نفت ایران قابل چشم پوشی نیست(بخش دوم)

موسسه خاورمیانه(Middle East Institute)در بخش دوم گزارش بررسی تاثیر بهار عربی بر منافع آمریكا در خاورمیانه موضوعاتی همچون امنیت منطقه، امنیت انرژی و موضوع ایران را مورد بررسی قرار داده است.

كارشناسان موسسه خاورمیانه در تحلیل شرایط خاورمیانه در حوزه نفت و انرژی پرسش های زیر را مطرح می كنند كه آیا تحولات اخیر در كشورهای نفت خیز می تواند در بلندمدت موجب بی ثباتی در بازار انرژی شود و چه مقدار بر موضوع انتقال انرژی تاثیر خواهد گذاشت و این موضوعات چه مشكلاتی را می تواند برای اقتصاد جهانی ایجاد كند؟

كارشناسان اعتقاد دارند، گرچه این تحولات در برخی كشورهای عربی تاثیر چندانی بر میزان عرضه نفت نداشت، اما در كل موجب افزایش قیمت جهانی نفت شد. با اینكه كشورهای دیگر به ویژه عربستان سعودی توانستند این ظرفیت ها را جبران كنند و بیشتر تاثیر آن به داخل كشورهای تولید كننده و مخصوصا لیبی مربوط شد، اما سپس این نگرانی ایجاد شد كه وقوع چنین تحولاتی چه تاثیری می تواند بر بازار داشته باشد و چگونه می توان از تاثیرات منفی آن كاست؟

روزانه در جهان بیش از 88 میلیون بشكه نفت مصرف می شود و پیش بینی شده است كه در 25 سال آینده مصرف نفت 50 درصد افزایش می یابد. بیشتر این افزایش ازطرف اقتصادهای در حال ظهور آسیاست. از طرف دیگر، كشورهای خاورمیانه نیز در حال افزایش سرمایه گذاری ها خود و مدرنیزه كردن زیرساخت های اجتماعی، اقتصادی و سیاسی شان هستند و بیشتر از گذشته به منابع هیدروكربنی خود نیازمند بوده و سهم كمتری را به بازار مصرف و صادرات اختصاص می دهند. به همین دلایل برقراری توازن میان عرضه و تقاضا سخت تر شده و خواهد شد. در آینده تنها حدود 2 تا 3 میلیون بشكه ظرفیت مازاد و آن هم در بین كشورهای حوزه خلیج فارس وجود خواهد داشت. درحالیكه مصرف در شرق روبه افزایش است عربستان سعودی توانست ظرفیت 1.5 میلیون بشكه ای لیبی را جبران كند. كارشناسان موسسه اعتقاد دارند كه وقوع بهار عربی باعث شد كه بین 10 تا 15 دلار بر قیمت هر بشكه نفت افزوده شود. گرچه پیشرفت های تكنولوژیكی می تواند موجب پیشرفت سریعتر از زمان در صنعت انرژی شود، اما نمی تواند موفقیت را تضمین كند. اگر تلاش برای یافتن انرژی های جاگزین به نتیجه برسد، ممكن است تولیدكنندگان نفت روزی مشتری و مصرف كننده ای پیدا نكنند و این چالشی بزرگ در بلند مدت برای آن ها مخصوصا عربستان خواهد بود. بعلاوه حجم عمده ای از تولیدات نفت از طریق تنگه های هرمز، باب المندب و كانال سوئز جابجا می شوند كه بسیار آسیب پذیر هستند.

دو كشور ایران و عراق در سی سال گذشته به ظرفیت های خود افزایش چشمگیری ندادند. در مورد عراق خطوط حمل نفت و امنیت آنها از بزرگترین چالش هاست و توافق جدید ایران، عراق و سوریه برای انتقال نفت به اروپا به شدت به گسترش لوله های انتقال دهنده وابسته است. اپك سهم عراق را 4 میلیون بشكه تعیین كرده بود كه اكنون 2.5 میلیون بشكه تولید می كند و ظرفیت های خالی عراق باقی مانده است.

ایران در محاسبات مربوط به انرژی جایگاه ویژه ای دارد. ظرفیت گازی ایران برابر با 5.3 میلیارد بشكه نفت است، اما ایران روزانه حدود 4.5 میلیون بشكه نفت تولید می كند. ایران می تواند جایگاه ویژه ای را در مباحث تامین انرژی جهان داشته باشد به شرطی كه موضوع برنامه هسته ای آن حل شود. از طرف دیگر تحریم ها باعث شده اند كه سرمایه گذاری خارجی در صنعت نفت ایران كم شود و این بخش نیاز به مدرن شدن دارد.

به طور خلاصه این كارشناسان به این نكته تاكید داشتند كه باید ایران را به عنوان بخشی از واقعیت در مباحث انرژی منطقه و جهان وارد ساخت، ضمن اینكه باید مصرف انرژی در آمریكا بهتر مدیریت شود.

**سیاست خارجی آمریكا و چالش تامین انرژی از خاورمیانه

------------------------------------------------------------------

در شرایطی كه غرب با ركود اقتصادی دست و پنجه نرم می كند فشار آن بر دوش كشورهای تولیدكننده نفت افتاده است تا سرمایه های خود را در كشورهای غیر نفت خیز سرمایه گذاری كنند. این درحالی است كه مردم خاورمیانه به دنبال شغل، عدالت و احترام هستند.

به نظر كارشناسان، اگر آمریكا بتواند نشان بدهد كه توانسته اوضاع اقتصادیش را روبه راه كند، می تواند اعتباری را كسب كند تا در دیگر كشورها نیز دست به اصلاحاتی بزند، اما انرژی های نو می توانند از وابستگی آمریكا به واردات نفت بكاهند، اما هنوز ذخیره سازی بهترین ابزار است.

ثبات در كشورهای عرب تولیدكننده نفت در خلیج فارس لازمه ثبات در بازار انرژی است، اما این كشورهای خلیج فارس در آینده با چالش های داخلی مهمی روبرو خواهند شد كه عبارتند از افزایش جمعیت جوان، مشكل مسكن، افزایش بیكاری و تشدید درخواست برای مشاركت سیاسی كه هریك از آن ها می توانند بازار نفت را دچار تلاطم كنند. درحالیكه آمریكا كشورهای عرب خلیج فارس را تشویق می كند كه در جبهه درستی حضور داشته باشند تغییرات و اصلاحات در این كشورها باید بومی باشند و رنگ و بویی از دخالت و دستور خارجی نداشته باشند.

در نهایت تضمین صریح و جدی آمریكا در مورد تامین امنیت خلیج فارس برای ثبات در بازار نفت در آینده ضروری است.

**ایران و امنیت خلیج فارس

----------------------------

وقوع بهار عربی در بخش مدیترانه ای خاورمیانه – یعنی كشورهای مصر تونس و لیبی – و بهارعربی در حوزه خلیج فارس دارای اهمیتی برابر هستند. در حالی كه موضوع در بخش مدیترانه ای به اصلاحات داخلی مرتبط بوده و برخی جنبه های اقتصادی و مذاكرات صلح خاورمیانه را تحت الشعاع قرار می دهد در حوزه خلیج فارس موضوع اصلی منافع اقتصادی و امنیتی آمریكا است.

كارشناسان این موسسه در بررسی موضوعات این منطقه بر مسائلی تاثیرپذیری ایران از بهار عربی،‌ ضعف كشورهای خلیج فارس در برابر ایران،‌ آینده همكاری امنیتی آمریكا با كشورهای خلیج فارس و تاثیر وقایع در كشورهای عربی بر موازنه قدرت میان ایران و آمریكا به ویژه در مورد فعالیت های هسته ای و موضوع عراق تاكید دارند.

**ایران و بهار عربی در خلیج فارس

-------------------------------------

به نظر این گزارش، بهار عربی برای ایران فرصت هایی را برای افزایش قدرت و نفوذ به وجود آورده است و حمایت ضمنی ایران از گروه های شیعه در منطقه نیز موجب گسترش نفوذ و قدرت ایران در منطقه می شود.

عربستان ایران را متهم می كند كه در بحرین دخالت دارد و حتی اعتقاد دارد كه تحولات بحرین امنیت منطقه را نیز تهدید می كند و به همین دلیل چندین هزار نیروی نظامی خود را به این كشور گسیل كرد.

به اعتقاد كارشناسان موسسه این اقدام عربستان برای مقابله با افزایش قدرت ایران برنامه ریزی شده است.

حتی این گزارش ادعای ترور سفیر عربستان در آمریكا را نیز بخشی از تلاش های عربستان در برابر قدرت روز افزون ایران تفسیر می كند.

به نظر این گزارش تنها امتیاز عربستان سعودی در برابر ایران، نفت آن كشور است و به نظر می رسد می خواهد با پایین نگاه داشتن قیمت نفت به ایران ضربه بزند. البته این رویكرد درست نیست زیرا به قیمت ضرر عربستان و دیگر كشورهای تولید كننده نفت در خلیج فارس تمام می شود.

به نظر كارشناسان، حتی عربستان سعودی رویكرد منفی را نسبت به سیاست های آمریكا در قبال ایران دارند و آمریكا را به این علت سرزنش می كنند. حتی عربستان بدون داشتن هیچ مدركی ایران را به دخالت در یمن نیز متهم می كند. عربستان تلاش می كند تا با نقش آفزینی در مباحث مربوط به عراق و سوریه از قدرت و نفوذ ایران در منطقه بكاهد. عربستان در این چارچوب نتوانسته است در برابر قطر و عمان به علت روابط نزدیك آن ها با ایران اقدامی انجام دهد. عمان به دلیل همكاری نزدیك با ایران در زمینه تنگه هرمز نیز نگرانی هایی را برای عربستان ایجاد كرده است.

**روابط آمریكا با كشورهای عرب خلیج فارس

----------------------------------------------

روابط نظامی آمریكا و كشورهای حوزه خلیجح فارس در سطح عالی قرار دارد. آمریكا علاوه بر اینكه به حضور نظامی خود در منطقه ادامه می دهد چندین دهه است كه تسلیحات خود را به این كشورها می فروشد. درسال گذشته نیز آمریكا قرارداد 60 میلیاردی فروش تسلیحات به عربستان را امضا كرد كه بزرگترین قرار داد نظامی تاریخ آمریكاست. آمریكا سال گذشته یك قرار داد 17 میلیاردی دیگر نیز با امارات امضا كرد.

روابط سیاسی آمریكا با این كشورها متغیر است. عربستان و برخی كشورهای دیگر در مورد سرنگونی مبارك از آمریكا انتقاد كردند اما به نظر كارشناسان این موسسه، منافع مشترك این كشورها با آمریكا در برابر موضوعات منطقه و همكاری های اطلاعاتی میان آمریكا و عربستان ادامه دارد.

** موازنه قدرت میان ایران و آمریكا

------------------------------------

به نظر كارشناسان، آمریكا اكنون سیاست تعامل و اجبار را با مسائل مربوط به ایران دنبال می كند. اما بسیاری از كارشناسانی كه در مباحث این موسسه شركت كردند نسبت به اینكه تحریم ها بتوانند نتیجه دلخواه مقامات آمریكایی را بدهند به دیده تردید می نگرند. همه طرف ها ترجیح می دهند كه موضوع هسته ای ایران باید از طریق دیپلماتیك حل و فصل شود. حتی ایران نیز به این موضوع ابراز علاقه كرده است اما ترورهایی كه علیه دانشمندان ایرانی انجام شد دستیابی به توافق را سخت می كند.

** غرب و برنامه هسته ای ایران

---------------------------------

از نظر كارشناسان راه حل دیپلماتیكی كه همه طرف ها به آن رضایت دارند غنی سازی محدود ایران در قبال بازرسی های آ‍‍ژانس است. یكی از مقامات دولت آمریكا اعلام كرد كه این توافق بازی پایانی“endgame” خواهد بود و هنوز به مرحله بازی نرسیده ایم.

یكی دیگر از گزینه ها در برابر ایران مطرح می شود حمله نظامی است كه اشتیاقی برای آن وجود ندارد ضمن اینكه حتی مقامات نیز آنرا رد می كنند. گزینه تغییر نظام در ایران نیزمطرح شده است كه غیر عملی برآورد می شود.

كارشناسان موسسه خاورمیانه در بخش نتیجه گیری این گزارش در قسمتی با عنوان 'قدرت آمریكا و ظهور قدرت های جدید' اعلام می كند كه آمریكا در حال ورود به دوره ای جدید است. ایالات متحده دارای بدنه اقتصادی بزرگی است و از نظر تاریخی قادر به انجام اقدامات در سرتاسر جهان بود اكنون نیز برترین قدرت خارجی در خاورمیانه باقی مانده است. آمریكا در این شرایط اشتباهات خود در سیاست گذاری ها را به ویژه در مورد جنگ در عراق و گسترش قدرت ایران و دیگر كشورها را اصلاح خواهد كرد.

از طرفی دیگر، قطر و تركیه در بحبوهه بهار عربی نشان دادند كه به عنوان متحد آمریكا می توانند در عین كوچك بودن، در سیاست نقش آفرین بود و نقش رهبری منطقه را بر دوش بكشند.

**منافع و سیاست خارجی آمریكا

--------------------------------

به نظر كارشناسان وقوع بهار عربی موجب گسست جدی میان منافع و ارزش های آمریكا در خاورمیانه شد. با توجه به گوناگونی ماهیت روابط و منافع آمریكا سیاست خارجی ایالات متحده باید در هر یك از این كشورها، به صورت موردی كار شود.

كارشناسان چارچوبی را برای رییس جمهور و وزیر امورخارجه آمریكا تدوین كرده اند كه در آن برای حفظ منافع آمریكا، حمایت از اسرائیل، امنیت خلیج فارس و تغییرات دموكراتیك در كشورها و موضوع هسته ای ایران بر لزوم همكاری بیشتر آمریكا با متحدان منطقه ای آن تاكید دارند. ضمن اینكه آمریكا در مورد صلح خاورمیانه نیز باید به فرمول جدیدی برای صلح دست یابد در غیر این صورت، نتیجه شرایط فعلی چیزی جز انزوای بیشتر اسرائیل و استقلال بیشتر تصمیمات اعراب از منافع آمریكا خواهد بود.

در مورد خلیج فارس نیز خروج آمریكا از عراق و افغانستان به همراه كاهش بودجه نظامی می تواند موجب خودانزوایی آمریكا شود و موسسه پیشنهاد می كند كه این موضوع حادث نشود. در همین راستا آمریكا باید عراق را بیشتر وارد بحث های امنیتی خلیج فارس كرده و روابط این كشور را با اعراب به ویژه عربستان سعودی مستحكم كند.

به نظر كارشناسان، دیپلماسی نقشی اساسی را در حمایت از منافع آمریكا بازی می كند. درشرایطی كه منافع آمریكا در خاورمیانه پس از بهارعربی در یك راستا قرار ندارند با انجام اصلاحات در سیاست خارجی، در بلند مدت خاورمیانه دموكراتیك تر می تواند برای آمریكا منافع بهتری را به همراه داشته باشد.

**پژوهش9130