تصنیف های خاطره انگیز استاد محمدرضا شجریان

تهران - ایرنا - استاد محمدرضا شجریان، تصنیف هایی خوانده که در طول چند دهه خوانندگی وی، برای مخاطبانی از قشرهای گوناگون خاطره ای خوش ساخته است.

به گزارش خبرنگار موسیقی ایرنا، محمدرضا شجریان در فضای موسیقایی و رسانه ای ایران، بیش از هر چیز به «استاد آواز» نامی است و این لقب برآمده از آوازهای سخته و استواری است که وی در طول سال ها فعالیت موسیقایی خود، با هم نوازی نوازندگان گوناگون موسیقی ایران خوانده و از خود به یادگار نهاده است.
اما در کنار آوازخوانی های استاد شجریان، نمی توان از شماری از تصنیف های خاطره انگیزی که با صدای وی ثبت و ضبط شده، گذشت؛ شجریانِ آوازخوان، تصنیف هایی نیز خوانده که در طول چند دهه خوانندگی وی، برای مخاطبانی از قشرهای گوناگون خاطره ای خوش ساخته است.
در این نوشتار، شماری از تصنیف های نامی و خاطره انگیزی که محمدرضا شجریان آنها را با صدای خویش روایت کرده، معرفی می شود.

** ملکا (آلبوم انتظار دل/ خلوت گزیده)
تصنیف «ملکا»با این مقطع آغاز می شود: «ملکا ذکر تو گویم، که تو پاکی و خدایی / نروم جز به همان ره که توام راهنمایی».
این تصنیف را استاد روانشاد فرامرز پایور در مایه افشاری بر روی شعر حکیم سنایی غزنوی ساخته است.
این تصنیف با اجرای گروه «اساتید» به سرپرستی استاد پایور اجرا شده است؛ استادان علی اصغر بهاری (کمانچه)، فرامرز پایور (سنتور)، جلیل شهناز (تار)، محمد موسوی (نی) و محمد اسماعیلی (تنبک) اعضای گروه «اساتید» را در این آلبوم تشکیل داده اند.
با دقت به نام نوازندگان این گروه می توان به اعتبار والای اجراهای این گروه پی برد.
این اثر سال 1358 اجرا شد، اما این شعر سنایی را سال ها بعد حسام الدین سراج با ملودی فرهاد رحیمیان، در آلبوم «گریه بی بهانه» خوانده است.

** جان عشاق (آلبوم جان عشاق)
تصنیف «جان عشاق» از ساخته های روانشاد استاد پرویز مشکاتیان است که بر روی غزل نامی حضرت (دوش می آمد و رخساره برافروخته بود...) ساخته شد. استاد شجریان این اثر را در سال 1374 با همراهی ارکستر سمفونیک خوانده است.
در آلبوم «جان عشاق» که امروز به همراه آلبوم «گنبد مینا» به فروش می رسد، استاد زنده یاد جواد معروفی، نوازنده چیره دست پیانو، نیز هنرنمایی کرده است. تنظیم قطعه های این آلبوم را نیز محمدرضا درویشی عهده دار بوده است.

** نی زن (آلبوم بوی باران)
«نی زن» قطعه ای ارکسترال به آهنگسازی استاد روانشاد حسین یوسف زمانی است. این تصنیف که با نوازندگی هنرمندانی چون حسن ناهید، شهریار فریوسفی، مجتبی میرزاده، سیامک نعمت ناصر، رسول بهبهانی، ارسلان کامکار و همایون شجریان اجرا شده، در قالب آلبوم «بوی باران» در سال 1378 تولید و منتشر شده است.
قطعه های این آلبوم در آواز افشاری و دستگاه چهارگاه ساخته شده است. تصنیف «نی زن» با مطلع «گر عارف حق بینی، چشم از همه بر هم زن/ چون دل به یکی دادی، آتش به دو عالم زن» از سروده های فروغی بسطامی است که استاد شجریان آن را به زیبایی خوانده.

** سپیده (آلبوم سپیده یا چاووش 6)
تصنیف «سپیده» جزو نام آشناترین تصنیف های ملی - میهنی تاریخ موسیقی ایران است؛ تصنیفی که با نام زیبای «ایران»، این گونه آغاز می شود: «ایران ای سرای امید بر بامت سپیده دمید/ بنگر کزین ره پرخون خورشیدی خجسته رسید».
این تصنیف را زنده یاد استاد محمدرضا لطفی، آهنگساز و سرپرست گروه «شیدا»، در سال 1357 و در روزهای پیروزی انقلاب اسلامی ساخته است. شعر این تصنیف نیز از سروده های استاد امیرهوشنگ ابتهاج (ه. الف. سایه) است که استاد شجریان آن را در دستگاه ماهور اجرا کرد.
این تصنیف در آغاز در آلبومی با نام «چاووش 6» منتشر شد، اما بعدها استاد لطفی این آلبوم را با نام «سپیده» بار دیگر روانه بازار موسیقی کرد.
روانشاد لطفی این تصنیف را سال هایی دیگر، پس از بازگشت دوباره به میهن، با همراهی گروه هم نوازان شیدا با صدای محمد معتمدی نیز اجرا و منتشر کرد.

** بارون (آلبوم شب، سکوت، کویر)
«بارون» (ببار ای بارون ببار/ با دلم گریه کن خون ببار...) یکی از قطعه های آلبوم «شب، سکوت، کویر» است. این آلبوم اثری در مایه دشتی و فضای موسیقی محلی شمال خراسان است.
قطعه های این آلبوم با تنظیم و آهنگسازی کیهان کلهر، نوازنده ی کمانچه، اجرا شده و از جمله نوازندگانی که در آن حضور داشته اند، می توان به بهزاد فروهری (نی)، حسین بهروزی نیا (بربط)، بیژن کامکار (دف و دایره) و سیامک نعمت ناصر (تار) اشاره کرد. از نکته های برجسته ی این آلبوم حضور دو تن از نوازندگان بزرگ موسیقی شمال خراسان ، یعنی روانشاد استاد حاج قربان سلیمانی (دوتار) و مرحوم استاد علی آبچوری (قوشمه) است که در این مجموعه هنرنمایی کرده اند.
شعر قطعه ی «بارون» را استاد علی معلم دامغانی سروده است.

** سرو خجل (آلبوم پیام نسیم)
تصنیف «سرو خجل» از تصنیف های قدیمی موسیقی ایران است که ساخت آن را به علی اکبر خان شیدا نسبت می دهند. این تصنیف این طور آغاز می شود: «ای که به پیش قامتت سرو چمن خجل شده/ سوسن و گل به پیش تو بنده ی منفعل شده...».
محمدرضا شجریان این تصنیفِ ریتمیک را در مایه ابوعطا اجرا کرده که در قالب آلبوم «پیام نسیم» به بازار عرضه شده است. آلبوم «پیام نسیم»، ضبط صحنه یی کنسرت محمدرضا شجریان، جمشید عندلیبی (نی)، داریوش پیرنیاکان (سه تار) و مرتضی اعیان (تنبک) است که در سال در آغاز دهه ی 70 خورشیدی در بوستون (بوستُن) آمریکا به روی صحنه رفته است.

** بهار دلکش (آلبوم عشق داند)
آلبوم «عشق داند» حاصل کنسرتی است که محمدرضا شجریان و محمدرضا لطفی در اسفند سال 1359 در سفارت آلمان برگزار کردند. این مجموعه سال ها بعد در سال 1376 به بازار موسیقی آمد.
این آلبوم که در مایه ابوعطا کار شده، با تکنوازی تار استاد لطفی آغاز می شود و با ساز و آوازی طولانی بر مبنای شعرهای حافظ و باباطاهر ادامه پیدا می کند و به تصنیفی از ساخته های عارف قزوینی ختم می شود. این تصنیف که آخرین قطعه آلبوم و تنها تصنیف آن به شمار می رود، «بهار دلکش» نام دارد: «بهار دلکش رسید و دل به جا نباشد/ از آنکه دلبر دمی به فکر ما نباشد/ در این بهار ای صنم بیا تو آشتی کن/ که جنگ و کین با من حزین روا نباشد...».

** یاد ایام (آلبوم یاد ایام)
یکی از زبانزدترین تصنیف هایی که محمدرضا شجریان خوانده، «یاد ایام» نام دارد. تصنیفی که این طور آغاز می شود: «یاد ایامی که در گلشن فغانی داشتم/ در میان لاله و گل آشیانی داشتم/ گرد آن شمع طرب می سوختم پروانه وار/ پای آن سرو روان اشک روانی داشتم».
این تصنیف خاطره انگیز را استاد شجریان خود آهنگسازی کرده و شعر آن از روانشاد استاد رهی معیری است و در دستگاه شور اجرا شده.
«یاد ایام» که در قالب آلبومی به همین نام منتشر شده، نتیجه ضبط صحنه ای کنسرتی است که در تابستان سال 1371 در آمریکا اجرا شده است. در این کنسرت جمشید عندلیبی با نی، داریوش پیرنیاکان با تار و همایون شجریان با تنبک صدای محمدرضا شجریان را همراهی کرده اند.
شماری از قطعه های این مجموعه نیز از ساخته های داریوش پیرنیاکان است.
استاد محمدرضا شجریان از جمله خوانندگان موسیقی ایرانی است که آلبوم های فراوانی را با صدای خویش ثبت و ضبط کرده است.
در این آلبوم های پر شمار، افزون بر آوازها و قطعه های سازی، تصنیف های بسیاری نیز وجود دارد که تعداد چشمگیری از آنها، جزو آهنگ های خاطره ساز موسیقی ایرانی به حساب می آید.
با دقت در نام آهنگسازان و تنظیم کنندگانِ معروف ترین تصنیف های استاد شجریان، می توان این را دریافت که بسیاری از خاطره انگیزترین تصنیف های استاد، اثرهایی است که در این سه دسته جای می گیرد:
دسته نخست آثاری است که یا قطعه هایی قدیمی است و یا عارف و شیدا و درویش خان آنها را در روزگاری دورتر ساخته اند و سال ها بعد محمدرضا شجریان آن ها را بازخوانی کرده است.
دسته دومِ این تصنیف های خاطره انگیز، آثاری است که استاد شجریان، خود آهنگ آن ها را ساخته است.
اما دسته سوم این تصنیف ها، که از حجم و شمار بیش تری نسبت به دو دسته پیش برخوردار است، تصنیف هایی را در بر می گیرد که استاد شجریان آنها را با آهنگسازی یا تنظیم استادانی چون فرامرز پایور، پرویز مشکاتیان و محمدرضا لطفی خوانده است.
به هر روی، آنچه در ادامه می آید، معرفی اجمالی شماری دیگر از تصنیف های خاطره انگیز محمدرضا شجریان است. باید یادآور شد که آنچه در دو بخش این مطلب معرفی شده، نه همه تصنیف های مهم و خاطره انگیز استاد، که بخشی از آنها را در بر گرفته است.

** دود عود (آلبوم دود عود)
آلبوم «دود عود» دارای یک تصنیف، یک درآمد، دو ساز و آواز و یک قطعه بسیار زیبا است که برای سنتور و ارکستر نوشته شده. آهنگساز این آلبوم ماندگار استاد جنت مکان پرویز مشکاتیان است؛ استاد کامبیز روشن روان آن را برای ارکستر سمفونیک تهران تنظیم کرده و استاد محمدرضا شجریان آن را خوانده است.
تصنیف «دود عود» یا «ای یوسف خوشنام ما» از بهترین تصنیف ها در تاریخ موسیقی ایران است که همه ارکان آن همان گونه ای است که باید می بوده. این تصنیف در دستگاه نوا، بر روی غزل معروف حضرت مولانا (ای یوسف خوشنام ما، خوش می روی بر بام ما/ ای درشکسته جام ما، ای بردریده دام ما...) ساخته و اجرا شده است.
آلبوم «دود عود» در سال 1366 ضبط و دو سال بعد منتشر شد.
از جمله نوازندگانی که در اجرای این اثر نقش داشته اند، می توان از این هنرمندان نام برد: منوچهر انصاری، همایون رحیمیان، ارسلان کامکار و رضا عالمی (ویولن)؛ عباس ظهیرالدینی، محسن تویسرکانی و کریم قربانی (ویلونسل)؛ نوروز یزدانی، سیاوش ظهیرالدینی، بهروز کافی و بهزاد بیرقی (ویلون آلتو)؛ علیرضا خورشیدفر و نادر مرتضی پور (کنترباس)؛ اردشیر کامکار (کمانچه)؛ جمشید عندلیبی (نی)؛ بهنام مناهجی (سنتور)؛ ارژنگ کامکار (تنبک و مثلث)؛ و بیژن کامکار (دف).
این شعر مولانا را علیرضا افتخاری با آهنگسازی روانشاد شهریار فریوسفی؛ و حسام الدین سراج با آهنگسازی رامین کاکاوند نیز اجرا کرده اند.

** به یاد عارف (آلبوم به یاد عارف یا چاووش 1)
یکی از زیباترین تصنیف هایی که از همکاری محمدرضا لطفی و محمدرضا شجریان پدید آمده، تصنیف سراسر خاطره ای است به نام «به یاد عارف» که در مایه بیات ترک اجرا شده است.
این تصنیف که در سال 1356 در استودیو بل ضبط شده، در نخستین انتشار خود، در قالب آلبومی با نام «چاووش 1» منتشر شده که بعدها استاد لطفی، آهنگساز اثر، این آلبوم را با نام «به یاد عارف» دوباره منتشر کرد.
ماجرای پیدایش «به یاد عارف» را استادِ جنت مکان موسیقی ایران، محمدرضا لطفی، در بروشور آلبوم این گونه توضیح داده است: «به یاد عارف را من در سال 1351 ساختم و شعر آن را آقای امیرهوشنگ ابتهاج (سایه) در سال 1354 سرودند. به هنگام ساخت این اثر عبارتی مانند «عارف ز دست ما رفت» و... به ذهن من می آمد که جان مایه ساخت این ترانه به وسیله شاعر باارزش و گرامی، سایه، شد. ایشان همیشه از من می خواستند اگر کلماتی هنگام ساختن موسیقی به ذهنم می رسد، آنها را برای ایشان بازگو کنم، زیرا این کار می توانست به ساخت شعر کمک زیادی کند. شاعر با درک زندگی عارف [قزوینی] و شیوه ی بیانی او از کلمه عارف، در این اثر چنین استفاده کرده است: داد، داد، عارف با داغ دل زاد».
نخستین بار این اثر با اجرای ارکستر «گل ها» به رهبری استاد فرهاد فخرالدینی و تنظیم استادِ روانشاد جواد معرفی در برنامه «گل های تازه» پخش می شود. در سال 1355 نیز در کنسرتی که در دانشگاه کرمان برگزار شده بود، این اثر در حضور استاد سایه اجرا می شود که متأسفانه ضبط صحنه ای نمی شود. سرانجام در سال 1356، آلبوم «به یاد عارف» یا همان «چاووش 1» با یک تصنیف و چند آواز، که شعر همه ی آن ها را استاد سایه سروده، با اجرای گروه شیدا و صدابرداری ایرج حقیقی و نظارت استاد فریدون شهبازیان در استودیو بل ضبط می شود، تا یادگاری باشد برای موسیقی ایرانی از صدای محمدرضا شجریان و آهنگ محمدرضا لطفی.
نوازندگانی که در این اثر هنرنمایی کرده اند، عبارتند از: محمدرضا لطفی (تار)، پشنگ کامکار (سنتور)، عبدالنقی افشارنیا (نی)، اسماعیل صدقی آسا (بربط)، زیدالله طلوعی (تار)، بیژن کامکار (رباب)، هادی منتظری (کمانچه) و ارژنگ کامکار (تنبک).

** دل مجنون (آلبوم دل مجنون)
آلبوم موسیقی «دل مجنون»، ضبط صحنه ای کنسرت محمدرضا شجریان است که در سال 1369 در لس آنجلس آمریکا اجرا شده. در این کنسرت جمشید عندلیبی با ناله نی خویش، داریوش پیرنیاکان با مضراب زدنش بر تار و مرتضی اعیان با ضربِ تنبک خود، صدای شجریان را همراهی کرده اند.
یکی از تصنیف هایی که در این کنسرت اجرا شده و جزو ماندگارترین تصنیف های استاد شجریان است، اثری است به نام «دل مجنون» که استاد شجریان، آهنگ آن را بر اساس مثنوی حضرت مولانا در مایه افشاری ساخته است. این تصنیف زیبا با این مطلع آغاز می شود: «در دل و جان خانه کردی عاقبت/ هر دو را ویرانه کردی عاقبت...».

** از کفم رها (آلبوم انتظار دل/ خلوت گزیده)
«از کفم رها [جانم] شد مهار دل/ نیست دست من [خدا] اختیار دل...»؛ این، مطلع تصنیف بسیار زیبایی است در مایه افشاری به نام «از کفم رها» که شعر و آهنگ آن از عارف قزوینی، تصنیف ساز بزرگ عهد مشروطه، است. استاد محمدرضا شجریان این تصنیف را در اواخر دهه 50 با تنظیم استاد روانشاد فرامرز پایور بازخوانی کرده است.
تصنیف «از کفم رها» با هنرمندی گروهِ تکرار ناشدنی «اساتید» اجرا شده است؛ گروهی که با حضور استادان فرامرز پایور (سنتور)، علی اصغر بهاری (کمانچه)، جلیل شهناز (تار)، محمد اسماعیلی (تنبک) و محمد موسوی (نی) تشکیل شده بود.

** بت چین (گلبانگ شجریان1/ راست پنجگاه)
یکی از معروف ترین تصنیف هایی که با صدای استاد شجریان در یادها مانده، «بت چین» است؛ «ای مه من، ای بت چین، ای صنم/ لاله رخ و زهره جبین، ای صنم/ تا به تو دادم دل و دین، ای صنم/ بر همه کس گشته یقین، ای صنم/ من ز تو دوری نتوانم دگر/ وز تو صبوری نتوانم دگر...».
شعر و آهنگ این اثر را مرحوم علی اکبر خان شیدا، تصنیف ساز نامی عهد مشروطه، ساخته و استاد شجریان دو بار این تصنیف را بازخوانی کرده است.
یکی از اجراهای استاد، در قالب آلبوم «گلبانگ شجریان1» منتشر شده است. محمدرضا شجریان تصنیف «بت چین» را در این آلبوم با تنظیم استاد فرامرز پایور خوانده است. در این آلبوم استاد هوشنگ ظریف نیز نوازندگی تار را عهده دار بوده است.
اجرای دیگر این تصنیف در قالب آلبوم «راست پنج گاه»، در سال 1377 منتشر شده است. این آلبوم حاصل کنسرت استادان محمدرضا شجریان، محمدرضا لطفی (تار) و ناصر فرهنگ فر (تنبک) است که در سال 1355 در حافظیه شیراز اجرا شده است.

** در خیال (آلبوم در خیال)
«آمده ام که سر نهم، عشق تو را به سر برم/ ور تو بگوییم که نی، نی شکنم شکر برم...». تصنیف «در خیال» با این مطلع آغاز می شود؛ تصنیفی در مایه بیات زند یا بیات ترک که به همراه 9 قطعه دیگر، در سال 1375 در قالب آلبومی به همین نام، با صدای محمدرضا شجریان منتشر شده است.
آهنگساز این تصنیف مجید درخشانی است؛ نوازنده تاری که استاد شجریان در سال های اخیر بیشتر کنسرت های خود را با حضور وی به روی صحنه برده است.
شعر این تصنیف از مولانا است و نوازندگان که در اجرای آن حضور داشته اند، عبارتند از: عبدالنقی افشارنیا (نی)، پشنگ کامکار (سنتور)، بیژن کامکار (دف)، بهداد بابایی (سه تار)، ارسلان کامکار (بربط)، ارژنگ کامکار (تنبک) و مجید درخشانی (تار و بم تار).
فراهنگ ** 3067 ** 1071

انتهای پیام /*

ارسال دیدگاه ها

برای ارسال دیدگاه از فرم پایین صفحه استفاده کنید
فرستنده *
پست الکترونیک
کد امنیتی
ارسال یادداشت ارسال