موضوع «جمعیت» و «سیاست های جمعیتی» برای دومین بار است که در کشور مطرح می شود. بار نخست به حدود 30 سال قبل بازمی گردد. زمانی که نرخ رشد جمعیت کشور به بیش از 4 درصد رسید و سیاستگذاران تصمیم به اجرای روش های کنترل جمعیت گرفتند. اینک برای دومین بار، سخن از سیاست های جمعیتی است؛ اما این بار پس از کاهش آهنگ رشد جمعیت به حدود 1.5 درصد و نگرانی از پیری جمعیت، با توقف کامل سیاست کنترل جمعیت، رشد موالید و افزایش فرزندآوری در دستور کار قرار گرفته است.
در همین راستا سیاست های جدید جمعیتی در اردیبهشت ماه 1393 از طرف رهبر معظم انقلاب و پس از مشورت با مجمع تشخیص مصلحت نظام ابلاغ شد. این سیاست ها در راستای «اهمیّت مقوله جمعیّت در اقتدار ملّی؛ و با توجه به پویندگی، بالندگی و جوانی جمعیّت کنونی کشور به عنوان یک فرصت و امتیاز؛ و در جهت جبران کاهش نرخ رشد جمعیّت و نرخ باروری در سال های گذشته» ابلاغ شد.
سیاست های کلی جمعیت در 14 بند به همه دستگاه ها ابلاغ شد و در آن بر ضرورت هماهنگی و تقسیم کار بین ارکان نظام و دستگاه های ذیربط برای اجرای دقیق، سریع و قوی این سیاست ها و گزارش نتایج رصد مستمر اجرای آنها، تاکید شد.
ارتقای پویایی، بالندگی و جوانی جمعیت با افزایش نرخ باروری به بیش از سطح جانشینی، رفع موانع ازدواج، تسهیل و ترویج تشکیل خانواده و افزایش فرزند، اختصاص تسهیلات مناسب برای مادران بویژه در دوره بارداری و شیردهی، ارتقاء امید به زندگی، تأمین سلامت و تغذیه سالم جمعیّت و پیشگیری از آسیب های اجتماعی، توانمندسازی جمعیّت در سن کار، باز توزیع فضایی و جغرافیایی جمعیت، مدیریت مهاجرت به داخل و خارج، تشویق ایرانیان خارج از کشور برای حضور و سرمایه گذاری، رصد مستمر سیاست های جمعیّتی در ابعاد کمّی و کیفی، از جمله ی مهمترین موارد مورد اشاره در سیاست های کلی جمعیتی هستند.
همانطور که روشن است سیاست های کلی جمعیت همزمان هم به دغدغه های ناشی از کاهش نرخ رشد جمعیت نگاه داشته و هم کیفیت جمعیت و مسایل مربوط به زیرساخت های توسعه را مورد توجه قرار داده است.
*** باروریِ پایین تر از سطح جانشینی، مهمترین چالش کنونی
نخستین بند از سیاست های کلی جمعیت تاکید بر افزایش نرخ باروری به بیش از سطح جانشینی است. بر اساس آمارهای موجود، نرخ باروری در زمان حاضر 1.8 درصد است که در صورت نرسیدن میزان باروری به سطح جانشینی، از سویی جمعیت جوان و فعال حاضر در جامعه (70 درصد) در 3 تا 4 دهه ی آینده وارد سن سالمندی خواهند شد و از سوی دیگر بدنه ی جمعیت جوان در آینده کوچک تر و کم جمعیت تر خواهد شد.
اما به گفته ی کارشناسان در صورتی که میزان باروری به سطح جانشینی برسد و از جمعیت جوان حاضر برای توسعه ی هرچه بیشتر اقتصادی و اجتماعی بهره گیری شود، ایران در آینده با بحران جمعیت رو به رو نخواهد شد.
«رسول صادقی» استاد دانشگاه تهران و عضو هیات علمی انجمن جمعیت شناسان کشور در گفت و گو با گروه پژوهش های خبری ایرنا ضمن اشاره به قرار گرفتن جمعیت ایران در فرصت «پنجره جمعیتی» گفت: در زمان حاضر وضعیت جمعیتی مناسبی در کشور وجود دارد و تنها مساله ی موجود، چالشی به نام باروری پایین است.
فرصت پنجره جمعیتی وضعیتی است که در آن بیشترین میزان جمعیت در گروه سنی جوان و فعال قرار گرفته باشد. در زمان حاضر 70 درصد از جمعیت ایران در سن 15 تا 64 سال قرار گرفته اند. به گفته ی جمعیت شناسان قرار گرفتن در چنین وضعی برای کشورها فرصتی طلایی در جهت رشد و توسعه خواهد بود.
همچنین به گفته ی صادقی عامل مهم و تاثیرگذار بر روی رشد جمعیت، «باروری» است؛ یعنی هر زن تا سن توانایی باروری، به طور متوسط چند فرزند به دنیا می آورد. در زمان حاضر باروری در ایران، در سطح پایین قرار دارد و دلیل آن ازدواج دیرهنگام یا ازدواج نکردن جوانان است. از سوی دیگر بسیاری از کسانی که ازدواج کرده اند نیز به دلایل مختلف تمایل چندانی به داشتن چند فرزند ندارند.
«محمّدجلال عباسی شوازی» استاد دانشگاه تهران و رییس «موسسه مطالعات جمعیت» کشور هم در گفت و گو با گروه پژوهش های خبری ایرنا به کاهش باروری و موانع پیش روی آن اشاره کرد و گفت: رسیدن نرخ باروری به پایین تر از سطح جانشینی می تواند در درازمدت به رشد منفی جمعیت منجر شود و در نتیجه رشد جمعیت کاهش پیدا می کند. در زمان حاضر باید سعی ما بر این باشد که افزون بر حفظ رشد کنونی جمعیت، باروری را به سطح جانشینی برسانیم.
«حبیب الله زنجانی» پدر علم جمعیت شناسی هم نسبت به کاهش باروری در کشور هشدار می دهد. به اعتقاد وی افزایش نرخ سواد و تحصیلات عالی در میان زنان سبب کاهش باروری شده است. همچنین کاهش نرخ ازدواج و افزایش طلاق نیز از دیگر عوامل کاهش باروری در کشور است.
به گفته ی زنجانی با رسیدن باروری از 6 یا 7 درصد به زیر 2 درصد (1.8 درصد)، سرعت سالخوردگی جمعیت ایران در سال های آینده افزایش خواهد یافت.
به گفته ی پدر علم جمعیت شناسی باید به مقداری که می توانیم سطح باروری را بالا ببریم و این سطح بسیار محدود است. «محمد میرزایی» رییس انجمن جمعیت شناسی هم معتقد است نرخ باروری کنونی، پایین بوده و نیاز به افزایش دارد.
به گفته ی میرزایی به دلیل سرعت کاهش جمعیت بویژه در دهه ی 1380 و رشد منفی اقتصادی، سن ازدواج بالا رفت و باعث شد باروری زیر سطح جانشینی قرار گیرد. در زمان حاضر، سطح باروری در حدود 1.8 درصد ثابت مانده و میل به کاهش را نیز از دست داده است.
به گفته ی این جمعیت شناس باید با تسهیل ازدواج و توانمندسازی کمک کرد تا باروری به سطح جانشینی برسد و متوسط تعداد فرزندانی که یک زن تا پایان دوره ی باروری به دنیا می آورد به 1.2 یا اندکی بالاتر برسد.
*** بایدهای افزایش جمعیت
سیاست های جمعیتی باید متناسب با شرایط و ویژگی های جمعیتی، تدوین و اجرا شود و در این زمینه دولت ها نقش مهم و بسزایی در فراهم ساختن بسترهای لازم برای افزایش یا کاهش جمعیت دارند.
عباسی استاد دانشگاه تهران و یکی از بنیانگذاران انجمن جمعیت آسیا (APA) در این زمینه به پژوهشگر ایرنا گفت: در زمان حاضر ساختار جمعیتی ایران، جوان است. بنابراین اشتغال، مسکن، آموزش، بهداشت و .... از جمله نیازهایی است که دولت باید به آن توجه کند.
به گفته ی عباسی، وقتی رفاه نباشد، سیاست های دستوری برای فرزندآوری راه به جایی نمی برد. این جمعیت شناس با اعتقاد به اینکه در زمان حاضر شرایط جمعیتی ایران بحرانی نیست، افزود: هر نوع تغییر بدون برنامه ریزی به نتیجه ی مطلوبی که هدف سیاستگذار است، منجر نمی شود.
وی تصریح کرد: در ابتدا قبل از هرگونه سیاست گذاری در این زمینه، باید به تحول های رخ داده در کشور توجه کرد و به دقت در خصوص عوامل بسترساز آن ها، دامنه ی تغییرات و تاثیرهای آن بر روی ابعاد مختلف جمعیت مطالعه کرد. باید با درک شرایط موجود به ایجاد امید در افراد بپردازیم؛ فراهم ساختن زمینه ی اشتغال و رونق اقتصادی نیز قدمی دیگر در این راستا تلقی می شود و از سوی دیگر جاری ساختن نشاط و امید به زندگی در میان جوانان برای ازدواج و تشکیل خانواده نیز در مرحله ی پایانی قرار می گیرد. در این میان باید تسهیلاتی مانند ایجاد امنیت شغلی و تضمین آینده، بیمه، فراهم آوردن سرپناه و مسکن نیز در اختیار جوانان گذاشته شود.
وی همچنین علاقه و اشتیاق به باروری را یکی از صفات ذاتی انسان ها دانست و افزود: افزایش جمعیت موضوعی نیست که به مردم القا شود بلکه جوانان به طور ذاتی تمایل به ازدواج و تشکیل خانواده دارند اما مشکل ها و چالش هایی بر سر راه آن هاست که مانع ازدواج یا فرزندآوری می شود. برطرف ساختن چالش باروری پایین تر از سطح جانشینی با تشویق به فرزندآوری، فرهنگ سازی در خصوص دوری از تک فرزندی، تسهیل امر ازدواج و تشکیل خانواده، فراهم آوردن امکاناتی همچون مراقبت های فرزندان برای زنان خانه دار و شاغل میسر خواهد شد.
به بیان وی اعتقادهای فرهنگی، سنت ها و آداب و رسومِ جاری در میان مردم ایران، جنبه ی دیگری است که در سیاستگذاری های جمعیتی باید مورد نظر قرار گیرد؛ چرا که افزایش جمعیت موضوعی القایی به مردم نیست.
رسول صادقی نیز در توضیح پیش نیازهای افزایش جمعیت گفت: اگر بخواهیم از فرصت های پنجره ی جمعیتی استفاده کنیم، باید برای جوانان شغل ایجاد کرد و ایجاد اشتغال سبب افزایش آمار ازدواج خواهد شد و در نهایت باروری نیز افزایش خواهد یافت. همچنین تضمین دوام ازدواج نیز امر مهمی است که در مرحله ی بعدی باید مورد توجه قرار گیرد؛ زیرا 150 هزار مورد طلاق رقم قابل توجهی است که خود جای بررسی ویژه یی دارد.
به گفته ی وی در نظر گرفتن پاداش هایی مانند سکه، پول و ... نمی تواند در ترویج باروری امری موثر باشد بلکه در قدم ابتدایی باید بسترهای لازم برای آن فراهم شود؛ در این صورت است که دیگر نیازی به اعمال سیاست های تشویقی نیست. همچنین نوشتن قانون بدون در نظر گرفتن شرایط جامعه راه به جایی نخواهد برد.
صادقی، فشار اقتصادی، ناامنی شغلی، ازدواج دیرهنگام، نبود امکانات کافی، بی ثباتی زندگی، اجاره نشینی، رشد تجردگرایی و زندگی مجردی، اعتیاد و شمار بالای مرگ و میرهای جاده یی را از مهمترین دلایل کاهش رشد جمعیت دانست و افزود: ضمن توجه به این عوامل، باید حمایت دولت در بحث مراقب از فرزند شکل گیرد تا زنان شاغل به آسودگی به فرزندآوری فکر کنند. در این راستا ایجاد مهدکودک ها و مرخصی زایمان همراه با حقوق تاحدی می تواند، کارساز باشد.
«سیدمحمد سیدمیرزایی» جمعیت شناس و عضو هیات علمی دانشگاه شهید بهشتی نیز در گفت و گو با گروه پژوهش های خبری ایرنا ضمن اشاره به کاهش میل ازدواج در جوانان به دلیل مشکل های اقتصادی، گفت: مسوولان و سیاست گذاران ملزم به فراهم کردن امکانات و تسهیل شرایط زندگی و ازدواج برای جوانان هستند؛ زیرا تنها در این صورت است که چالش کاهش باروری از میان خواهد رفت.
به بیان سیدمیرزایی، در هرجامعه یی نیروی انسانی عاملی است که اقتصاد را به حرکت درمی آورد و از سوی دیگر نیز باید زمینه های اقتصادی را برای ورود فردی که قرار است در 20 سال آینده، تولید اقتصادی کند، فراهم کرد.
این استاد دانشگاه کشور با اجرای سیاست های ضربتی در افزایش جمعیت مخالف است و معتقد است: در هیچ کجای دنیا نمی توان فردی را به داشتن چند بچه مجبور کرد؛ بلکه باید بستر و زمینه ی لازم را برای داشتن فرزندان بیشتر فراهم کرد. در ایران نیز باید شرایط موجود جامعه از لحاظ اقتصادی و اجتماعی اصلاح شود.
*** اجرای بندهای سیاست های کلی جمعیت؛ راهگشای معضل های جمعیتی
کلاف معضل های اجتماعی و اقتصادی چنان در هم تنیده شده است که برای بازگشایی یک گره، نیاز است ابتدا ده ها گره دیگر را بازگشود.
معضل های جمعیتی نیز به همین گونه است و تغییر در هر بُعد از مقوله ی جمعیتی نیازمند تغییر در بخش های مختلف اقتصادی و اجتماعی و تامین و تجهیز زیرساخت ها است.
کارشناسان جمعیت شناسی معتقدند اجرای سیاست های کلی جمعیت که از طرف رهبر معظم انقلاب ابلاغ شده است، بهترین و جامع ترین راهگشای معضل های جمعیتی است ؛زیرا تمامی جوانب و زیرساخت ها را به شکلی علمی و مطابق با شرایط کشور سنجیده است.
به گفته ی عباسی استاد دانشگاه، این سیاست ها، سیاست های جامع و کاملی است که جنبه های مختلف جمعیتی را به طور کامل و یک جا در نظر گرفته است.
وی افزود: روح حاکم بر سیاست های ابلاغی، در نظر گرفتن کمیت و کیفیت، همزمان با هم است. اگر ما بتوانیم سیاست های ابلاغی را مبنا قرار دهیم و کارگروه هایی برای مطالعه ی بند بندِ آن تشکیل دهیم و همچنین میان سه پایگاه دولت، مجلس و مردم هماهنگی انجام دهیم، خواهیم توانست چالش های جمعیتی ایران را از میان برداریم. اما اگر بسترهای لازم ایجاد نشود و دولت و مجلس، مردم را درک نکنند، آن ها نیز همراه قوانین و وضعیت کشور نخواهند شد؛ در نتیجه اتخاذ و اجرای سیاست های کلانی نظیر این، نیازمند تفکر، تامل، تدبیر و تحقیق است.
به بیان این استاد دانشگاه راه اصلی این است که سند ابلاغی رهبری ملاک و مبنا قرار گیرد و به موضوع کیفیت و کمیت به طور ویژه توجه شود.
وی همچنین در خصوص افزایش کیفی جمعیت که از اولین بندهای ابلاغیه است، گفت: برای مثال در بحث افزایش جمعیت، نباید به طور صرف به موضوع تعداد و رشد جمعیت توجه کرد، بلکه کیفیت جمعیت مهمترین اصل در یک جامعه محسوب می شود که این مهم در این ابلاغیه دیده شده است.
رسول صادقی نیز معتقد است: بهترین نمونه ی سیاستِ کارشناسی شده، سیاست های ابلاغی حضرت آیت الله خامنه ای است. زیرا مجمع تشخیص مصلحت نظام در تنظیم ان از بدنه ی کارشناسان جمعیت شناسی و اقتصاددان استفاده کرده است و نتیجه ی آن 14 بندِ جمعیتی مرتبط به هم شده است. در این بندها افزایش کیفی و کمی جمعیت، افزایش سطح باروری به بالاتر از سطح جانشینی، افزایش امید به زندگی سالم در جامعه و بالابردن کیفیت جمعیت آمایش سرزمین در نظر گرفته شده است.
این عضو انجمن جمعیت شناسی در ادامه ی گفت و گو با پژوهشگر ایرنا با توقف کامل برنامه های تنظیم خانواده نیز مخالفت کرد و آن را یکی از موانع رشد کیفی جمعیت دانست.
به گفته ی وی، توقف برنامه ی تنظیم خانواده نه تنها به معنای افزایش باروری نیست، بلکه سبب افزایش حاملگی های ناخواسته می شود و حاملگی ناخواسته نیز برابر با افزایش سقط جنین است. همچنین در دسترس قرار ندادن لوازم جلوگیری از بارداری و آموزش های پیشگیری از بارداری در جوامع روستایی و فقیرنشین هم نتیجه یی جز افزایش جمعیت فقیر نخواهد داشت و به عبارت دیگر فقر، فقر خواهد آورد.
به گفته ی کارشناسان جمعیت شناسی در صورت فراهم شدن بسترهای لازم، باروری ایران از 1.8 درصد به 2.1 تا 2.2 درصد خواهد رسید و بر اساس آمارهای پیش بینی شده جمعیت ایران تا 40 سال آینده، 100 میلیون نفر خواهد شد. اما اگر وضعیت باروری و رشد جمعیت به همین میزان باقی بماند تا 4 دهه ی آینده جمعیت جوان و نیروی کارِ کمتر و تعداد سالمندان بیشتر (حدود 20 میلیون نفر) خواهد شد.
*از: فرشته ذبیحیان(گروه پژوهش های خبری)
پژوهشم**9283**2054
انتهای پیام /*