رشته ادبیا‌ت‌ فا‌رسی‌ در جریان مبارزه با رژیم پهلوی بازداشت شد که از این رویداد به عنوان نخستین رویارویی وی با رژیم پهلوی یاد می شود و مقدمه ای برای مبارزه او با دستگاه حاکم بود. دانش بالای شریعتی و کسب شاگرد ممتازی مسیر را برای ادامه تحصیل در مقطع دکتری فراهم کرد و اینگونه وی راهی فرانسه شد.

تحصیل در دانشگاه سوربن فرانسه فرصتی را برای شریعتی فراهم ساخت تا با متفکران برجسته ای همچون «جی لوئی ماسینیون، ژان پل سارتر، ژان برگ، فرانتس فانون و جرج گورویچ» آشنا شود و با آنان به تبادل اطلاعات بپردازد؛ دوره ای که به باور بسیاری از صاحبنظران شخصیت سیاسی و علمی شریعتی را شکل داد. شرکت وی در فعالیت های سیاسی دانشجویان ایرانی در پاریس و حضورش در تظاهراتی که در فرانسه با هدف پشتیبانی از انقلاب الجزایر برگزار شده بود از دغدغه های سیاسی وی حکایت می کرد. این استاد پس از پایان تحصیلات به کشور بازگشت اما در هنگام ورود به ایران به وسیله عوامل رژیم وقت دستگیر شد.

اوضاع سیاسی داخلی نیز بر وفق مراد این متفکر برجسته نبود و مبارزه سیاسی او با رژیم پهلوی به موازات افزایش فعالیت هایش افزوده شد به طوری که حکومت وقت افزون بر تحمیل سال ها حبس انفرادی بر علی شریعتی، حسینیه ارشاد را که محل سخنرانی های وی بود، تعطیل و او را از تدریس در دانشگاه محروم کرد. سازمان اطلاعات و امنیت کشور(ساواک) نیز بیشترین نظارت ها را بر زندگی وی انجام می داد و هر گونه رفتار او را زیر نظر داشت. ممنوع الخروج بودن این مبارز هم بر محدودیت های این معلم بزرگ افزود تا به دشواری بتواند از کشور خارج شود.

این نویسنده و پژوهشگر یک سال پیش از این که به چشم خود طلوع خورشید انقلاب را مشاهد کند، در 29 خرداد 1356 در انگلیس درگذشت. با مشورت اعضای خانواده و نزدیکان در شهر دمشق سوریه در کنار مرقد حضرت زینب(س) به خاک سپرده شد. در ارتباط با چگونگی درگذشت شریعتی ابهام های زیادی وجود دارد. رویارویی های جدی وی با رژیم شاهنشاهی و درگذشت ناگهانی او سبب شد تا بسیاری مرگ طبیعی او را نپذیرند و شریعتی را در فهرست کشته شدگان به دست نیروهای رژیم پهلوی جای دهند.

از شریعتی اثرهای ارزشمند زیادی برجای مانده است که افزون بر سخنرانی های فراوان وی، آثاری با عنوان های «خودسازی انقلابی، ابوذر، بازگشت، ما و اقبال، تحلیلی از مناسک حج، شیعه، نیایش، تشیع علوی و تشیع صفوی، هبوط در کویر، زن، تاریخ و شناخت ادیان، حسین وارث آدم، علی حقیقتی بر گونه اساطیر و جهان بینی و ایدئولوژی» را می توان نام برد که هنوز مخاطبان زیادی دارد.

علی شریعتی اسلام شناسی توانمند و متفکری انقلابی محسوب می شود؛ شاید بهترین تعریفی که از او بتوان ارایه داد، جامعه شناس دینی است. «معلم انقلاب» لقبی بود که به صورت خودجوش از طرف افراد جامعه به دست آورد. شریعتی آموزگاری خردمند بود که با اندیشه سیاسی، دینی و ... به مبارزه علیه ظلم و استبداد زمان پرداخت و با خلق آثاری ماندگار و سخنرانی های پرشور آگاهی بخش مردم زمانه خویش شد.

پژوهشگر گروه اطلاع رسانی ایرنا به مناسبت سالروز درگذشت «علی شریعتی» نویسنده، پژوهشگر دینی و فعال مذهبی و سیاسی به گفت وگو با «احسان شریعتی»‌ فرزند این مبارز فقید، استاد فلسفه دانشگاه تهران و دانشگاه آزاد پرداخت.

- متن کامل گفت وگوی ایرنا در ادامه آمده است:
** ایرنا: با وجود این که شریعتی یک سال پیش از پیروزی انقلاب اسلامی درگذشت و نتوانست پیروزی هموطنان خود را مشاهده کند، اندیشه های وی چه تاثیری بر شکل گیری نهضت انقلابی مردم داشت؟
*** شریعتی: اندیشه های شریعتی زمینه ساز ایجاد شیوه های جایگزین(آلترناتیو) نظری برای جامعه بود که امکان تغییر و تحول و جایگزینی نظم مطلوب در برابر نظم موجود را فراهم می کرد. تاثیر کلام این مبارز باعث شد تا طبقه متوسط جامعه شهری، دانشجویان، جوانان و روشنفکران فعال در صحنه از گفتمان وی تاثیر بگیرند و در زمره بازیگران اصلی دوره انقلاب و پیش از پیروزی نظام جمهوری اسلامی باشند. بنابراین به دلیل اینکه اندیشه این مبارز در تحرک فکری اجتماع تاثیر گذار بوده است، از طرف مردم عنوان «معلم انقلاب» برای وی برگزیده شد.

** ایرنا: در کارنامه این نویسنده و پژوهشگر دینی فعالیت‌ برای احیای مذهب و سنت در جامعه و بیدارگری در ارتباط با حکومت پهلوی برجسته است. شریعتی در این باره چه نظرها و دیدگاه هایی داشت؟
*** شریعتی: این فعال دینی و مذهبی معتقد بود که احیای سنت و مذهب باید در سایه برخی اصلاح ها و تغییرها صورت گیرد. وی همچون دیگر اصلاح گران دینی، تلاش می کرد نه تنها سنت و مذهب را در جامعه احیا کند، بلکه بسترهای لازم را برای تحقق نوعی «فرماسیون» یا نوبازسازی دینی فراهم آورد. علی شریعتی سنت گرا نبود، همچنان که از بنیادگرایی نیز استقبال نمی کرد و نمی خواست نوعی سنت، شریعت و خلافت در جامعه حکمفرما شود، بلکه به دنبال اصلاح گری دینی بود. روندی که از زمان «سید جمال الدین اسدآبادی» اندیشمند سیاسی و مبلغ اندیشه اتحاد اسلام آغاز شد و تا زمان «اقبال لاهوری» شاعر، فیلسوف و سیاستمدار و سپس علی شریعتی ادامه یافت.

*** ایرنا: اثرهای علی شریعتی را چگونه می توان بازشناخت و آن را طبقه بندی کرد؟
*** شریعتی: آثار ایشان به سه بخش قابل تقسیم است. «کویریات» که مهم ترین آنها شامل کتاب های «گفت وگوهای تنهایی، کویر و هبوط» می شود. برخی دیگر از نوشته ها در قالب «اجتماعیات» جای می گیرد که در آن اثرهایی با محتوای تاریخ و جامعه شناسی وجود دارد. در حوزه های یاد شده به دلیل اینکه رشته تخصصی ایشان بود، نظریه های قوی تری نیز مطرح شده است. از اثرهای ماندگار و برجسته این بخش می توان به «تاریخ تمدن، تاریخ ادیان، تاریخ اسلام و تاریخ ایران»، اشاره کرد.

شریعتی جزو استادان و موسسان رشته تاریخ در دانشگاه فردوسی مشهد محسوب می شد که این حرکت را از شهرالرضا(ع) آغاز کرد و تا حسینیه ارشاد نیز ادامه داد. قسمت دیگر مربوط به «اسلامیات» است که خود به سه بخش مجزا تقسیم می شود. نخستین بخش اسلام شناسی تاریخی به شمار می رود که در مشهد منتشر و مبحث های تاریخ اسلام در آن مطرح شد.

وی در ادامه افزود: بخش دیگر این نوشته ها در تهران به چاپ رسید که در طبقه «اسلام شناسی هندسی» قرار می گیرد و در آن مکتب و جهان بینی ترسیم شده است و دوره آخر اسلام شناسی فلسفی نام دارد که انسان را به توجه به مبانی فلسفی هستی شناسی و انسان شناسی دعوت می کند.

** ایرنا: شناخت جامعه از مسایل تاریخی و دینی و تشریح آن با قلم و ادبیات غنی چه تاثیری بر ماندگاری آثار شریعتی داشته است و آیا با وجود گذشت چهار دهه از انتشار این کتاب ها، هنوز هم عقاید و دانسته های وی در جامعه کاربرد دارند؟
*** شریعتی: اکنون نیز این اندیشه ها در جامعه همچون گذشته کاربرد فراوانی دارد زیرا همانطور که شریعتی پیش بینی می کرد، دین و سنت نقش کلیدی در جامعه دارد. اگر فرهنگ را مجموعه ای از زبان، هنر، دین، تاریخ و نوع زیست انسان ها بدانیم، این استاد نقش دین را در فرهنگ بسیار پررنگ تر از دیگر موضوع ها می دانست. وی معتقد بود که این عامل می تواند با 2 کاربرد متفاوت زمینه های پیشرفت و تحول های اجتماعی یا زوال جامعه را ایجاد کند، بنابراین هدف شریعتی، بازخوانی دین و ارایه تفسیری از آن به جامعه ای محسوب می شد که در سایه آن زمینه های تغییر و تحول جامعه فراهم می آمد.

یکی از دلیل های ماندگاری اثرهای شریعتی این بود که پس از پیروزی انقلاب اسلامی، موضوع نقد و اصلاح گری سنت در دستور کار قرار گرفت و در این راستا اندیشه های این آموزگار انقلابی نقش موثری داشت. افزون بر آن، شخصیت چند ساحتی وی و دیدگاه چندجانبه او در نگاه به مسایل نیز بر ماندگاری اثرهای این پژوهشگر نقش موثری گذاشت.

** ایرنا: اندیشه های شریعتی چقدر در جهان شناخته شده است و بیشتر چه افرادی از آن بهره می گیرند؟
*** شریعتی: امروزه علی شریعتی در بسیاری از کشورها به نامی آشنا تبدیل شده است. کتاب های این استاد نخستین بار به زبان انگلیسی ترجمه شد و به چاپ رسید و توجه پژوهشگران دانشگاهی و شخصیت هایی همچون «حامد الگار» استاد مطالعات اسلامی و زبان فارسی در دانشگاه کالیفرنیا‌، «شاهرخ اخوی» استاد گروه علوم سیاسی دانشگاه کارولینای جنوبی و جامعه شناسی اسلام، «ادوارد ودیع سعید» نظریه‌پرداز ادبی، منتقد فرهنگی و فعال سیاسی فلسطینی- آمریکایی و بسیاری دیگر را به خود جلب کرد. سپس منتخب هایی از اثرهای این مبارز به زبان روسی انتشار یافت. در کشورهای اسلامی به ویژه ترکیه به طور تقریبی 99 درصد آثار ایشان منتشر شده است. در کشور های عربی همچون مصر نیز کتاب های شریعتی به زبان عربی انتشار یافت که استقبال زیادی از آن صورت گرفت. در لبنان نیز این ترجمه ها با حمایت و همراهی «امام موسی صدر» همراه شد به گونه ای که ترجمه این اثرها به زبان لبنانی و فرانسه در این کشور هنوز ادامه دارد و به تازگی کتاب «کویر» او با نام «الصحرا» ترجمه شده است. همچنین در کشورهای مالزی، اندونزی کتاب های وی به زبان آسیای دور همچون روسی، چینی و ژاپنی ترجمه شد. به طور کلی این آثار بیشتر در کشورهایی همچون ترکیه، اندونزی، مالزی و سنگاپور با استقبال گسترده تری رو به شده، چون در این منطقه ها اسلام نوگرا به منصه ظهور رسیده است.

** ایرنا: خانواده علی شریعتی برای حفظ آثار و ماندگاری اندیشه های وی چه اقدام هایی انجام داده اند؟
*** شریعتی: خانواده شریعتی به ویژه همسر وی مسوول مجموعه آثار این استاد فقید هستند. بنیاد شریعتی پس از پیروزی انقلاب اسلامی اثرهای این پژوهشگر را به صورت مجموعه ای 36 جلدی منتشر کرد. به تازگی نیز مجموعه اثرهای صوتی او که شامل بر چهار حلقه دی وی دی بود در نمایشگاه کتاب عرضه شد. همچنین پیش از این اقدام، بنیاد شریعتی نرم افزاری به نام «کاریز» را برای جست و جو در اثرهای این نویسنده انتشار داد.

** ایرنا: چه برنامه هایی برای سالروز درگذشت این آموزگار انقلاب در نظر گرفته شده است؟
*** شریعتی: در چهلمین مراسم بزرگداشت شریعتی در 15 و 16 تیر گردهمایی در حسینیه ارشاد برگزار خواهد شد که در آن گفت وگو، مباحثه و نقد درباره افق فکری شریعتی انجام می شود. در این نشست نزدیک به 50 تن از استادان و پژوهشگران به بحث و تبادل نظر خواهند پرداخت.

*گروه اطلاع رسانی
خبرنگار: سیده مریم سیدان**انتشار دهنده: شهربانو جمعه
پژوهشم**9368**2002**9131
ایرنا پژوهش، کانالی برای انعکاس تازه ترین تحلیل ها، گزارش ها و مطالب پژوهشی ایران و جهان، با ما https://t.me/Irnaresearchهمراه شوید.

انتهای پیام /*

باشگاه مخاطبان ایرنا

برای ارسال نظرات از فرم پایین صفحه استفاده کنید.
فرستنده *
پست الکترونیک
کد امنیتی
ارسال یادداشت ارسال